LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 83

LUẬN TAM PHÁP ĐỘ

SỐ 1506

( QUYỂN THƯỢNG -TRUNG - HẠ)

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ 1506

LUẬN TAM PHÁP ĐỘ

Hán dịch: Tam tạng Pháp sư Cù-đàm-tăng-già-đề-bà

nước Kế Tân dịch vào đời Đông Tấn

QUYỂN  THƯỢNG

Phẩm thứ nhất: ĐỨC

Biết sinh: Khổ Vô lượng, Khéo tĩnh mới an lạc, Tâm bi với chúng sinh,

Luân chuyển trong nhiều kiếp. Xả thân rất khéo diệu,

Nói pháp cho hết thảy, Trí diệt khắp mọi nẻo, Cúi lạy Đấng Giác ngộ! Mở ba pháp môn này, Chỗ về mọi công đức, Chúng sinh được an vui, Lìa xa mọi khổ não.

Kính lạy đấng Thiện Thệ, Pháp và Chúng Vô thượng, Nay nói pháp chân đế, Từng nghĩa của ba pháp.

Lời nêu: Nay nói ba pháp môn.

Hỏi: Tôn giả nói ba pháp môn, ba pháp môn ấy có nghĩa gì?

Đáp: Kinh này là nguyên nhân của pháp nói ở đây. Suy nghĩ liên tục về ba pháp mà tuyển chọn ra. Ba pháp này là giả tưởng.

Hỏi: Tại sao gọi là chọn ba pháp?

Đáp: Kinh Phật nương vào Vô lượng tưởng, chúng sinh bị cõi đời ác làm hư hỏng. Mạng sống do ăn mà sống. Muốn tìm ý nghĩa chân thật cho đời sống, nên phải mở bày tư tưởng cho họ, và để họ Thọ trì, nên lựa ra ba pháp. Hết thảy cõi đời này, đều nương vào giả tưởng và chân tưởng. Do mở tư tưởng, cho nên lựa ba pháp ấy.

Hỏi: Tôi muốn nghe ba pháp này?

Đáp: Điều ác nương vào đức; sự tỉnh biết chính là pháp môn cao

đẹp.

Hỏi: Nếu biết ác nương vào đức, tức là đã biết được pháp môn đó

cao đẹp. Ba pháp này, nằm trong chín phẩm kinh. Mỗi phẩm có ba môn chân độ, có thể nói ba phẩm, chỉ vì nói mà có lỗi.Tại sao? Vì cái thiện cao đẹp như trước nói, đã nói đến nó rồi, nhưng sau lại nói là điều ác nương vào đức, nên tỉnh biết?

Đáp: Đã tham thích về một hướng thì không nên nói. Hết thảy thế gian này, đều hướng về đạo cao thượng, cho đến loài giun, dế cũng biết hướng về chỗ an vui. Tại sao? Do vì ăn nên có mong cầu. Điều thiện cao đẹp là sự an lạc, đáng yêu mến và tuyệt diệu. Nghĩa điều thiện cao đẹp là vậy. Đời sống trần thế, ai nấy đều tham vui, đều hướng đến cái vui, nhưng họ đi ngược lại nguyên nhân của cái vui. Vui là đại Niết-bàn, là không bệnh, là vui nhiều. Nhưng mọi người một mực đi ngược lại nguyên nhân của cái vui. Khổ đã có thì hướng đến cái vui, cần gì phải nói. Như kẻ đi đường đến nơi nào, nếu đã rõ biết rồi thì đâu cần chỉ đường nữa. Đâu cũng vậy, cho nên không có lỗi.

Hỏi: Thế nào là ác nương vào đức mà tỉnh biết thì liền được điều thiện cao đẹp? Nhiều lần thấy được vàng là giàu, thấy thuốc là hết bệnh chăng? Cho nên không thể tỉnh biết ác nương vào đức thì liền có điều thiện cao đẹp.

Đáp: Tuy có lời nói như vậy, nhưng nghĩa không hẳn thế. Phải giữ lấy thí dụ về cây đèn: Thắp đèn thì bóng tối lui ngay. Nhưng không phải thắp đèn, rồi sau đó bóng tối mới tan. Như vậy, trí phát sinh thì liền có trí giác tốt lành cao đẹp. Đó là một nghĩa.

Hỏi: Gọi là đức thì gồm những gì? Vì chúng sinh thường bị sắc-vị-

hương đè bẹp hơn là họ tóm thâu nó?

Đáp: Ta không muốn nghĩ đến những chuyện tạo tác. Đức là phước không có gốc ác. Đức không có gốc ác là ba ý tưởng về đức. Pháp tịnh trắng và pháp quả; tôi cho là ý tưởng về đức, mọi thứ đều gồm thâu trong ba thứ này. Nay lần lượt sẽ chỉ bày.

Hỏi: Đã nói gốc của phước là không có điều ác, những gì là phước?

Đáp: Phước là thí, giới, tu tập điều lành cao đẹp, cũng là xua mạnh những kẻ ác đi. Đó là ba thứ tu, thí, giới, như đã nói.

Hỏi: Đã nói tu, thí, giới là phước. Vậy những gì là thí?

Đáp: Là thâu gồm được người khác, bằng cách ban cho của cải với suy nghĩ, nguyện đầy đủ và không bám víu. Đó là ba thứ thí.

Hỏi: Điều ấy ra sao?

Đáp: Thí là gồm pháp, Vô úy và của tiền, là thí pháp, thí Vô úy, thí của tiền. Pháp thí là nói kinh để ra khỏi thế gian. Vô úy thí trước hết là tám chánh đạo, ba quy y, như Đức Thế Tôn nói: Quy y Phật, là vì chúng sinh Vô lượng mà bố thí Vô úy, không kết thù gây ác, ai nấy đều làm như vậy.

Hỏi: Như kẻ Thọ tam quy, cũng sát sinh thì sao? Thế nào là hàng đầu Vô úy thí?

Đáp: Không nói hết thảy chúng sinh, chỉ nói tà kiến là ngu si. Sát sinh, ăn trộm của người ta là ác. Những ai theo tam quy thì không được làm những chuyện đó, vì họ đã có chánh kiến; nếu không có chánh kiến, thì không phải là tam quy y. Thế nên, hàng đầu là phải bố thí Vô úy cho Vô lượng chúng sinh. Không bỏn sẻn việc bố thí tiền của, nghĩa là lo cho ăn uống là trước, vì muốn gồm thâu kẻ khác về với đạo, nên bố thí. Cúng dường thì hương hoa là trước hết, đó là vì mình, hoặc vì người. Chính điều ấy làm cho mình có đầy đủ đức, cho nên đạt quả lớn. Đó là thí thanh tịnh, nên phân biệt rộng như điều đã nói.

Như cây nhờ gốc sống, Lúc nào cũng đứng vững, Có khi nhờ gốc cành,

Chuyện đời thường như vậy. Phương tiện thế mới thành, Bố thí được quả lớn,

Từ nhân duyên trong sạch, Công đức cũng gồm đủ.

Hỏi: Thế nào là giới?

Đáp: Giữ thân miệng, không gây hại cho người khác. Giới làm lợi cho người, có ba tướng, từ thân miệng phát sinh.

Hỏi: Việc đó là sao?

Đáp: Gồm thâu kẻ khác và không hại đến họ. Đem lợi ích gồm thâu kẻ khác, là khi họ đói khổ, thiếu thốn, ta yêu mạng sống của họ mà thương cho, không làm tổn hại. Không ăn cắp, không phá hoại vợ người, tất cả đều như vậy, đó là gồm thâu kẻ khác. Từ bỏ nói hai lưỡi, lời ác, nói dối, nói thêu dệt. Đó là không hại người. Lại nữa, bảy chi không bức bách người khác. Đó là không làm hại người khác. Bao kẻ bị khổ vây ngặt, không nơi nương tựa, mà mình cứu giúp, là gồm thâu họ, giữ và làm hai chuyện ấy. Nếu phước phát sinh, đó là làm tăng ích lợi. Tự hứa: Từ nay ta bỏ sát sinh, phát tâm làm ích lợi thêm lên. Như mỗi ngày, ban cho đồ đạc là đem cái ích đến cho đời sống của họ. Thọ giới, tâm phát sinh điều lành, thì hãy vâng giữ mãi. Hạt diệt thì mầm sinh, sẽ có ích lợi. Không bỏ điều lành, cứ làm mãi, cho đến trong giấc ngủ cũng không bỏ chuyện phước đức, ích lợi. Làm mọi chuyện hữu ích như vậy, gọi là giới.

Hỏi: Thế nào là tu?

Đáp: Là tu thiền Vô lượng, Vô sắc. Ở đây là tu hạnh lành, như dưỡng nuôi bông, mè, tập là luyện cho quen, như quan gần vua. Như quen luyện tập gần vua, ắt có kết quả. Như vậy, ai tập rèn tu hành thì được quả tịnh trắng. Nói tu thiền, là nói bốn nghĩa về niệm.

Hỏi: Là sao?

Đáp: Thiền là ly Dục, quán xét việc khổ vui. Ban đầu của bốn thiền là lìa ác, lìa pháp bất thiện. Duyên vào điều thiện, cột tâm trụ vào đó gọi là ly Dục. Thứ hai là ly quán. Quán là cái rất nhỏ của tỉnh biết, như tiếng vang của cái linh yếu dần, ở đó không có gì gọi là ly quán, do trước đã lìa Dục rồi. Thứ ba là ly Hỷ. Hỷ là tâm vui trào như sóng biển, trong ấy không còn gì Dục quán, nên gọi là ly Hỷ. Thứ tư là lìa khổ vui. Vui là thân- tâm không bị vây ngặt, còn khổ là bị vây ngặt, ở đấy không có gì, kể cả Dục, quán, Hỷ; nên gọi là lìa khổ vui.

Hỏi: Vô lượng là sao?

Đáp: Vô lượng là gồm: Từ Bi Hỷ Hộ (xả), là bốn giả tưởng làm Vô lượng. Vô lượng chúng sinh duyên vào đó, nên gọi là Vô lượng. Công đức ấy không thể kể, nên cũng là Vô lượng. Từ là hoạt động của tâm thương xót đối với mọi chúng sinh, làm cho hết thảy chúng sinh đều

thấm nhuần trước ý nghĩ của mình, đó là Từ. Bi là cứu vớt mọi khổ não của chúng sinh ngay bây giờ, khiến họ lìa khỏi ý tưởng buồn rầu, lo lắng, gọi đó là Bi. Hỷ là gắn liền các chúng sinh vào những niềm vui, đó là Hỷ. Hộ (xả) là không tìm kiếm những lỗi lầm của chúng sinh, lúc nào cũng dũng mãnh thương xót họ. Nếu họ làm ác, thì không lấy đó làm vui, mà luôn xem xét để thấy đó là nghiệp của họ. Tha thứ lỗi lầm như vậy, gọi là Hộ (xả).

Hỏi: Đã nói Vô lượng. Thế nào là Vô sắc?

Đáp: Vô sắc là Không Thức, là Vô sở hữu, là Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Xứ là nương tựa vào bốn thứ. Không là trừ sắc kiến, sắc lỗi lầm, đó là ly Dục. Một lòng duyên lấy không, cột ý tưởng mình vào không, gọi là Không xứ. Không phải dựa vào không, thì chỉ có Thức, duyên vào Thức nên liền có Thức xứ, đó cũng là nơi dựa. Không dựa mới là thắng. Nếu không sở hữu, là Vô sở hữu xứ. Nghĩ thấy lỗi lầm mà diệt nó thì hết lo sợ. Nhất tâm là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, là Vô sắc đạo. Đó gọi là hết thảy phước.

Hỏi: Căn là gì?

Đáp: Căn là không ttham, không sân, không si. Đó là ba tướng của

căn.

Hỏi: Nó là gốc của cái gì?

Đáp: Không phải là gốc của đức nói ở trước, mà là gốc của hết thảy

pháp lành ở các cõi. Tùy theo nghĩa nào đó vượt lên, thì những cái khác cùng đi theo. Như không ttham thì bố thí tăng. Không giận thì giới tăng theo. Không si thì tu hành tăng thêm.

Lại nữa, không ttham thì tăng tài thí, không giận dữ thì tăng Vô úy thí, không ngu si thì tăng pháp thí, nghĩa là cả ba thứ bố thí đều tăng. Lại nữa, không ttham thì tăng việc gồm thâu người về với ta. Không giận dữ thì tăng việc không hại người. Không ngu si thì tăng việc làm lợi ích cho người. Nghĩa là ba thứ giới đều tăng. Lại nữa, không ttham thì thiền định tăng, không giận dữ thì Vô lượng tăng, không ngu si thì Vô sắc tăng. Đó là ba thứ tu đều tăng. Lại nữa, không ttham thì không tăng làm ác, không giận dữ thì nhẫn nhục tăng, không ngu si thì tăng học rộng. Như vậy căn, lực là gốc của mọi hạnh lành. Không ttham thì đối với mọi của cải, không tham lợi, không tham vướng mắc. Ý không nổi giận, thì cơn giận bị dập tắt, không ngu si, thì diệt ngu si, cho nên nói là gốc.

Hỏi: Thế nào là không ác?

Đáp: Không ác là nhẫn nhục, là học rộng. Không ác, không có điều

ác là những giả tưởng quen thuộc trong đời thường. Lại nữa, ác là không ưa điều không ác, ghét càng tăng thêm. Không ác mới là lời diệu thiện. Nhẫn nhục là khó làm. Kẻ hèn, người sang phải dùng sức mình chế ngự để không nổi giận mà còn khoan thứ, nên nhẫn nhục là khó làm. Kìm chế là đòi hỏi một sức mạnh, cố gắng chịu đựng. Người có tâm hồn cao thượng thì biết kìm chế, cho nên dù có giận, vẫn không trả thù. Người ác nổi giận, thì phải dùng sức mạnh lớn mới chế ngự được, cho nên hèn kém thì sức tha thứ nhỏ. Cả thảy đều là nhẫn nhục. Nhưng họ có thể báo thù. Nếu không báo thù là tha thứ. Lỗi lầm và tạo ra lỗi lầm của chúng sinh là như vậy. Đó là nói về nghĩa chịu đựng. Còn như khổ, là làm việc vất vả, chịu nóng lạnh, đói khát, nắng gió, bị bao thứ khổ vây ngặt thì phải biết tự chế ngự khổ ấy. Có hai việc khởi phiền não là đối với thân không ngăn giận dữ, giận dữ đối với Vô tình. Hai thứ nầy vây khổ bức bách thân, phải biết chế ngự, chịu đựng.

Hỏi: Đã nói nhẫn nhục; thế nào là học rộng?

Đáp: Học rộng là phải trừ dâm-nộ-si, học rộng về kinh- luật- luận. Đó là học rộng, ngoài ra thì không phải học rộng. Kinh chỉ dạy những điều chắc chắn, để ta biết thế nào là nhơ, sạch, cho ta hiểu rõ Tứ Đế, lìa khỏi Vô lượng điều ác. Luận thì chỉ cho biết cách phân biệt rõ về kinh điển. Luật là nói đến những oai nghi lễ tiết, khiến ta thanh tịnh. Đó là ba thứ học rộng, trong ấy, luật gọi là chế phục, luận gọi là chế ngự giận dữ. Luận nói về tính chất của nghiệp, nhờ đó mới biết chế ngự nghiệp. Do giận dữ mà phạm giới. Do phạm giới mà bị đọa địa ngục, nên kinh gọi là phải chế ngự. Kinh còn nói đến mười hai nhân duyên.

Hỏi: Đã nói học rộng, còn không ác là sao?

Đáp: Không ác là người có tri Thức đúng đắn, biết chế ngự ý mình. Do chân tri Thức đúng đắn, chế ngự đúng đắn làm cho ý được chân chánh, nên không làm ác. Có tri Thức chân thật là có lòng thương, là giỏi giang, có khả năng thầy trò cùng học. Nếu có lòng thương, giỏi giang, có khả năng thì được gọi là chân tri Thức. Ba thứ ấy, cả thầy lẫn trò cùng nhau học.

Hỏi: Có phải là: Thầy thì có lòng thương, đệ tử là giỏi giang, đồng học thì có khả năng chăng?

Đáp: Không phải. Tại sao? Vì không khác nhau. Lòng thương, giỏi giang và khả năng là tướng của chân tri Thức. Nên suy nghĩ những điều nói, thầy và đệ tử cùng học như vậy. Trong đó, tướng lòng thương là hơn hết, nhưng cũng phải có đủ hai thứ kia. Nếu chỉ có lòng thương không,

thì không thành giỏi biết sự việc, cũng không có khả năng nói, như cha già không có đức. Hoặc có khả năng, nhưng lại không có sự giỏi giang, hoặc ông ta có lòng thương nhưng không giỏi giang.

Trong khi đó, nhóm Lục sư thì chỉ dạy điều ác. Do vậy, phải thành tựu đầy đủ ba tướng đó, mới là chân tri Thức. Hoặc có khi thầy lỗi lầm làm hư hỏng, hoặc đệ tử lầm lỗi, hay đồng học lỗi lầm. Thế nên phải đầy đủ ba tướng đó cho trọn vẹn. Người chân tri Thức là nên tìm cầu.

Hỏi: Chân tri Thức đã vậy, còn chân chế ngự ý là sao?

Đáp: Chân chế ngự ý là ngưng và mạnh dạn hộ trì ý tưởng, cũng như mạnh mẽ ngưng dứt ý nghĩ. Mạnh dạn hộ trì ý tưởng là một mực dũng mãnh, trong đó ngưng là ngưng tâm ý buông lung. Phải xem xét về tướng của nó. Mạnh dạn dựng dậy và làm cao lên những ý tưởng nhu nhược. Ở đấy phải xem xét về tướng của nó. Hộ trì là làm mọi việc, phải lấy ý bình đẳng mà làm. Như người giỏi đánh xe, nếu xe chạy chậm, thì thúc cho nhanh; nếu xe chạy mau, thì kìm bớt lại. Giữ mực ngang bằng là hộ trì. Mọi việc nói trên cũng vậy. Nơi bốn thứ Vô lượng, biết hộ trì ý là không thể! Đem lòng thương che chở chúng sinh, lấy ý bình đẳng mà che chở, là hộ trì.

Hỏi: Thế nào là biết? Ý nổi lên thì phải chế ngự và hộ trì nó ra

sao?

Đáp: Không phải giỏi chạy theo tham muốn, mà gọi là chân chế

ngự ý đâu. Phải tự mình làm chủ điều mình mong muốn, biết nghĩa tùy thời, tùy phương tiện. Nếu còn bốc cao, hạ xuống thì không phải là chân ngự ý.

Hỏi: Chân chế ngự ý đó, là lý do chân chánh nào?

Đáp: Lý do chân chánh đó là đầy đủ quả phương tiện. Chân là do chánh. Người ấy nếu một mực luyện nói pháp hay tu tập, thì đó là lý do chân chánh, đầy đủ kết quả phương tiện.

Hỏi: Ai làm đầy đủ?

Đáp: Trước đã nói đó là điều lành cao cả. Hỏi: Đầy đủ gọi là những thứ gì?

Đáp: Đầy đủ là giỏi làm cho các căn phục xuống, đến gần với hành thiền. Đó là chất liệu cần cho hạnh lành, nên gọi là đầy đủ. Như làm đầy đủ hạnh cụ túc, thì đầy đủ có nghĩa là giúp thêm sức. Do vậy mới được ba thứ lành, do chế phục được các căn (giác quan) nên đến gần với hành thiền.

Hỏi: Thế nào là giỏi làm tổn hại (chế ngự giác quan)?

Đáp: Là sống bằng y phấn tảo, khất thực, Vô sự. Làm giảm mọi tụ tập của các thứ gọi là giỏi làm tổn hại. Giỏi làm tổn, nghĩa là giỏi làm cho trong sạch, nhẹ mỏng đi. Thợ chạm làm pho tượng theo hai cách, tượng có chỗ nào nổi lên thì ông đẽo bớt xuống, hay ngược lại. Thợ đục đá, thợ đẽo gỗ cũng đều làm như vậy. Thêm lên là thêm hồ, thêm công; thợ vẽ, họ cũng làm pho tượng theo hai cách. Việc tăng hay tổn là nhằm làm cho pho tượng chịu đựng được gió mưa, chứ sắc dầu tốt đẹp cũng không chịu đựng được mưa gió. Cũng như hai kẻ xuất gia, tại gia, thì kẻ xuất gia là cởi bỏ mọi phiền toái, để lòng ý giải thoát. Bỏ hết mọi thứ tức giỏi làm tổn nên tuyệt diệu. Còn người tại gia, do tăng thêm bà con, vợ con tăng thêm bao chuyện, nên phải làm cho xong. Người tại gia có đủ mọi thứ đẹp đẽ, ngon ngọt, nhưng lại yêu lấy tướng biệt ly, lo buồn, tra- nh cãi, nên chẳng cần gió mưa làm họ hư hoại, mà ngay nơi ý họ không chịu đựng nổi, đâm ra hư hoại như tượng vẽ luôn bị gió mưa bào mòn hư hoại. Họ không như người xuất gia, giỏi chịu đựng, như Phật nói:

Như chim bỏ vẻ, Cổ xanh sắc đẹp,

Trọn không gì bằng, Ngỗng, nhạn cùng bay, Tại gia cũng vậy, Không bằng Tỳ-kheo, Vắng lặng, xa lìa,

Tọa thiền thanh vắng.

Đó là giỏi làm tổn giảm, mà mặc y phấn tảo, khất thực, Vô sự. Đó là ba công đức trong sạch, là mười hai gốc, ngoài ra còn có chín quyến thuộc. Nói rõ cho, Đức Thế Tôn muốn giúp cho Nan- đà hoan Hỷ, nên nói ba điều ấy bằng kệ:

Nan- đà! Ông thấy gì? Vô sự, y phấn tảo, Biết rồi, vui càng cao,

Lìa bỏ, không nhiễm Dục.

Ngoài coi ba việc trên là gốc, lại còn phát sinh bốn điều yêu mến, về y phục, ăn uống, ngồi nằm, nơi chốn. Trong đó vì yêu mến y phục tốt, nên nói đến việc giữ y phấn tảo. Do tham mê ăn ngon, nên mới nói đến việc giữ hạnh khất thực. Do tham nơi ngồi tốt, nên nói giữ hạnh Vô sự. Nếu thành tựu ba công đức này thì đó là phương tiện diệt hữu ái, là giỏi làm tổn giảm.

Lại nữa, có hai thứ tà chấp, là chấp những việc mình làm và chấp có ngã. Trong đó vì tham mê y, thực, tọa xứ, nên phát sinh chấp những gì ta làm, ta sống. Vì thế, nên ba công đức trong sạch không còn. Nếu chấm dứt được một thứ, thì cắt bỏ được ngã chấp, từ đó mà có công đức trong sạch.

Hỏi: Y phấn tảo là gì?

Đáp: Y phấn tảo là một trong ba y, y này dùng trải ngồi dưới đất. Y phấn tảo là một trong ba y, bằng vải xấu nhất. Sống với ba y đó sẽ được chín công đức sạch. Nếu vậy thì trái với kinh chăng? Vì theo kinh nói, y phấn tảo là may lại từ những tấm vải lượm được nơi bãi tha ma, nơi các ngõ hẻm, nó hư cũ bị người ta vất bỏ. Còn ba y là: Tăng- già- lê, Uất- đa- la- tăng, An- đà- hội. Đã có được ba y ấy, mà không bằng lòng sống với ba y, lại tham y tốt khác, cứ vội vàng đi tìm, vì vậy mà sinh bao thứ phiền não! Do đó, chỉ nên thích với ba y này, như ở đời, đâu cần tìm cả ngàn người con gái, họ chỉ cần một người đẹp nhất mà họ vừa ý. Thế nên, Phật nói: Giữ ba y, thì đã có sáu thứ, nào là loại may bằng vải thô, được dệt bằng gai, dây, các loại sợi thô v.v..., chỉ cần một loại gai nào đó, cuối cùng vẫn là giữa ba y xấu thô, dù ở giữa chúng hay nơi thanh vắng. Nếu ai trải chỗ ngồi bằng đồ tốt thì đổi, ngồi sang chỗ khác, còn như trước đã lỡ ngồi rồi, nhìn lại mới thấy đồ tốt, thì khỏi phải đổi nơi khác. Làm vậy, để tránh cho ta là lớn, bao kẻ khác sẽ ngồi theo ta. Có đủ ba y phấn tảo là vậy.

Hỏi: Vô sự là sao?

Đáp: Là ngồi bên gốc cây trống trải, là thích ngồi ngay ngắn nơi gốc cây đó, và cảm nhận được sự chánh tọa ấy. Đủ ba việc trên, nên Vô sự. Điều thứ tư, là trừ việc ham thích ngồi mãi nơi một cây nào đó. Điều này đưa đến việc tín thí có thể cất nhà, trang hoàng, làm nơi thuyết pháp, người đến giáo hóa dễ sinh lòng tham thích. Biết việc có thể xảy ra như vậy, nên Thế Tôn nói đến việc này: Không nên sống với tâm trạng bỏ nhà mình, đi ở nhà kẻ khác. Cần phải bỏ lối đó mà sống Vô sự. Đã Vô sự, mà còn sống nơi lầu cao gác lớn, dù do mình làm đều là điều không nên. Nếu Vô sự mà tham ở nhà cao gác lớn, thì khác nào cưỡi ngựa mà còn dắt theo lừa! Do vậy nên phải giữ việc ở bên gốc cây, và cũng không nên buồn, khi ở bên những gốc cây không được tốt, rồi bỏ nơi đó, đi tìm cây to có hoa trái. Thế nên, Đức Thế Tôn nói, phải ở nơi trống trải. Thí chủ nuôi dưỡng thân thầy, là dùng vào việc gì? Thế nên phải học cái vui của thần tiên, ở nơi trống vắng, mình là người không nhà, sẽ không

bị cái gì yêu thích thúc ép. Khi sống nơi đồng trống, nên nghĩ như vầy: Ta làm được chuyện khó làm, nếu bỏ chánh tư duy, sẽ nằm ngủ thẳng cho đến mặt trời lên. Đức Thế Tôn dạy người tu nhớ lấy điều ấy. Không nên làm như kẻ bị cắt tai mà còn đeo bông trang điểm. Do vậy, các ông phải Thọ trì chánh tọa (ngồi thẳng...) kết già trên nệm cỏ hay vải, nhìn xem chuyện đời như thật mà tự tạo nghiệp cho mình. Làm vậy là có đủ Vô sự.

Hỏi: Vô sự là vậy, còn khất thực thì sao?

Đáp: Khất thực là ăn một bữa, quá ngọ không ăn, uống. Người xuất gia sống nơi gò mả, có hai thứ ăn, ăn theo chúng Tăng và xin ăn. Ăn theo chúng Tăng là ăn đầy đủ, do tín thí cúng, hoặc để tín thí khỏi vất vả, họ làm phòng nấu ăn ngoài xa. Còn khất thực, thì đi xin Thức ăn từng nhà, được rất ít, nên gọi là khất thực. Ngoài lối sống đó thì đều là tà mạng. Khi ăn theo chúng Tăng, dễ nghĩ như vầy: Ta có khả năng đến nhà thí chủ để ăn. Nghĩ vậy thì nổi lên kiêu mạn. Thế nên Đức Phật dạy là phải đi khất thực, khất thực rồi, cứ mãi lo ăn sẽ bỏ phế việc học, do vậy Đức Thế Tôn dạy chỉ ăn một bữa, như nói:

Người nên giữ ý niệm, Mỗi khi ăn, biết đủ, Tức là Thọ dụng ít, Dễ tiêu hóa, sống lâu.

Nếu ăn một bữa, mà còn tham mê ăn, thì nghĩ như vầy: Đức Thế Tôn chỉ cho phép ăn uống để sống, sao lại tìm cầu ăn uống, bỏ phế sự học, nên Đức Thế Tôn dạy: Các ông bị khổ vì uống, (Thức uống ngon) có thể bỏ uống. Nếu khát thì uống nước lã cũng hết khát. Nên giữ cho chắc, sau giờ ngọ thì không ăn hay uống nước ngon. Do có thiểu Dục và tri túc như vậy, thì mới có niềm vui tràn ngập nơi thân thể. Đức Thế Tôn dạy: Nếu chỉ nghĩ đến ăn thì đó cũng là cao ngạo. Tại sao? Vì thân này, đang sống đây, dù có lo cho nó mập béo ra, rồi cũng quăng vào bãi tha ma mà thôi. Thế nên, các ông phải biết vui sống thanh bần nơi gò mả, để có dịp tốt mà chiêm nghiệm chuyện của thế gian:

Từ hết thảy Thức ăn, mà cuối cùng là thân rệu rã nơi gò mả, với sự phình trướng lên, máu mủ chảy lan ra. Thấy vậy, thì bao nhiêu cao ngạo tan biến hết. Do vậy, nên khất thực là đủ. Đó gọi là giỏi làm tổn giảm.

Hỏi: Thế nào là giỏi điều phục giác quan các căn?

Đáp: Điều phục là không làm hại chúng, mà chỉ hạn chế, làm chủ các giác quan. Đó là ba thứ không làm hại mà là điều phục.

Hỏi: Không làm hại những gì?

Đáp: Về căn thì trước đã nói. Làm hại căn có nghĩa là đối với giác quan không có khả năng làm chủ và điều phục. Ví như ngựa dù không cho ăn uống nhưng không biết phương pháp, cũng không huấn luyện được. Cho ăn uống đầy đủ, và biết cách thì vẫn điều phục nó được. Như vậy làm hại giác quan là không điều phục được. Gồm thâu giác quan lại là có thể điều phục. Nếu làm hại giác quan mà gọi là điều phục, thì đó chỉ là kẻ ly Dục mù lòa. Thế nên chớ có hại giác quan, chỉ cần làm chủ nơi đối tượng được tiếp xúc của chúng, lấy chánh tư duy gồm thâu chúng lại, thế là biết giữ. Như đã từng nói:

Các căn đến cảnh giới, Nên xa lìa mọi tưởng, Không gây hại cảnh giới, Chỉ trừ chỗ ttham đắm.

Hàng phục các căn, là như thấy một cô gái xinh đẹp thì nảy sinh ý tưởng đó là mẹ ta. Đó là ba cách để làm chủ giác quan. Cận hành thiền thì nhẫn gọi là tưởng. Vì gần với tư duy nên gọi là Cận hành thiền.

Hỏi: Ai là Cận hành thiền?

Đáp: Như trước đã nói đó là người có điều lành cao cả.

Hỏi: Như trước đã nói bốn thiền rồi, sao đây còn lại lặp nữa? Đáp: Trước nói thiền là nhằm chỉ ra cách vượt khỏi sinh tử, mà

Thiền là con đường cốt yếu để ra khỏi, do Thiền giúp ta biết quán xét sự thật theo thứ lớp. Như người lần đầu vượt qua quãng đồng rộng vắng vẻ, nhưng lại thấy mọi thứ hoa trái, hồ ao xinh xắn, với bao nhiêu dòng nước trong đang chảy, những vườn hoa trang trí đẹp đẽ; thấy vậy, người ấy liền biết đó không phải là đồng rọng vắng vẻ, mà nó nằm sát bên kinh thành. Như vậy, hành giả ở trong đồng hoang sinh tử, bị dâm-nộ- si làm cho mệt nhọc bậc bội, rồi được chân tri Thức dạy bảo chánh tư duy, khi quán xét về ấm, giới, nhập, biết chúng là khổ, không, Vô thường, Vô ngã, nên có nổi lên Dục lạc thì cũng liền nhẫn được, khiến ý chánh tư duy không bị lay động. Gọi mọi thứ đều như chiêm bao, như bóng trong gương. Quán nghiệm khổ theo cách ấy, là pháp bậc nhất ở đời này, do Đức Thế Tôn nghĩ tới. Đó gọi là Cận hành thiền. Theo thứ lớp mà tỉnh biết sự đời như giấc chiêm bao, nhìn lại chính mình, sau đó ngộ được quán Thánh đế. Phẩm thứ nhất: Đức chân độ đã nói xong.

Hỏi: Thế nào là phương tiện?

Đáp: Phương tiện là trí ngừng được do giới cao. Phương tiện là con

đường, dẫn đến nẻo thiện thắng nên gọi là phương tiện. Đó là trí ngừng được ba ấm do giới cao cả.

Hỏi: Phải chăng lặp lại giới?

Đáp: Trước nói nẻo thiện thắng có hai thứ: Một là Thọ sinh, hai là ra khỏi sinh tử. Giới nói trước là về Thọ sinh. Còn đây nói là giới về xuất ly sinh tử, có nghĩa là rèn luyện.

Hỏi: Việc này là sao?

Đáp: Giới là chánh ngữ, chánh mạng, chánh nghiệp. Ba thứ này gọi là giới. Chánh ngữ là từ bỏ nói hai lưỡi, lời ác, nói dối, nói thêu dệt. Chánh nghiệp là lìa bỏ sát-đạo-dâm. Chánh mạng là Tỳ-kheo Tăng hành khất thực, y phục, dược cụ, đó là chánh mạng. Ngoài lối sống đó, đều là tà mạng. Người Ưu- bà- tắc từ bỏ năm nghề là: đao gậy, chất độc, rượu, ăn thịt chúng sinh. Đó là chánh mạng.

Hỏi: Thế nào là ngừng cao?

Đáp: Là Tinh tấn-Niệm-Định. Ngừng cao là sự đầy đủ, với lại nó dập tắt dâm-nộ-si, nên gọi là ngừng chỉ bậc cao. Hướng vào chỗ trụ cao cũng gọi là ngừng cao. Ba thứ Tấn- Niệm- Định; thì Tấn là sức mạnh quan trọng. Do giỏi thực hành nên gọi là tấn. Tấn là có khả năng đi tới điều lành cao cả.

Hỏi: Nó như thế nào?

Đáp: Là tin, là siêng năng không hề buông bỏ. Đó là ba giả danh gọi là Tấn. Tại sao? Do lòng tin làm gia tăng hạnh lành. Nó đứng trước mọi điều lành, là bậc nhất trong mọi pháp; như thường hay nói:

Kẻ sĩ tin, hành,

Được Thánh khen ngợi. Vui với Vô vi,

Cởi mọi trói buộc. Đó là ba thứ lòng tin.

Hỏi: Là ba thứ gì?

Đáp: Lòng tin là tịnh- Dục- giải. Trong ba thứ tin: tịnh- Dục- giải, thì Tịnh là hơn hết, vì nó trừ được cặn đục, đó là những điều ác trong con người. Giận dữ, kiêu ngạo, không biết hổ thẹn của con người, là những cặn đục, như dòng suối trong, bị voi- trâu lội, dẫm, nổi bùn đục ngầu, dừng lại thì lắng trong. Như vậy, giận dữ- kiêu ngạo- không biết hổ thẹn của con người là những ý nghĩ loạn đục, không loạn ý nữa thì trong. Dục là yêu thích điều hơn hết, như kẻ đang mắc bệnh ngặt, thì không thích ăn, dù là đồ ngon. Kẻ bị điều ác vây ngặt, cũng không thích nghe pháp,

nhưng rồi được thiện tri Thức dẫn dắt, mới thấy vui thích nơi pháp, kẻ ấy liền nghĩ: Pháp này vi diệu biết bao, đó gọi là Dục.

Giải là nắm giữ chắc chắn. Như kẻ bị rắn độc cắn, khi thầy thuốc chữa trị dùng chú đem nọc ra, thì người này chú ý hết sức, liền nghĩ: Thật là chú linh nghiệm nên được khỏi. Do hiểu, nên mới đi tìm thuốc. Như thế người bị rắn độc dâm-nộ-si cắn cũng vậy. Vì thương xót họ, nên Đức Thế Tôn giảng nói pháp. Nếu họ hiểu thì ý không có gì khác, chắc chắn dâm- nộ- si của họ được trừ hết. Còn những gì không trừ được là do không hiểu.

Hỏi: Lòng tin là vậy, còn siêng năng là sao?

Đáp: Siêng năng là khởi dậy sự tu tập, rèn luyện. Khởi, tập chuyên là ba thứ siêng năng. Khởi là dựng dậy điều lành, như khi nhóm lửa cần có những mồi. Tập là làm đi làm lại mãi. Chuyên là duyên vào một đối tượng, không buông lìa, không phân tán ý, như cứu lửa đang cháy đầu mình.

Hỏi: Thế nào là không buông lìa?

Đáp: Là không ngừng, không chán, không lìa ra. Ba điều ấy gọi là không buông lìa. Không ngừng là bất cứ khi nào cũng không tách xa với nó. Người ấy tự nói: Ta siêng năng Vô hạn, không bỏ phế, không nhàm chán. Ta một mực siêng năng bền bĩ, chịu mọi vất vả. Hoặc có kết quả hay không cũng không bao giờ rời buông. Tinh tấn không buông rời như vậy gọi là không buông bỏ. Có ba việc ấy, chắc chắn đạt kết quả, như kẻ đi đường vui thích nơi mình tới.

Hỏi: Đã nói tinh tấn, còn niệm thì sao?

Đáp: Niệm là thân Thọ nhận pháp tâm, trong ngoài đều không quên lãng. Đó là ba thứ niệm bên trong của mình. Cái khác là bên ngoài, hai sự đều đủ. Lại nữa, bên trong là Thọ-Ấm-Giới-Nhập, bên ngoài là Thọ những cái khác, cùng với không Thọ. Lại nữa, ba phiền não trong ngoài đều kết hợp. Bên trong là tham muốn, bên ngoài là giận dữ. Giận là giận kẻ khác, không phải tự giận. Nếu nghĩ như vậy, thì Dục cũng là kẻ khác. Điều ấy không đúng. Tại sao? Bên trong thì nhiễm, bên ngoài thì cái khác làm phát sinh tham muốn, khiến cho bên trong vướng mắc vào. Kinh nói: Ví như nhìn người nữ, thì nội căn hoạt động cùng lúc với sự si mê. Nếu diệt ba phiền não ấy, còn lại là ba niệm. Thân kẻ ấy, ba Thọ nhận với ba tâm pháp, thành mười hai thứ niệm.

Hỏi: Đã nói niệm, còn định thì sao?

Đáp: Là Không, Vô nguyện, Vô tướng. Với ba thứ định này, mọi

việc đều là không, nên gọi là Không.

Hỏi: Có nhiều thứ không, không làng xóm, không nhà, như vậy là nói đến cái không nào, trong những thứ không đó?

Đáp: Không là sự hoạt động của ngã và mọi chuyện ngã làm đều không thấy, do vậy nên gọi là không.

Hỏi: Làm thế nào để không thấy hoạt động của ngã và những việc ngã làm, như Đức Thế Tôn nói: Thuở ấy, ta tên là Phạm- chí Tùy- lam. Lại nữa, như đã nói: Này Tỳ-kheo, tay ta nắm lấy hư không.

Đáp: Không phải ngã hoạt động như vậy. Cái ngã làm là giả hiệu. Chỉ trong năm ấm chấp là ngã và hoạt động của ngã. Đức Thế Tôn không hành động như vậy.

Nếu bám chấp vào cảnh giới, cho là của ta, gọi là ngã tạo tác. Điều này, Đức Thế Tôn cũng không có. Như Kinh Thánh Pháp Ấn nói: Không là quán thế gian không. Thế gian đã là không thì mọi cái thành của ngã hay hoạt động của nó cũng đều là không.

Hỏi: Vô nguyện là gì?

Đáp: Là không lập quá khứ, hiện tại, vị lai, là không lập nghĩa, vì hết thảy đều là pháp hữu vi. Như kinh Thuyết Xứ nói: Nếu nghĩ: Ngã và Niết-bàn cùng gồm thâu nhau thì không đúng, vì Niết-bàn không có hai nghĩa. Niết-bàn lìa hết thảy thế gian, một mực không có điều kiện gì cả. Trong đó, không có ý niệm về ngã, lìa khỏi ba đời, không đây đó không thể nói năng. Do không ghi nhận ba đời, nên gọi là Vô nguyện.

Hỏi: Vô tướng là sao?

Đáp: Vô tướng là lìa cả việc làm có tướng hay không tướng. Lìa xa là Vô tướng; lìa xa hết thảy hữu vi, hết thảy mọi sự việc, hết thảy mọi sự tạo tác. Mọi việc làm là do Vô minh, phước hay không phước, đều không động đến, nó chỉ việc duyên lấy Thức, nối nhau phát sinh. Vô minh và hành là tạo tác, là hữu vi, lìa hết những cái đó, gọi là Vô tướng.

Lại nữa, như kinh Thánh Pháp Ấn nói: Vô tướng là không thấy sắc tướng, những gì trong sắc tướng gồm ba nghĩa thời gian đều lìa cả. Không, Vô nguyện, Vô tướng là định.

Hỏi: Thế nào là trí?

Đáp: Là hoạt động của lãnh vực Kiến, Tu, Vô học. Trí là tỉnh biết, là ba lãnh vực: Lãnh vực Kiến, lãnh vực Tu, lãnh vực Vô học.

Hỏi: Thế nào là kiến?

Đáp: Là thấy cái chưa từng thấy. Nghĩa là rèn luyện căn- lực- giác đạo chi, thật tu ở lãnh vực Thánh. Như dùng nước tro tốt, giặt áo, dù áo

sạch không còn dơ nhưng vẫn còn mùi tro. Sau đó phải dùng nhiều thứ hoa hương xông ướp nó. Như vậy lãnh vực kiến là ý thiền thanh tịnh, là Vô lượng các định, để từ đó đoạn trừ mọi kết sử đen tối nhất, đó là Tu. Còn Vô học là dâm-nộ-si bị diệt sạch, không còn sót chút nào. Đó gọi là Vô học.

Hỏi: Trí kiến địa là gì?

Đáp: Kiến địa là pháp quán trí vị tri, là pháp trí-quán trí-trí vị tri. Đó là trí kiến địa ở trong Pháp trí, thì hiện trí là nghĩa. Ví như thầy thuốc, biết bệnh ung nhọt đã mùi, liền lấy dao mổ nó, ông dùng ngón tay làm cho đường máu huyết lưu thông, không tổn thương gì đến mạch máu, rồi mới mổ. Người tu hành cũng như vậy. Khi chánh tư duy quán khổ nơi cõi Dục, cắt đứt hết phiền não gây khổ, phát sinh trí thứ hai, biết cõi Dục là khổ, Vô thường. Ở cõi sắc, Vô sắc cũng như vậy. Lấy trí này cắt đứt phiền não ở cõi sắc, Vô sắc, đó gọi là trí thấy khổ thứ ba. Ở cõi Dục, yêu mến là nhân của khổ. Pháp trí này tức là quán trí, như vậy cõi sắc, Vô sắc là trí vị tri. Đó là kiến tập ba trí. Cái Diệt ở cõi Dục là pháp trí tức là quán trí; cõi sắc, Vô sắc là trí vị tri, đó gọi là kiến tận ba trí. Đây là con đường diệt khổ ở cõi Dục, là pháp trí tức quán trí mà cõi sắc, Vô sắc là trí vị tri. Đó gọi là ba trí kiến đạo, là mười hai trí kiến địa đã nói rộng nên biết.

Hỏi: Thế nào là lãnh vực Tu?

Đáp: Là làm mãi sự hiểu biết tướng, biết hành, biết chủng. Đó là ba lãnh vực Tu.

Hỏi: Tướng biết là gì?

Đáp: Tướng là nổi lên, trụ rồi hoại. Nổi lên là sinh, trụ là thành, hoại là tiêu tan hết.

Hỏi: Nói rộng về chúng sinh, Niết-bàn thì có điều nghi. Niết-bàn, chúng sinh cũng có tướng này. Nếu có thì đó là một lỗi lớn, vì có là Vô thường. Nếu không phải vậy, thì kinh này có lỗi, bởi nó nói khởi, trụ, hoại là tướng hữu vi.

Đáp: Chúng sinh về tướng thì không thể nói hết được; nếu đã khác tức là có; thường như vậy, tức Vô thường. Hai lỗi đó không thể nói, Niết- bàn cũng như vậy, là bởi có phân biệt mới biết tướng nó, nên hoàn toàn là hữu vi.

Hỏi: Nay nói về công đức, tướng như thế nào là công đức?

Đáp: Nay nói về trí, nếu ở trong ba trí, thì công đức không phải là tướng.

Hỏi: Hành là gì?

Đáp: Hành là Vô thường, khổ, không có ngã kiến. Hành là biết hết nghĩa về hành. Tướng này, do là hành, biết nghĩa là hành, là ấm, Vô thường. Do Vô thường nên khổ, nếu đã khổ là không tự tại cho nên chẳng phải ngã. Vô thường là không dừng lại lâu, như bọt nước, khổ là sự bức bách, như tên cắm vào thân thể. Không phải ngã là không tự tại, như mượn chuỗi ngọc đeo chơi thôi. Đó là hành.

Hỏi: Thế nào là chủng?

Đáp: Chủng là lìa, vị ngọt, hoạn nạn. Chủng là vị ngọt, là hoạn nạn, là lìa.

Hỏi: Là sao?

Đáp: Là hữu vi. Trong đó, vị ngọt là diệu. Hoạn nạn là ác. Lìa là đều ngừng lại. Trời, Người tham thích là vị, ba đường khổ là hoạn nạn, ra khỏi tội phước là lìa. Quán như vậy là công đức của chánh kiến, tức được giải thoát, đó là chủng. Đây là trí của lãnh vực Tu.

Hỏi: Thế nào là Trí của lãnh vực Vô học?

Đáp: Là trí thông đạt khéo biện luận; là trí thông suốt, trí hiểu tận cùng, trí biện luận giỏi. Đó là ba Trí của lãnh vực Vô học.

Hỏi: Thế nào là trí thông đạt?

Đáp: Thông đạt là những gì ở đời trước như sinh tử, hữu lậu đã hết, đều có khả năng thông suốt, nên gọi là thông đạt. Biết về đời trước, biết về sinh tử, biết về lậu tận, đó gọi là thông đạt. Có khả năng đạt tới, cũng gọi là thông tỏ, nên biết đó là nghĩa thông suốt. Đối với trí túc mạng thì nhớ biết mọi việc đã làm trong quá khứ; đối với trí sinh tử thì biết được nghiệp quả; đối với trí lậu tận thì sẽ nói sau. Lại nữa, phiền não có ba thứ, thuộc lãnh vực của quá khứ, hiện tại, vị lai. Quá khứ có mười tám kiến chấp. Vị lai có bốn mươi bốn kiến chấp. Hiện tại đấy là thân kiến. Do vậy mà sinh trong hiện tại. Ở trong sự phân biệt quá khứ, vị lai; nếu có trí biết mọi chuyện đời trước thì không chê bai quá khứ. Nếu được trí biết về sinh tử, thì không còn ngu si. Còn nếu được trí biết về lậu tận ở đời vị lai, là không mê đắm hiện tại.

Hỏi: Thế nào là trí lậu tận?

Đáp: Trí lậu tận là trí biết hết, trí không còn sinh nguyện do ngã, phiền não đã hết sạch. Trí quán biết hết mọi cái đều là như vậy thì không còn sinh trở lại, đó là trí Vô sinh. Như thầy thuốc trị rắn cắn, biết trừ nọc độc, đó là trí thứ nhất. Nó không bị xông ướp do cái gì trước đó, là trí thứ hai. Trí Vô sinh thì cũng như vậy. Nguyện trí là hàng Thanh

LUẬN TAM PHÁP ĐỘ

QUYỂN TRUNG

(Tiếp theo Phẩm Đức)

Hỏi: Trước nói: Căn do là đầy đủ kết quả phương tiện, trong đó đã nói về đầy đủ phương tiện, vậy thế nào là quả?

Đáp: Là Phật, Bích-chi-phật, Thanh văn, đó là ba quả. Hỏi: Ai được quả?

Đáp: Là bậc trí giới thượng chỉ.

Hỏi: Nay xin nói căn do. Căn do là đạo, quả cũng là đạo chăng? Đáp: Quả này nói là hữu dư, trước nói là Vô dư. Vô dư là Bát Niết-

bàn, cho nên không có lỗi. Phật là người lìa hết thảy chướng ngại, có được mười lực, bốn Vô úy, đạt được hết thảy pháp Phật, không khác với giới-định-tuệ của chư Phật. Bích-chi-phật là tự giác ngộ, không nhờ ai. Thanh văn là do người khác giảng nói mà đạt được.

Lại nữa, giải thoát có đủ hai thứ: Lòng thương và sự chán lìa. Nếu có đủ lòng thương đắc đạo là Phật. Chán lìa có hai thứ, một: Do mình có, hai: Do người khác mà có. Tự mình có là Bích-chi phật. Do người khác mà có là Thanh văn. Lại nữa, biết hết, biết cùng khắp, đầy đủ công đức, xa lìa mọi điều ác là Phật. Tuy lìa ác, nhưng Bích-chi phật còn nhiều việc không bằng Phật. Thanh văn dựa vào những điều khác để lìa ác.

Hỏi: Thế nào là biết chư Phật không khác nhau? Thanh văn cũng lại như vậy sao?

Đáp: Thanh văn, thì ly Dục hay chưa ly Dục, là điểm khác nhau giữa A-la-hán và Thanh văn, phân biệt do trình độ. Lòng tin là hàng đầu trong năm trình độ. Nương vào bậc hạ bậc trung, thượng, cho nên Thanh văn có sự sai khác với hết thảy lãnh vực.

Hỏi: Ly Dục là gì?

Đáp: Vô Dục là tin, hiểu, kiến đáo thân chứng. Do tin là hàng đầu

để độ, cho nên nói tin hiểu, giải thoát. Lấy tuệ làm đầu để độ, cho nên nói là kiến đáo. Đủ hai cái ấy là thân chứng, đó là Vô lượng chủng. Tin giải thoát là thượng lưu hành Vô hành Bát Niết-bàn. Thượng lưu Bát Niết-bàn, hành Bát Niết-bàn, Vô hành Bát Niết-bàn, đó là ba tin giải thoát. Thượng lưu (dòng trên) là yêu thích điều dẫn tới chỗ cao cả, vả lại dòng trên là đạo, từ cõi Dục dẫn lên, nên gọi là dòng trên. Hành Niết-bàn, thì hành là Hữu vi, dùng nhiều phương tiện và duyên lấy đạo, đi tới Vô vi, nên gọi là hành Niết-bàn. Vô hành Niết-bàn, thì Vô hành là Vô vi, ít dùng phương tiện và đạo, duyên nơi Vô vi đi tới Vô vi, gọi là Vô hành Niết-bàn. Đó là ba thứ tin giải thoát.

Hỏi: Thế nào là kiến đáo?

Đáp: Kiến đáo là trung sinh Niết-bàn, cũng là kiến đáo thượng lưu, cũng là ba thứ: Trung Niết-bàn, Sinh Niết-bàn. Thượng Lưu Niết-bàn. Trung Niết-bàn là thân này chết rồi, chưa sinh còn sót đắc đạo. Trung Niết-bàn như đóm lửa nhỏ, chưa rớt đã tắt, nghĩa này cũng vậy. Sinh Niết-bàn là như lửa chạm tới đất mới tắt. Như vậy là đầu tiên thứ lớp, mới đắc đạo Niết-bàn. Còn Thượng lưu, như trên đã nói. Cõi Vô sắc cũng như vậy. Đó là ba kiến đáo.

Hỏi: Thế nào là thân chứng?

Đáp: Thân chứng là hành, Vô hành, sinh Niết-bàn. (Trước đã nói) Hỏi: Không phải làm là sao? Lặp lại chăng?

Đáp: Không phải. Khác cõi cho nên ly Dục giới và ly Sắc giới. Đó là trừ hết hai thứ trung ấm. Chẳng phải trung ấm có ở cõi Vô sắc. Lại nữa, trước đã nói không giải thoát, còn thân chứng có giải thoát. Giải thoát sẽ nói sau.

Hỏi: Ly Dục, thế nào là chưa ly Dục?

Đáp: Chưa ly Dục là Bạc địa Tu- đà- hoàn thứ tám. Bạc-địa, Tu- đà-hoàn, thứ tám đó là ba bậc chưa ly Dục.

Hỏi: Tại sao là thứ tám, nếu kể thì phải là thứ nhất, chứ không phải là thứ tám. Ban đầu hướng đến rồi sau mới đến A-la-hán. Tại sao phải A-la-hán này?

Đáp: Không phải quán như vậy, như người thì có tám (giai đoạn). Nhỏ không lấy lớn làm thứ bậc, tám là lấy ấu thơ làm thứ bậc. Đức Thế Tôn nói, công đức có tám bậc mà A-la-hán là lớn, do các lậu đã hết, gọi là ban đầu, hướng đến đó là ấu thơ. Đó là nói thứ bậc có tám.

Hỏi: Thế là sao?

Đáp: Bậc thứ tám là lòng tin, trí tuệ đầy đủ. Khi người ta là người

thường thuộc dòng họ nào đó, có đầy đủ lòng tin và trí tuệ; thì hoặc lòng tin của họ vượt cao thì trí tuệ cũng phát triển theo. Hay trí tuệ vượt cao, thì lòng tin cũng phát triển theo. Hoặc cả hai, cùng có như nhau, đó là phát sinh pháp trí. Từ tín, hạnh mà căn thuần thục, từ pháp hạnh mà căn vừa đủ, từ hạnh đầy đủ mà thành lợi căn. Ba thứ đó là thứ tám. Do lòng tin cao vượt mà thấy được sự thật (Đế), bảy thứ tuệ cao tột, vừa đầy đủ hay cao đẹp, đó là gia gia, là kiến địa. Nếu chuyển lên lãnh vực Tu thì địa ở đó mỏng đi. Lòng tin cao vượt, thì chỉ còn một lần qua lại sinh tử. Tuệ vượt cao là đầy đủ sự cao đẹp, là ly Dục ở cõi Dục. Lòng tin vượt cao thì đó là tin, giải thoát. Tuệ vượt cao là kiến đáo. Cả hai đều vượt cao là lìa sắc, được thân chứng. Mọi lậu đều hết sạch, lòng tin cao vượt là tuệ giải thoát. Tuệ vượt cao là đầy đủ giải thoát (câu giải thoát). Đầy đủ được giải thoát, đều là vượt cao, cũng là câu giải thoát.

Lại nữa, lòng tin vượt cao là căn đã thuần. Tuệ vượt cao là trong đó căn cũng đều vượt cao và là lợi căn (-khôn lanh). Cứ thứ lớp như vậy mà lên cao.

Hỏi: Đã nói rộng về thứ tám, dần dần phát sinh thành rừng công đức, nhưng không biết cái ấy gọi là gì?

Đáp: Là người Tu-đà-hoàn, đi đến tận pháp thứ bảy là ở trong gia gia. Tu-đà-hoàn là ba thứ, trụ nơi quả thứ nhất cầu Tu-đà-hoàn thứ hai, đó là đạo. Lên Đạo nên gọi là hoàn. Thân thấy được giới, đoạn trừ hết mọi trộm, nghi các cõi ác. Căn thuần thục đến mức chót thứ bảy thì hưởng vui trong cõi Trời, người, cốt yếu là Niết-bàn. Gia gia cũng trụ ở quả thứ nhất đã đoạn trừ sạch sẽ ba kết sử. Điều tư duy đoạn thì hết một ít. Do vậy, trong sự sinh từ gia đến gia mà tới Niết-bàn. Trung là hai thứ trung này, không phải một mực từ gia đến gia, mà tới Niết-bàn. Cũng không phải một mực đến tận mức thứ bảy ở cõi Trời, người sinh vào Niết-bàn, ở nơi Niết-bàn trung gian.

Hỏi: Là Tu-đà-hoàn, còn thế nào là Bạc địa (cõi phiền não đã mỏng)

Đáp: Bạc địa là một trở lại- một chủng- trung; là trụ trong kết sử mỏng của cõi Dục, nên gọi là Bạc địa. Trong ba điều: Một trở lại- một chủng- trung, thì một trở lại là lần chót sinh ở cõi Trời rồi vào Niết-bàn. Một chủng là Thọ thân một lần, rồi vào Niết-bàn, do công đức đã thêm nhiều lên. Trung là đủ hai thứ này. Ba loại ấy gọi là chưa ly Dục.

Hỏi: A-la-hán là sao?

Đáp: A-la-hán là lợi, độn, trung căn. A-la-hán được gọi là cúng

dường, là đủ khả năng nhận lãnh sự cúng dường.

Hỏi: Đủ sức nhận lãnh cái gì?

Đáp: Là hết thảy chúng sinh. Nói A-la-hán là có ba bậc: Lợi căn- Độn căn-Trung căn.

Hỏi: Lợi căn là sao?

Đáp: Lợi căn là tiến lên pháp bất động mà trụ pháp. Đó là lợi căn. Pháp thăng tiến, pháp bất động, nên biết đều là lợi căn. Trụ pháp, nghĩa là lìa phương tiện, trừ phiền não. Tiến lên là trừ hết phiền não, cầu cái cao hơn đều đạt. Cao hơn, là thông suốt biện luận. Pháp Bất động là đã chứng quả cao đẹp. Hết thảy mọi nói năng không cần sử dụng biện tài. Đó gọi là lợi căn.

Hỏi: Độn căn là sao?

Đáp: Độn căn là thoái pháp-niệm-hộ, là thoái pháp- niệm pháp- hộ pháp. Có hai thứ đó là Độn căn. Thoái pháp là lui xuống, không phải Thánh đế, là thoái lui xuống ở tu địa. Tu là tu tập. Không tu tập nên nói là thoái. Như học kinh mà không luyện tập nên thường hay quên, không luyện tập như vậy là thoái lui xuống lãnh vực tu. Đó cũng là bệnh nghiệp tham gây tranh, xa lìa quán chiếu, nên phải thoái lui, do vậy nên gọi là tu địa. Niệm pháp là đã được A-la-hán, nhưng hạnh yếu kém, nên thân cũng yếu kém, mới nghĩ như vầy: Những gì ta làm, đã làm, thì trụ vào cái gì? Suy nghĩ là nhớ đến nhiều việc, là nhớ đến của cải, như áo quần, thế nên chỉ cần nghĩ một điều là bỏ thân mạng, để hộ trì chánh pháp, không thoái lui, cũng không nghĩ ngợi cái gì khác, chỉ dùng phương tiện hết sức lớn mà hộ trì. Như người nghèo phải có nhiều phương tiện để giữ gìn của. Đó là độn căn.

Hỏi: Trung căn là sao?

Đáp: Trung căn là Tuệ giải thoát, là giải thoát đủ, không đủ. Được Tuệ giải thoát là thấp.Giải thoát cũng có hai: Một là được cụ giải thoát ; hai là không được cụ giải thoát. Tín và Tuệ, nếu đã được hai thứ này thì gọi là thắng (vượt hơn).

Hỏi: Giải thoát là gì?

Đáp: Là diệt tận Dục-Sắc, là giải thoát khỏi cõi Dục, cõi Sắc. Diệt trụ thượng tâm, và ba cõi đều hết, đó là ba giải thoát. Ra khỏi phiền não cũng gọi là giải thoát.

Hỏi: Giải thoát Dục là sao?

Đáp: Là giải thoát hết mọi tham muốn về nội sắc tưởng, Vô sắc tưởng, bất tịnh và tịnh. Nội là bên trong chính mình, có hai thứ là hữu sắc

tưởng và hoại sắc tưởng. Sắc ở bên trong hư hoại, như khi ngồi ở gò mả quán thấy thịt rã rời từng khúc, mắt lòi, bụng nước chảy rỉ, nơi đại tiểu tiện hiện ra những bất tịnh. Luôn thấy bao nhiêu là giòi bọ nhung nhúc ở đó, chim quạ tranh nhau ăn. Tay chân, đầu lâu, vung vãi mỗi nơi. Thấy vậy thì không còn tham muốn nữa, liền nghĩ như vầy: Thân như thế đó, mà chúng sinh dùng nó để giận dữ, tranh cãi, ganh đua, kiêu mạn, tạo ra Vô lượng ác... Nhìn rõ như vậy rồi, giải thoát khỏi điều ác, ngừng tâm vào định. Đó gọi là nội sắc tưởng bất tịnh mà giải thoát. Nội thứ hai là hoại sắc tưởng, do định nên như là Vô sắc, lập phép quán như vầy. Thân kẻ khác cũng thế mà thôi! Đó gọi là nội Vô sắc tưởng. Từ bất tịnh mà giải thoát, tịnh mà giải thoát là như khi nhìn thấy màu áo xanh-vàng-đỏ- trắng kia, liền phát ý tư duy, tâm trụ, không bị lay động, đó là tịnh giải thoát. Cả ba thứ này là giải thoát khỏi tham muốn.

Hỏi: Giải thoát khỏi sắc là sao?

Đáp: Giải thoát khỏi sắc là không còn tham muốn, lìa sắc- Vô sắc, trụ vào bốn thứ tâm, cũng còn hữu lậu; đó gọi là sắc giải thoát.

Hỏi: Thế nào là diệt tận giải thoát?

Đáp: Tâm- ý nghĩ và tưởng, đều dập tắt hết. Đó gọi là diệt tận giải thoát.

Phẩm thứ hai: ÁC

Hỏi: Đã nói rõ về phẩm đức với ba chân độ. Thế nào là ác?

Đáp: Ác là hành động ác-ái-Vô minh, đó là ba thứ ác. Ác làm nhơ bẩn hạnh lành, nên gọi là ác, như kẻ nhơ bẩn, gọi là kẻ nhơ bẩn, do ý luôn tham điều ác, như heo tham chỗ nhơ bẩn. Ban đầu là thân-miệng-ý làm ác, từ đó mọi điều ác tăng lên. Hành động ác là toàn bộ những việc làm của người ác. Thân làm chuyện ác, gọi là hành động ác của thân, miệng và ý cũng vậy.

Hỏi: Thế nào là thân hành động ác? Đáp: Là giết, ăn trộm, và dâm.

Hỏi: Giết là sao?

Đáp: Là nhớ nghĩ tới, là dạy người làm và tự làm, là ba thứ giết. Ăn trộm cũng thế. Tà dâm cũng vậy, đều có ba cách đó.

Hỏi: Còn những việc khác là sao? Chưa biết niệm, thế nào là niệm?

Đáp: Niệm (nhớ nghĩ), là tâm tham muốn, muốn kẻ khác làm để

mình vui theo. Niệm gọi là suy nghĩ, có ba thứ: Tâm muốn làm, sai kẻ khác làm, vui thấy người làm. Đó gọi là ba thứ niệm.

Hỏi: Thế nào là dạy?

Đáp: Là khuyên bảo, khiến cho kẻ khác làm theo. Có ba thứ dạy: Chỉ bày, sai khiến, bắt buộc. Như ngoại đạo dạy giết heo- dê tế trời là chỉ bày. Như vua ra lịnh cho bề tôi: Ta có giặc thù, các khanh hãy ra đánh với chúng, đó là lịnh sai khiến. Bắt buộc như có người nói: Tên kia là kẻ thù của ta, anh đến đó giết nó cho ta. Người này đáp: Xin vâng. Đó là bắt buộc làm cho được. Như vậy đó là ba thứ dạy bảo.

Hỏi: Thế nào là thực hiện (là làm)?

Đáp: Thực hiện là ý tưởng nghĩ tới chúng sinh bỏ mạng. Thực hiện là làm xong công việc đó. Như nói sát sinh, thì biết đó là dạy bằng cách ra lịnh, bắt phải nhận. Ý khi làm chuyện ác đều cũng như vậy. Trong khi nói thực hiện giết thì đều nghĩ là có kẻ phải bỏ mạng. Thực hiện ở đây cũng đủ ba thứ như đã nói trên.

Trường hợp thầy thuốc vì không hiểu mụt nhọt nguy hiểm, phá nó nên làm chết người. Đó không phải thầy thuốc giết người, vì ông không có ý hại. Trường hợp này, không đủ ba yếu tố nên không gọi là sát sinh.

Hỏi: Thế nào là ăn trộm?

Đáp: Ăn trộm là nghĩ tới đồ đạc của người ta, có ý lấy lén. Ăn trộm cũng đủ ba yếu tố. Tại sao? Trường hợp lấy lầm đồ đạc của người ta là không có ý ăn trộm, vì thứ ấy giống của mình. Của cải của người ta không có ý lấy là không trộm, giá như có nắm lấy sự hiểu biết về vật của người, cũng không gọi là trộm. Như vậy nếu không đủ ba yếu tố, thì không phải là ăn trộm. Đủ ba yếu tố mới gọi là ăn trộm.

Hỏi: Thế nào là tà dâm?

Đáp: Tà dâm là người đã Thọ pháp mà hành dâm không đúng đạo, gọi là tà dâm. Có ba thứ: Phạm vào người đã Thọ pháp, phạm vào pháp đã Thọ, phạm chuyện trái đạo.

Hỏi: Đã nói dâm là gốc, còn lý do nào nói là tà dâm?

Đáp: Người có hai: Người xuất gia và người tại gia. Người xuất gia hành dâm, đó là hạnh xấu. Người tại gia hành dâm không phải là hạnh xấu, tà dâm mới là hạnh xấu. Tại gia hành dâm bị coi là hạnh xấu đó là người Tu-đà-hoàn, hành dâm sẽ bị đọa địa ngục. Ngoài ra tà dâm đều là hạnh xấu.

Hỏi: Thế nào là nhận theo người khác?

Đáp: Nhận theo người khác là nhận theo thân chủ, nhận theo vua là chủ. Thân chủ nhận lấy, vua nhận lấy, đó là tất cả sự nhận theo người khác. Với chủ thì chủ nhận lấy, có hai thứ: Tới tuổi và còn nhỏ. Trường hợp tới tuổi, theo gia pháp của phương thổ, thì con gái là thuộc ông chủ, nếu người ngoài hành dâm với cô con gái đó, là tà dâm. Trường hợp còn nhỏ là thuộc ông chủ, nếu con gái đã nhận đồ vật của kẻ khác, gần đến kỳ hạn, lại dâm với người con gái ấy, vẫn là tà dâm. Thân là cha mẹ, anh em, cậu v.v... và dưỡng nữ. Nếu bỏ con gái mà lấy dưỡng nữ đó là ông chủ nhận lấy. Nếu không có người thân, không có chủ, thì vua nhận lấy.

Hỏi: Thế nào là pháp Thọ?

Đáp: Pháp Thọ là học pháp trai tộc. Nếu lãnh nhận học pháp thì gọi là học pháp Thọ. Nếu Thọ trai pháp, thì gọi là nhận lãnh trai pháp. Nếu nhận tộc pháp thì gọi là nhận lãnh tộc pháp, trong đó có nhiều điều đáng nói. Học Thọ pháp là nếu trước đó chủ đã cho phép học, nhưng sau phạm, là tà dâm. Trai pháp Thọ là nếu trước đó chủ đã cho pháp Thọ trai, nhưng sau phạm, là tà dâm. Tộc pháp Thọ là như trước đã nói chủ nhận, nhưng kinh nói, muốn khiến đủ ba pháp nên nói lại tộc pháp Thọ là: Mẹ, chị em gái và những người nữ cùng họ, thảy đều không được phạm, nếu phạm là tà dâm.

Hỏi: Thế nào là hành động trái đạo?

Đáp: Hành động trái đạo là người nữ sinh ra kẻ ái nam- ái nữ gọi là hành trái đạo. Nếu người nữ mới sinh nở, sau đó phạm đạo, cũng gọi là hành trái đạo. Nếu cưỡng hiếp gái chưa gả cũng là hành trái đạo. Và dâm với kẻ ái nam- ái nữ cũng là hành trái đạo. Đó là những hành động trái đạo.

Hỏi: Điều đó nói chưa đủ, là sao?

Có phải còn nhiều lối tà dâm khác, nhưng ở đây chưa gồm thâu vào để nói. Vì không gồm thâu thì nói chưa đủ phải không?

Đáp: Đây nói đủ rồi. Tại sao? Trước đã nói, phải rời người nữ vừamới sinh nở. Nếu nói vậy là biết sinh sản còn phải nuôi nấng con. Nếu nói lìa đàn bà sinh nở, tất biết các chuyện khác rồi. Cho nên đây nói là đã đủ.

Hỏi: Những điều ác và phi nghĩa này, phát sinh từ đâu? Đáp: Cả thảy đều từ dâm-nộ-si mà ra.

Hỏi: Thế nào là hết thảy đều là sát đạo dâm ?

Đáp: Không phải chỉ là vậy. Chỉ nói dâm, là do nó gồm thâu cả

thảy. Cho nên chỉ đi tìm gốc là dâm thôi. Hết thảy những hoạt động ác của thân- miệng- ý sẽ nói riêng.

Hỏi: Thế nào là sinh ra từ ba thứ ác, trong đấy có lỗi. Tại sao? Không phải do lạc Thọ- khổ Thọ nhất thời sinh ra, cũng không phải do giận dữ, lạc Thọ sai khiến. Dâm là do vui thích, hành tập nên ham muốn là dâm, vậy trong đó giận là sao?

Đáp: Chẳng phải là nói từ dâm mà sinh giận sao? Trong đấy nói bản ý là yêu thích hình Thức bên ngoài, nên khởi lên giận mà giết. Như vậy, là trước đã có ý nổi giận: Nó xâm phạm vợ mình, mình báo thù; nhưng sau đó khởi lên yêu thích nên hành dâm. Ban đầu là từ giận mà sinh ra, tham muốn cũng từ đó sinh ra, nên nói không lỗi. Những chuyện khác cũng như vậy.

Hỏi: Trước nói hết thảy đều từ dâm-nộ-si sinh ra, trong đó đã nói hành động ác của thân. Nhưng chưa biết hành động ác của miệng là sao?

Đáp: Hành động ác của miệng là nói thêu dệt, nói không thật, nói trống rỗng. Hành động ác của miệng có bốn thứ, nhưng chỉ nói ba, cũng đủ như có bốn.

Hỏi: Thế nào là nói không thật?

Đáp: Nói không thật là vì lợi của mình, của người nên tránh nói thật. Không nói thật là hành động ác của miệng, là vì mình, vì người, vì lợi nên cố ý nói không thật. Tránh nói thật là cố ý che giấu, đó là ý biết, nhưng miệng lại nói khác đi. Vì mình là chính mạng mình, vì người la bởi thân quen, vì lợi là bởi của tiền. Đó là ba thứ, khiến không nói thật. Còn như Đức Thế Tôn đã nêu bày về nói dối khi ở giữa chúng, ở giữa quyến thuộc, là do ngài đã biết nhân mình, nhân người khác, nhân lợi.

Hỏi: Đã nói miệng không nói thật là hành động ác, vậy miệng không nói trống rỗng có phải hành ác không?

Đáp: Không nói trống rỗng là không ái-biệt-ly. Mọi hoạt động đó nên gọi là nói trống rỗng, vì: Không yêu mến nên mới làm chuyện chia lìa. Làm đủ mọi chuyện ấy, là do không yêu mến. Làm tức là nói lời ác. Nhưng yêu mến mà nói lời giận thì đó không phải là ác khẩu. Ác khẩu là chuyện đã như vậy mà nói khác đi. Đức Thế Tôn cũng nói lời ác, là do ngài thương xót ông Điều đạt, mà nói lời giận dữ. Hành động nói mà không có lòng yêu mến mới là ác khẩu. Như kẻ mù giận dữ la lên là mù, tuy có nói thật nhưng cũng là ác ý, cho nên không yêu mến mà nói là hạnh ác. Đối với hoạt động chia lìa, tuy có nói thật, nhưng vì phải chia

lìa, nên mới nói hai lưỡi. Nếu không vì hành động chia lìa mà có thể làm cho chia lìa thì chẳng phải là hai lưỡi. Nếu không vậy thì Đức Thế Tôn cũng nói hai lưỡi. Đức Thế Tôn vì xót thương kẻ dị học, tạo cho đệ tử chia lìa, để vượt qua lỗi lầm xấu ác cùng hành, có hai việc: Nói không thiệt và nói không trống rỗng. Như vậy ác khẩu là dùng miệng nói lời xấu ác, nên cũng gọi là hai lưỡi.

Hỏi: Thế nào là nói thêu dệt?

Đáp: Nói thêu dệt là nói lời Vô nghĩa, nói không đúng, nói không hợp thời. Nói không thành thật, không nghĩa, không đúng lúc. Đó là ba thứ nói thêu dệt. Phân biệt thì có Vô lượng. Nói không hợp thời, là đúng lúc nói thì không nói, không đúng lúc lại nói. Như khi đi dự đám cưới, có người ở nơi đám cưới lại nói là mọi chuyện hội họp đều tan rã hết, vạn vật đều Vô thường, thạnh ắt có suy! Anh này mau bỏ chuyện ấy đi. Anh nói lời đó được Phật, Bích-chi phật, Thanh văn khen ngợi, nhưng vì anh ta nói không đúng lúc, cho nên bị tội thêu dệt. Nói không thành thật là nghĩ thật, mà nói quẹo đi, ví như kẻ Dị học nói ta là Bồ tát, như vậy có thể anh ta nghĩ thật mà nói thêu dệt. Tại sao? Vì anh ta không phải là Bồ-tát, anh ta chỉ nghĩ vậy thôi. Nói với kẻ khác rằng mình là Phật, là Bồ-tát tức là nói dối. Tại sao? Vì anh ta vốn không phải Phật, Bồ-tát. Nói Vô nghĩa là nói chuyện vui-buồn, ca-múa-hát-vui, làm hề. Nói ác khẩu là thực hiện những cách nói như vậy.

Hỏi: Thế nào là những hành động có ý ác?

Đáp: Hành có ý ác là mọi hoạt động của ý đều là tham lam, giận dữ, tà kiến. Nó gồm ba thứ đó. Tham là mong muốn vật của người ta.

Hỏi: Nếu Tham là mong muốn vật của người ta, như vậy là có lỗi nói lặp? Vì trong ý có nên họ mới nói ra như vậy. Ý nghĩ là tâm muốn, tâm muốn thì tự làm, hoặc khiến kẻ khác làm cho mình vui.

Đáp: Đây không phải nói lặp, mà có ý như vầy. Khi ý nghĩ muốn thì muốn làm cho được, trong ấy tuy không muốn làm, nhưng muốn đoạt lấy của người, đó là Tham, là muốn của cải kia về ta. Như vậy ý đã nhiễm vào của cải nơi người, còn tham là hướng về đồ đạc của người. Giận dữ là bức bách người ta với ác ý.

Hỏi: Tà kiến là gì?

Đáp: Tà kiến là không thấy được nghiệp quả trái nhau. Không thấy nghiệp trái nhau, không thấy quả trái nhau. Nói gọn đó là ba thứ tà kiến, nếu phân biệt thì Vô lượng. Những cái thấy khác mà cũng như vậy đều là tà kiến.

Hỏi: Thế nào là nghiệp trái nhau?

Đáp: Nghiệp trái nhau là ý tịnh hay không tịnh, ý không tịnh hay tịnh đều là một ý. Ý tịnh hay bất tịnh, ý bất tịnh hay tịnh đều là một ý. Đó là ba thứ nghiệp trái nhau.

Ý tịnh mà bất tịnh, là nghiệp lành của thân khẩu ý, nhưng nghiệp quả không lành. Ý bất tịnh mà tịnh là nghiệp không lành của thân khẩu ý, nhưng nghiệp quả lành. Đều một ý là nghiệp của thân khẩu ý thiện hoặc bất thiện. Quả bất thiện hay thiện cũng như vậy. Phân biệt nghiệp, phân biệt quả cũng như vậy. Thiên thượng khổ, Niết-bàn khổ, như vậy là so sánh quả tịnh mà ý bất tịnh. Vui đường ác, vui sinh tử; như vậy là so sánh quả bất tịnh, ý tịnh. Khổ đường ác, không phải là khổ, như vậy là so sánh đều một ý.

Hỏi: Thế nào là không thấy?

Đáp: Không thấy là chúng sinh không thấy được nghiệp quả. Không có nghiệp kiến, không có quả kiến, không có chúng sinh kiến. Đó là ba thứ không kiến. Không có nghiệp kiến là không thí, không trai, không nói, không phương tiện, không làm nghiệp thiện và bất thiện. Không quả kiến là cho làm lành- làm ác đều không có quả báo, không có địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Không có chúng sinh kiến là cho là không có cha mẹ, không có chúng sinh, không có sự sống trên đời, không có thật Sa-môn, Phạm chí. Đó gọi là Vô lượng thứ tà kiến. Ở đây nêu ra ba thứ ý. Làm chuyện ác có Vô lượng thứ. Tà kiến là nhân của mọi việc ác đã làm, trái với hết thảy nhân của mọi việc lành đã làm, đã nói trong giới ở trước.

Đã nói xong phẩm ác nơi chân độ.

-------------o0o-------------

Hỏi: Đã nói hạnh ác, thế nào là ái?

Đáp: Ái là dính vào giận dữ kiêu mạn. Nhiễm- giận- mạn, là ba thứ ái. Ái là cầu tìm. Ba thứ chỉ nói một là đủ.

Hỏi: Nhiễm là sao?

Đáp: Nhiễm là vướng mắc vào Dục-hữu-phạm hạnh. Vướng mắc Dục, vướng mắc hữu, vướng mắc phạm hạnh, đó là ba thứ nhiễm. Trong đó, Dục có năm: Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc. Nó nương vào ba nhiễm này, làm cho mọi người đắm vào cái vui. Mọi việc khác thì không như vậy. Trong vướng mắc Dục, đó là tham muốn nam nữ, ái nam ái nữ, nữ tham muốn nam, nam tham muốn nữ và ái nam ái nữ. Kẻ ái nam ái nữ tham muốn nữ, nam.

Hỏi: Trước nói vướng mắc tham muốn có năm; nay nói nam nữ, ái

nam ái nữ, không phải là lỗi sao?

Đáp: Nam nữ, ái nam ái nữ là nhứng vướng mắc sâu nặng trong năm Dục. Những việc khác, thì không như vậy. Như Đức Thế Tôn nói: Ta không thấy có sắc nào khác hơn, là sắc nam nữ yêu mến nhau trong năm Dục như vậy. Cho nên không có gì vượt qua ái. Cõi Dục có ba thứ vi, trung, thượng. Vi là nam tham muốn, trung là nữ tham muốn, thượng là ái nam ái nữ tham muốn. Đó gọi là sự vướng mắc của tham muốn.

Hỏi: Thế nào là vướng mắc vào hữu?

Đáp: Vướng mắc vào Hữu là Dục-sắc-Vô sắc hữu, là sự vướng mắc vào Dục hữu-Sắc hữu-Vô sắc hữu. Đó là vướng mắc hữu.

Hỏi: Đắm say Dục này thì như trước đã nói. Nam nữ ái nam ái nữ, nay tại sao nói trong đó có vướng mắc hữu?

Đáp: Vướng mắc Hữu là do chúng sinh nên mới nói có vướng mắc Dục. Do phiền não cho nên mới nói: Hết thảy cõi Dục thì pháp nói là Dục hữu. Vì vướng mắc vào nó, nên gọi là Dục hữu. Vướng mắc vào cõi sắc thì pháp nói là sắc hữu. Vướng mắc cõi Vô sắc thì pháp nói là Vô sắc hữu. Đó là nói riêng, nên không có lỗi.

Hỏi: Thế nào là tham mê phạm hạnh?

Đáp: Tham mê phạm hạnh là tham mê cái chưa được, cái đã được bị mất thì buồn rầu. Tham mê phạm hạnh là cái đã được thì đắm say vào đó, cái chưa được thì mong cầu, nếu mất thì rất buồn rầu. Vì nghĩa đó, nên mới nói việc tham mê Dục hữu này. Như vậy Dục hữu và tham mê phạm hạnh, mỗi thứ có ba thành chín. Lại nữa, như kẻ được nữ nhân liền đắm say, chưa được thì mong cầu, được rồi bị mất thì buồn rầu. Nam bất thành nam (ái nam ái nữ) tham muốn ttham đắm, cũng có chín thứ. Như vậy, tham mê phạm hạnh, tham mê hữu, phải nói đến hai bảy thứ.

Hỏi: Tham mê phạm hạnh mà được như vậy, có phải là phiền

não?

Đáp: Có. Như Đức Thế Tôn nói, có ba thứ cầu: cầu Dục, cầu hữu,

cầu phạm hạnh. Cầu ái nhiễm có một nghĩa. Vả lại, như đã nói, Dục và phạm hạnh thường nghĩ là lìa ái.

Hỏi: Nếu vậy, thì phạm hạnh không thể thực hiện được. Tại sao? Do có tham đắm. Lại nữa, tham đắm như đã nói, thì hết thảy phạm hạnh đều có tham đắm.

Đáp: Nên dùng phương tiện mà thực hành, như dòng họ Thích đã làm. Dòng họ Thích thực hành phạm hạnh, nhưng không ttham đắm vào phạm hạnh, họ đã lìa khỏi tội phước, hành đạo không cầu quả. Nếu cầu

quả thì vướng mắc vào ngã chấp, cho rằng với giới này, với khổ hạnh này, với phạm hạnh này thì được sinh lên cõi trời. Cho rằng mọi hạnh khác cũng tham đắm ô nhiễm như vậy, luôn tự hỏi khi nào ta được phạm hạnh, để ta sinh vào cõi sung sướng. Họ tham đắm vào phạm hạnh, ttham đắm vào cái vui đời sau, chỉ biết nhớ thật chắc cái vui. Đó là làm chuyện phi phạm hạnh, nên rồi hối hận: Ôi! ta đã thoái tâm, rồi buồn rầu. Đó gọi là tham đắm phạm hạnh.

Hỏi: Thế nào là giận dữ?

Đáp: Giận dữ là với chính mình, người thân, oán thù có sự phẫn nộ.

Phẫn nộ với mình, với người thân, với sự thù oán; là ba thứ giận dữ.

Hỏi: Thế nào là giận dữ, yêu mến nơi chốn?