Trung Luận

Trung Luận

Tác giả: Thích Thiện Siêu dịch. Năm xuất bản: 2001. Số trang: 326.

Trung Luận (tên đầy đủ theo Phạn văn là Mūlamadhyamakakārikā - Căn bản trung luận tụng) là tác phẩm triết học tối thượng, nền tảng cốt tủy của trường phái Trung Quán (Mādhyamika) và hệ thống tư tưởng tư duy Phật giáo Đại thừa. Tác phẩm do Bồ tát Long Thọ (Nāgārjuna) – một trong những luận sư vĩ đại nhất lịch sử Ấn Độ cổ đại – biên soạn vào khoảng thế kỷ II - III.
Tại Đông Á, Trung Luận được xếp hàng đầu trong "Tam Luận" (gồm Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận và Bách Luận) làm nền móng cho Tam Luận tông.

1. Cấu trúc tổng quan

• Quy mô: Nguyên tác gồm 27 phẩm với khoảng 446 đến 450 bài kệ tụng (mỗi bài gồm 4 câu).
• Lịch sử dịch thuật: Tác phẩm được Đại sư Cưu-ma-la-thập (Kumārajīva) dịch từ tiếng Phạn sang chữ Hán kèm theo lời chú giải của luận sư Thanh Mục.
• Bản dịch Việt ngữ: Tại Việt Nam, tác phẩm có các bản dịch giải vô cùng uy tín của Cố Hòa thượng Thích Thiện Siêu, Tỳ-kheo Thích Thiện Hạnh, và các công trình giảng luận sâu sắc của Cố Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ.

2. Tư tưởng cốt lõi của Trung Luận

Trọng tâm tư tưởng của Trung Luận xoay quanh việc thiết lập lý thuyết Tánh Không (Śūnyatā) thông qua lăng kính Duyên khởi và Trung đạo.

Hệ thống "Bát Bất" (Tám cái Không)

Ngay mở đầu tác phẩm, Bồ tát Long Thọ đưa ra bài kệ đập tan mọi tri kiến sai lầm, nhị biên đối đãi của con người về thế giới bằng 8 định nghĩa phủ định (Bát bất trung đạo):
Bất sanh diệc bất diệt (Không sinh cũng không diệt)
Bất thường diệc bất đoạn (Không thường còn cũng không mất hẳn)
Bất nhất diệc bất dị (Không phải là một cũng không phải khác biệt)
Bất lai diệc bất xuất (Không từ đâu đến cũng không đi về đâu)
"Các pháp do duyên sinh / Tôi nói đó là Không / Cũng chính là giả danh / Cũng là nghĩa Trung đạo."
Bồ tát Long Thọ chứng minh rằng: Tất cả mọi hiện tượng (vật chất và tâm lý) sở dĩ có mặt là do các duyên nương tựa vào nhau mà thành (Duyên khởi). Vì phụ thuộc vào cái khác để tồn tại nên chính chúng không có một tự tánh độc lập, bất biến (Vô tự tánh). Không có tự tánh gọi là Không. Nhưng "Không" ở đây không phải là trống rỗng, ngoan không (không có gì cả), mà nó vẫn biểu hiện sinh động dưới dạng các Giả danh tạm thời.

Diệt trừ hý luận và phá chấp

Phương pháp luận lý biện chứng của Trung Luận cực kỳ sắc bén (được gọi là phương pháp phá chấp/quy mậu). Long Thọ lần lượt mổ xẻ và "phá" sạch các khái niệm quen thuộc: phá nhân duyên, phá sự đi - đến, phá năm uẩn, phá nhân quả, thậm chí phá cả khái niệm về Như Lai và Niết-bàn. Luận không nhằm xây dựng một hệ thống triết lý giáo điều mới, mà cốt để dẹp sạch các màng lưới kiến chấp, định kiến ngụy biện (hý luận) nhằm hiển bày thực tại tối hậu chân thật.

3. Tầm ảnh hưởng

Trung Luận là đỉnh cao triết học Phật giáo, phá vỡ lối tư duy nhị biên cực đoan (chấp Có hoặc chấp Không, chấp Thường hoặc chấp Đoạn). Hiểu được Trung Luận là chiếc chìa khóa tối quan trọng để thấu suốt toàn bộ hệ kinh điển Bát Nhã đồ sộ và tư tưởng Thiền tông đốn ngộ sau này.
Nếu bạn muốn tiếp tục đào sâu tư tưởng này, hãy cho tôi biết:
• Bạn có muốn phân tích kỹ hơn về một phẩm cụ thể (ví dụ: Phẩm Quán Nhân Duyên hoặc Phẩm Quán Đi Đến)?
• Hoặc bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa của cặp phạm trù "Duyên khởi và Tánh Không"?

Chương 20: Phần 1: Dịch & Chú Thích 20. Phẩm XIX Quán Về Thời (Trang 210 - 216)

PHẨM XIX: QUÁN VỀ THỜI.
(Gồm 6 bài kệ)

Hỏi: Phải có thời gian, vì nhân đối đãi mà thành. Nhân có thời quá khứ, mà có thời vị lai, hiện tại; nhân thời hiện tại mà có thời quá khứ vị lai; nhân thời vị lai mà có thời quá khứ hiện tại. Các pháp trên, giữa, dưới, một và khác cũng nhân đối đãi với nhau nên có ?
Đáp:
1. Nếu nhân thời quá khứ mà có thời vị lai và hiện tại. Vậy thời vị lai và hiện tại phải có ở trong thời quá khứ.
Nếu nhân thời quá khứ mà có thời vị lai hiện tại, thời ở trong thời quá khứ phải có thời vị lai hiện tại, vì sao ? Vì tùy theo chỗ sở nhân mà có pháp hiện thành. Chỗ ấy phải có pháp ấy, như nhân nơi đèn mà có ánh sáng, tùy chỗ có đèn phải có ánh sáng. Như vậy nhân nơi thời quá khứ mà có thời vị lai hiện tại, thì ngay trong thời quá khứ phải

có thời vị lai hiện tại. Nếu trong thời quá khứ đã có thời vị lai hiện tại, thì cả ba thời đều gọi là thời quá khứ, vì sao ? Vì thời vị lai hiện tại có ở trong thời quá khứ. Nếu tất cả thời đều quá khứ cả, thì không có thời vị lai hiện tại, vì đều là quá khứ. Nếu không có thời vị lai hiện tại, thì cũng không có thời quá khứ, vì sao ? Vì thời quá khứ nhân nơi thời vị lai hiện tại mà có, nên gọi là thời quá khứ. Như nhân nơi thời quá khứ mà thành thời vị lai hiện tại, như vậy cũng có thể nhân nơi thời vị lai hiện tại mà thành thời quá khứ. Nay đây vì không có thời vị lai hiện tại, nên thời quá khứ cũng không có.
Thế nên trước đó nói nhân nơi thời quá khứ mà thành thời vị lai hiện tại, việc ấy không đúng. Nếu bảo trong thời quá khứ không có thời vị lai hiện tại, mà lại nói nhân nơi thời quá khứ nên thành có thời vị lai hiện tại, là không đúng, vì sao ?
2. Nếu trong thời quá khứ không có thời vị lai hiện tại. Vậy thời vị lai và hiện tại, làm sao nhân thời quá khứ.
Nếu thời vị lai hiện tại không có ở trong thời quá khứ, thời làm sao nói nhân nơi thời quá khứ nên thành có thời vị lai hiện tại, vì sao ? Vì nếu ba

thời có tướng trạng khác nhau, thời không thể nhân nơi đối đãi nhau mà thành. Như bình, áo v.v… mỗi vật tự thành riêng, chứ không nhân đối đãi nhau thành. Nhưng nay không nhân nơi thời quá khứ, thì thời vị lai hiện tại không thành, không nhân nơi thời hiện tại thì thời quá khứ vị lai không thành, không nhân nơi thời vị lai thì thời quá khứ hiện tại không thành. Trước kia ông nói trong thời quá khứ tuy không có thời vị lai hiện tại, nhưng nhân nơi thời quá khứ mà thành, thời vị lai hiện tại, là không đúng.
Hỏi: Nếu không nhân nơi thời quá khứ mà vẫn thành thời vị lai hiện tại, thời có lỗi gì ?
Đáp:
3. Không nhân thời quá khứ, thời không có thời vị lai, cũng không có thời hiện tại. Thế nên không có hai thời.
Không nhân nơi thời quá khứ thì không thành thời vị lai hiện tại, vì sao? Vì nếu không nhân nơi thời quá khứ mà có thời hiện tại, vậy ở chỗ nào có thời hiện tại ? Nếu không nhân nơi thời quá khứ mà có thời vị lai, vậy ở chỗ nào có thời vị lai ? Thế nên không nhân nơi thời quá khứ thì không có thời

vị lai hiện tại. Như vậy, vì nó đối đãi nhau mà có, nên thật không có thời.
4. Do nghĩa lý về quá khứ như vậy, thời biết hai thời vị lai hiện tại và các pháp trên, giữa, dưới, một, khác v.v… cũng đều không có.
Do nghĩa lý như vậy nên biết hai thời vị lai hiện tại kia cũng không có, và các pháp trên, giữa, dưới, một, khác v.v… cũng đều không có. Như nhân trên mà có giữa dưới, lìa trên thời không có giữa dưới; nếu lìa trên mà có giữa dưới, thời không phải đối đãi nhau. Nhân một nên có khác, nhân khác nên có một, nếu một thật có thì không cần nhân khác mà có; nếu khác thật có thì không cần nhân một mà có. Các pháp như vậy đều nên phá như vậy.
Hỏi: Như vì có năm tháng ngày giờ sai khác nên biết có thời ?
Đáp:
5. Thời đứng yên không thể có được, thời đi qua cũng không thể có, nếu thời không thể có được, thời làm sao nói tướng thời.

6. Nhân nơi vật thể nên có thời, lìa vật thể thì đâu có thời; nhưng vật thể còn không có, huống gì có thời.
Thời, nếu không ở yên, thì không thể có thời, thời ở yên cũng không thể có thời. Nếu thời không thể có được thì làm sao nói tướng trạng của thời. Nếu không có tướng trạng thời thì không có thời. Chỉ nhân nơi vật thể sinh ra nên gọi là thời. Nếu lìa vật thể thì không có thời.
Từ trước lại đây đã dùng mỗi mỗi lý do phá các vật thể. Vật thể không có nên không có thời.

*
Tóm tắt phẩm XIX: Quán về thời.

Phẩm quán thời gian này và hai phẩm quán nhơn quả và quán thành hoại tiếp sau có tương quan nhau. Người tu hành từ phát tâm đến khi chứng quả trãi qua thời gian bao lâu. Như nói hàng Thanh văn căn tính lanh lợi thì chỉ trải qua ba đời là chứng quả, còn kẻ căn tính ám độn phải trải qua 60 kiếp mới chứng quả v.v… cho nên có phẩm quán thời. Hàng Thanh văn tu nhơn Tứ đế chứng quả A-la-hán, hàng Duyên giác tu nhân mười hai nhân duyên chứng quả Bích-chi Phật, hàng Bồ-tát tu

nhân sáu Ba-la-mật chứng quả Vô thượng giác. Nhân nào quả nấy không lẫn lộn cho nên có phẩm quán nhơn quả. Tuy nhiên có những quả vị chứng được rồi lại bị thối mất công đức, như sơ quả Thanh văn có hạng bị thối mất, có hạng không bị thối mất; từ địa vị thứ bảy trong Bồ-tát địa trở về trước có hạng bị thối mất, có hạng không bị thối mất. Không thối mất tức là thành, thối mất tức là hoại. Cho nên có phẩm quán thành hoại.
Có nhiều kiến chấp cho thời gian, nhân quả, thành hoại đều có thật tính, nên có ba phẩm quán sát.
Ởû đây trước hết là phẩm quán xét thời gian. Vì có người cho thời gian là pháp thật có ở ngoài các pháp, các pháp sở dĩ xuất hiện có trước sau, có đi lại, có biến thiên đều do có thời gian hòa hợp, thời gian hòa hợp với pháp này trước thì pháp này xuất hiện trước, thời gian hòa hiệp với pháp kia sau thì pháp kia xuất hiện sau, có người cho nhân nơi vật mà có thời, có người cho thời là nguyên nhân sinh vạn vật như nói “thời đến thì chúng sinh thành thục, thời đi thì chúng sinh suy tàn, thời xoay chuyển như bánh xe, thế nên thời làm nguyên nhân cho tất cả” như phái ngoại đạo thời luận chủ

trương, nên phẩm này quán xét để phá các kiến chấp sai lầm về thời gian, và chỉ rõ thời gian chỉ là duyên khởi, không có thật tính.
Phẩm này: 1. Phá thời gian đối đãi (kệ 1,2). 2. Phá thời gian không đối đãi (kệ3,4). 3. Phá thời gian tức là pháp tạm thời an trụ trong sát-na một niệm (kệ 5,6).

__________

/55

CHÙA KHAI NGUYÊN

Xây dựng từ : 2010 - 2026, Ban Thông Tin - Truyền Thông Chùa Khai Nguyên.

Địa chỉ: Thôn Tây Ninh, Xã Đoài Phương, TP. Hà Nội