Ngay từ lúc còn nhỏ, mọi người đều được hỏi: « Lớn lên sẽ làm gì?» Và khi chúng ta còn đi học, thỉnh thoảng cũng có một ông chú ông bác tới chơi hỏi chúng ta đi học để làm gì ? Mọi người hình như chấp nhận mặc nhiên là đi học, bất cứ học ngành gì, trường nào, trong xứ hay ở ngoại quốc, cũng đều để đi làm.

           Việc chọn lựa một ngành học « để đi làm » có khá nhiều tự do, và được hoạch định qua một thời gian dài suy nghĩ, với sự cố vấn của rất nhiều người: cha mẹ, bà con, thầy học, bạn bè. Thế nhưng sự việc không giản dị và êm xuôi như ta tưởng, nghĩa là không phải ai đi học cũng chọn đúng ngành hợp sở thích và sở năng của mình, không phải ai cũng có công ăn việc làm sau khi hoàn tất việc học. Thời thế thay đổi, kỹ thuật tiến triển, kinh tế khi giàu khi nghèo, khiến cho công việc làm bị ảnh hưởng, tiền lương không tăng kịp vật giá và lạm phát, nhiều khi lâm vào cảnh thất nghiệp.

            Các chính phủ trên thế giới đều đặt trọng tâm các nỗ lực vào việc tạo việc làm, giải quyết thất nghiệp đem lại lạc phúc

------------------

* Đọc trong Khóa Hội thảo « Phát triển Nhân dụng tại Việt Nam » ngày 23-26/7/1974, tại Vũng Tàu

        Trong bài này chúng tôi xin đề nghị một quan niệm, một chính sách giáo dục và huấn nghệ khả dĩ tận dụng được số dân chúng hoạt động, sao cho có sự phù hợp giữa việc học và việc làm, giảm bớt phần nào nạn thất nghiệp.

          Chúng tôi sẽ bàn đến hai điểm :

          Hoạt động giáo dục và huấn nghệ để đáp ứng nhu cầu nhân dụng, trước khi có tổ chức đã được tản mác trong khắp mọi nơi trong gia đình với những nghề gia truyền, hay với từng người thợ dạy nghề cho một số hạn chế thợ tập sự. Cho tới khi xã hội càng ngày càng phức tạp, với đà sinh hoạt càng ngày càng nhanh chóng, lề lối huấn luyện cũ trở nên kém khả năng, việc giáo dục và huấn nghệ được tập trung vào những tổ chức quy mô của chính quyền và tư nhân, mặc dầu lề lối cũ vẫn không bị bác bỏ hay khai trừ.

          Chúng tôi chỉ đề cập đến những hoạt động có tổ chức và nhấn mạnh lãnh vực công.

          Vì khía cạnh của vấn đề rất quen thuộc với tất cả quí vị, chúng tôi sẽ xin trình bày hết sức vắn tắt.

         Tuy vậy, công tác giáo dục tại nước ta vấp phải ba khuyết điểm sau đây : không sát với nhu cầu phát triển quốc gia, không dạy sự ưa thích làm việc và chú trọng quá nhiều việc đào tạo «công nhân áo trắng » (white collar worker).

        1. Không sát với nhu cầu phát triển quốc gia : Chương trình học thiên về những môn phổ thông, lý thuyết, ít chú trong chuyên nghiệp. Ở bậc trung học, con số học sinh kỹ thuật là 12.820, con số học sinh nông lâm súc là 10.850, tức chỉ bằng 1/40 của con số học sinh trung học phổ thông (935.000). ² Ở bậc đại học tính đến năm 1973, tổng số sinh viên nông nghiệp là 1.353, tổng số sinh viên kỹ thuật là 1.471 trong khi tổng số sinh viên văn khoa và luật khoa là 61.165. ³ Những ngành học có liên hệ mật thiết đến việc phát triển một quốc gia nông nghiệp như nước ta hãy còn chiếm một địa vị quá khiêm tốn.

           Trong gia đình, cha mẹ tuy có bắt con cái làm việc, nhưng nhiều khi không phải với mục đích dạy cho con yêu mến sự làm việc mà là để trút bớt gánh nặng những công việc đáng lẽ cha mẹ phải tự làm lấy. ⁵ Vì sai lạc trong lề lối giáo dục gia đình, chúng ta đã tạo cho trẻ ý thức chán ghét việc làm. Bởi vì tuổi trẻ con chưa phải là tuổi ham làm, mà là ham chơi. Và rồi sự phản kháng dồn nén, tích tụ lại khiến chúng ta lớn lên thành những người chán ghét việc làm, vì trong vô thức vẫn còn ao ước được vui chơi thỏa thích bù lại những ngày ấu thơ bị cấm đoán. ⁶ Ông A.S. Neill, một nhà giáo dục người Anh, sau 40 năm thành lập trường Summer hill để giáo dục trẻ con trong tinh thần và phương pháp tự do, đã kết luận là cựu học sinh Summer hill vào đời đều là những công dân hạnh phúc, những công dân hiệu năng và có trách nhiệm chính là vì nhà trường không cưỡng ép lứa tuổi chưa ham làm phải làm việc. Và Ông cho rằng « ... một nền văn minh lành mạnh sẽ không bắt buộc trẻ con phải làm việc cho tới khi chúng lên ít nhất 18 tuồi » ⁷.

          Chúng tôi không muốn đơn giản hóa vấn đề một cách quá đáng và chỉ quy trách nhiệm cho giáo dục học đường và gia đình về thái độ hời hợt của người làm việc đối với công việc, vì ngoài ra còn có những yếu tố khác thúc đẩy hay ngăn trở lòng yêu thích làm việc của con người có tính cách Xã hội, Kinh tế, Chính trị, v.v... chúng tôi xin để dành lại cho quý vị chuyên môn trong các lãnh vực này. Nhưng dầu sao giáo dục không thể chối bỏ trách nhiệm về sai lầm nói trên.

         Trở lại khía cạnh giáo dục của vấn đề, mục tiêu giáo dục của chúng ta là : phát huy năng khiếu cá nhân; phát huy tinh thần xã hội, và phát triển quốc gia. ⁸Có lẽ phải thêm một

         3. Chú trọng quá nhiều về việc đào tạo « công nhân áo trắng ». Theo phương thức sắp xếp chương trình và ấn định nội dung chương trình giảng dạy, tiêu đích giáo dục tại nước nhà là đào luyện nhân lực trong một tiến trình dài 16-19 năm, từ lúc bắt đầu đi học cho tới khi tốt nghiệp đại học. Những học sinh bỏ dở nửa chừng ở cấp tiểu học, trung học, hay tú tài đều không được chuẩn bị để đi làm. Phải đi suốt quãng đường dài 16-19 năm đó ; hay ra đời với một sự thiếu vắng chuẩn bị nghề nghiệp. Nếu những người bỏ dở có được thu dụng đi làm, họ luôn luôn phải được huấn luyện thêm một xảo năng nào đó như đánh máy, kế toán, chạy máy, sửa máy v.v..., mới có thể bắt đầu làm việc được. Phụ huynh cho con em đến trường phổ thông hoàn toàn không mảy may ý thức rằng loại trường này không có khả năng huấn luyện nghề nghiệp. Họ tin tưởng hoàn toàn rằng trường học có thể đưa con em họ đến những nghề bàn giấy, đến quan trường, mà quên rằng quan trường thì chật hẹp mà con đường vào quan trường vừa xa xăm lại thêm gồ ghề, khúc khuỷu. Để khỏi phụ lòng cha mẹ, học sinh phải cố hết sức mà đi hết con đường khó khăn đó. Cái quan niệm đi học để được đi làm nghề bàn giấy mấy ngàn năm vẫn còn tiềm tàng trong tâm thức mọi người, trong thể chế xã hội. Người có bằng cấp cao sẽ có nhiều cơ hội khỏi làm nghề chân tay. Bằng cấp càng cao thì chức vụ có thể đảm nhiệm càng cao. ⁹ Ngay cả trong chế độ quân dịch cũng vậy. Thay vì áp dụng nghĩa vụ quân dịch cưỡng bách đồng đều cho mọi nam công dân không xét đến học lực, ở đây một thanh niên dưới trình độ trung học sẽ thi hành quân dịch với tư cách binh nhì, có trung học là hạ sĩ quan, và có tú tài là sĩ quan. Rõ ràng là quan niệm giáo dục để làm quan.

            Chúng ta cũng có những trường Nông lâm súc và Kỹ thuật bậc trung học, nhưng chỉ mới được thành lập và phát triển gần

          Hệ thống truyền thông cũng vô tình khuyến khích cái tinh thần trọng văn khinh nghệ này. Trong một vở kịch được thấy trên truyền hình Việt Nam, người mẹ thấy con nhàn rỗi trách sao không đi học thêm toán lý hóa. Các ngành làm việc tay chân thực tiễn không thấy nhắc đến.

           Một ông Hiệu trưởng trung học tư thục kể lại cho chúng tôi nghe câu chuyện một phụ huynh đến xin chuyển cho cô con gái từ một trường công lập đến trường tư của ông. Thói thường thì được học ở trường công là tốt phúc lắm. Nhưng phụ huynh này giải thích rằng: vì trường công bắt đầu áp dụng chương trình tổng hợp gồm các môn thực tiễn như kinh tế gia đình, đánh máy, kế toán..., mà con ông không cần đến các môn hạ đẳng ấy, nên ông xin cho ra trường tư để học chữ !

Bằng cấp đồng nghĩa với giấy phép miễn làm việc chân tay, đồng nghĩa với giấy thông hành vào văn phòng, vào quan trường. Điều này áp dụng cho cả những bằng kỹ thuật, nông nghiệp, nhất là cấp đại học. Những chuyên viên cao cấp kỹ thuật, nông nghiệp, đã được giao cho những công việc thuần túy bàn giấy, một công việc đáng lẽ họ chỉ làm phần ít thời gian để hỗ trợ cho phần nhiều thời gian thực hành kỹ năng chuyên biệt của họ. Nhiều khi công việc hoàn toàn không liên hệ gì với kiến thức chuyên môn của họ.

          Theo thống kê của Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên, cho tới tháng tư 1974 có 3.055.104 học sinh tiểu học, 1.063.971 học sinh trung học và 98.321 sinh viên đại học đang đi học tại Việt Nam. ¹⁰ Dĩ nhiên là trong tinh thần và hoài bão đã nói trên. Nếu tính theo tỉ lệ 2 % học sinh tiểu học sẽ lên đại học, trong

          1/ Thiếu phối hợp : Từ năm 1971 về trước, các lớp huấn nghệ đoản kỳ để đào tạo thợ chuyên môn do các Bộ tự ý thực hiện theo nhu cầu và sáng kiến riêng, không có sự phối hợp và liên lạc nào cả. Cho tới ngày 11-10-1971 Bộ Lao động mới được giao cho nhiệm vụ phối hợp tổ chức tất cả các lớp huấn nghệ cho các Bộ, trừ Bộ Quốc phòng, tại các Trung tâm Quốc gia Huấn nghệ được thành lập để thực hiện nhiệm vụ này. ¹³ Đây là một thành quả đáng kể trong nỗ lực hữu hiệu hóa các hoạt động để hỗ trợ phát triển kinh tế. Với 9 Trung tâm hiện hữu và 4 Trung tâm đang xây cất, Bộ Lao động có thể huấn luyện thành thục nghề nghiệp cho trên 10.000 thợ mỗi năm. Nhưng đây chỉ là những khóa ngắn hạn, trung bình 5 tháng mỗi khóa, để huấn luyện khoảng 30 nghề nghiệp trong số 772 nghề nghiệp tại Việt Nam mà Bộ Lao động đã phân loại và định nghĩa được cho đến nay ¹⁴.

           Ngoài ra các Bộ khác vẫn tiếp tục những chương trình huấn luyện cán bộ có trình độ bán chuyên nghiệp như Bộ Xã hội với trường Công tác Xã hội, Bộ Y tế với trường Tá viên Điều dưỡng, trường Nữ Hộ sinh Quốc gia, v.v... Giống như giai đoạn đầu của các hoạt động huấn nghệ ngắn hạn, những chương trình đào tạo chuyên viên trung cấp này hoạt động riêng rẽ, không có sự liên lạc, phối hợp để theo một kế hoạch chung. Chỉ mới gần đây các giới chức liên hệ bắt đầu đề nghị một sự hợp nhất huấn luyện, quy tất cả về Bộ Giáo dục, như đã làm với Bộ Lao động về phần cán bộ sơ cấp. Tuy nhiên, cho tới nay, vẫn chưa có tiến bộ nào cụ thể.

           Vì thiếu phối hợp, mỗi Bộ tự thiết lập trường sở đào tạo huấn luyện viên, và tổ chức khóa học, căn cứ trên nhu cầu phát triển bình thường và khả năng ngân sách của Bộ sở quan. Cũng vì thiếu phối hợp nên kế hoạch huấn luyện nhiều khi không hợp lý, số cán bộ không đủ để thỏa mãn nhu cầu, hay nhu cầu

           2/ Thiếu sự hỗ trợ cần thiết : Không nói đến ngân sách ít ỏi dành cho việc huấn nghệ với số chi phí khoảng 7.000$ cho mỗi người thợ được huấn luyện là lý do chúng ta thích dẫn chứng cho những sự thất bại và kém hiệu năng, việc huấn luyện nghề nghiệp còn thiếu những sự hỗ trợ quan trọng khác về cơ sở, huấn luyện viên và nhất là kế hoạch. Những cơ quan huấn nghệ không được dự phần trong sự thành lập những chương trình dự án mà họ phải huấn luyện chuyên viên để cung cấp. Đôi khi chúng ta mở những khóa huấn nghệ chỉ với lý do giản dị là vì đã có sẵn phương tiện và nhân sự, thiếu những tiên liệu hợp lý về viễn ảnh nhân dụng. Cũng vì thiếu sự hỗ trợ về kế hoạch chung nên quyết định mở những ngành huấn luyện mới thiếu những căn bản chắc chắn về nhu cầu và khả năng của thị trường nhân dụng. Nhiều khi quyết định này căn cứ vào số ghi tên theo học tại các khóa trước. Mà rủi thay, sự chọn lựa của dân chúng lại không được dựa trên những dữ kiện vững chắc, tin cậy. Nếu chúng ta giải quyết vấn đề theo lối « áp lực » như thế — dùng theo nghĩa chân chính của danh từ — thì vấn đề không bao giờ giải quyết được. Chúng ta phải tiên liệu, thay vì theo đuôi vấn đề.

         Chúng tôi chỉ lược qua một vài khuyết điểm không với dụng ý chỉ trích cũng không phải vì bi quan mà chỉ nhìn được những phần khiếm thuyết của vấn đề, bỏ qua những ưu điểm. Nhưng trong tinh thần hội thảo để cải tiến, người ta hay có khuynh hướng nói đến những khuyết điểm, và không nói đến những ưu điểm, nhưng không phải là không công nhận, những ưu điểm, những kết quả khích lệ.

          Tổ chức huấn nghệ của ta có tính cách tĩnh, nghĩa là không có những khóa huấn nghệ thăng tiến. Thợ mộc suốt đời là thợ mộc. Thợ máy suốt đời là thợ máy. Chúng ta thiếu hẳn một hệ cấp chuyên nghiệp để cung cấp cho người thợ một lối thoát hướng thượng, để tự thể hiện, mà theo tâm lý gia Maslow là một nhu cầu quan trọng của con người. Cho nên tuy nói là nhứt nghệ tinh nhứt thân vinh, nhưng chúng ta thích cho con học làm bác sĩ hơn là y tá. Mặc dầu chúng ta cổ vũ nên học những nghề thực dụng nhưng chúng ta thích cho con cái theo học những ngành cử nghiệp. Tại sao chúng ta nghĩ một đàng và làm một nẻo như vậy? Tại sao chúng ta vẫn trọng văn khinh nghệ như đã bao ngàn năm nay ? Chính là vì chúng ta không tìm được một lối thoát hướng thượng cho các nghề chân tay. Hay là vì chúng ta chưa để tâm đến vấn đề. Quân đội là một tổ chức hoàn bị và vững chắc nhứt chính là vì có lối thoát hướng thượng. Một binh sĩ có ngày lên đến thượng sĩ và sẽ có thể vượt lên hàng ngũ sĩ quan. Một thiếu úy sẽ có ngày lên hàng tướng lãnh. Nhưng thợ may vẫn là thợ may, còn thợ máy vẫn là thợ máy.

          Không phải ai cũng vượt thoát nổi. Và sự cam chịu của con người có giới hạn. Hơn ai hết, Bộ Lao động hằng ngày phải giải quyết bao vụ tranh chấp, đình công. Nhưng đó chỉ là những rối loạn nho nhỏ. Xã hội sẽ còn rối loạn nhiều hơn, qui mô hơn, toàn diện hơn nếu chúng ta không nghĩ đến lưu động tính chuyên nghiệp ngay từ hôm nay.

            Nói tóm lại tình trạng giáo dục và huấn nghệ hiện tại của nước ta đã theo một nếp cũ là một đằng thì đào tạo công nhân áo trắng, một đằng thì đào tạo công nhân áo xanh, quyền lợi và quyền hạn, địa vị xã hội không đồng đều, nhiều khi bất công. Người công nhân áo xanh thường bị khinh rẻ, mặc dầu đôi khi sự đền bù về vật chất nhiều hơn người trí thức. Người công nhân áo xanh sẽ có thể bỏ nghề ; an phận hay nổi loạn, và để tự giải quyết vấn đề không có con đường nào khác hơn là cố gắng cho con ăn học để sau này gia nhập hàng ngũ công nhân áo trắng.

   II.  ĐỀ NGHỊ NHỮNG BIỆN PHÁP GIÁO DỤC ĐỂ PHÁTTRIỂN NHÂN LỰC VÀ PHÁT TRIỂN QUỐC GIA.

           Điều 15, khoản 2, Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa, viết rằng : « Quốc gia nỗ lực tạo công ăn việc làm cho mọi công dân. » Hành pháp cũng quan niệm rằng :

            «Vấn đề thiết yếu và cấp bách của nhà nước là tạo những hoạt động đem lại lợi tức khả quan cho mọi người dân cần có

          Vấn đề được đặt ra là giáo dục sẽ đóng vai trò gì để đào tạo nhân lực phù hợp với nhu cầu, góp phần giải quyết nạn thất nghiệp, hầu phát triển quốc gia ? Một vấn đề nữa là để đóng trọn vai trò đó, phải thực hiện công cuộc giáo dục theo chiều hướng và phương thức nào ? Chúng tôi sẽ xin nhấn mạnh phần thực hiện với những công tác cụ thể, vì chính sách và đường lối giáo dục quốc gia có tính cách tổng quát đã được hoạch định rõ rệt.¹⁷ Gần đây Thủ tướng Chánh phủ cũng đã tái khẳng định đường hướng giáo dục cụ thể hơn như sau :

           « Giáo dục và huấn nghệ phải được thích ứng với đòi hỏi của công việc phát triển quốc gia tại thành thị cũng như ở thôn quê và phải đáp ứng nhu cầu nhân công của nền kinh tế về cả lượng lẫn phẩm. »¹⁸

           Chúng tôi sẽ không đề nghị đặt ra những luật lệ bắt buộc xí nghiệp phải lưu giữ và trả lương cho số công nhân đông hơn số công nhân xí nghiệp cần đến, hay tái phân phối công ăn việc làm cho nhiều người hơn số cần thiết, hay thâu ngắn số giờ làm việc để mướn thêm công nhân mới mà theo giáo sư David A.Morse chỉ là những biện pháp « giả tạo » và « bất lợi».¹⁹ Nếu biện pháp giả tạo, dầu có được hỗ trợ bằng luật pháp cũng không giải quyết được vấn đề và rồi chính những luật lệ đó sẽ bắt buộc phải bãi bỏ hay sửa đổi. Mặc dầu vấn đề nhân dụng rất cần thiết, mặc dầu nạn thất nghiệp phải giải quyết tức thời, nhưng nếu chi trông cậy vào những giải pháp cấp thời thì không bao giờ ta có thể giải quyết vấn đề toàn bộ và tận gốc. Phải dùng những biện pháp giáo dục lâu dài.

            Tuy vậy cũng cần phải lưu ý một điểm là, tuy giáo dục là yếu tố đứng hàng đầu trong việc góp phần phát triển quốc gia,²⁰ giáo dục không phải là yếu tố duy nhất. Và đặc biệt là giáo dục không có tính cách vạn năng như nhiều người tưởng lầm. Biện

           Trên căn bản đó, chúng tôi xin đề nghị những biện pháp tổng quát và những biện pháp giáo dục như sau :

          Một diễn trình hợp lý xin đề nghị ở đây là sau khi phân tích chúng ta nên làm một cuộc tổng hợp, để phân nhóm nghề nghiệp thành những « gia tộc nghề nghiệp» và «hệ cấp nghề nghiệp ».

           « Gia tộc nghề nghiệp » gần như « nhóm nghề nghiệp » theo tự điển phân loại nói trên, nhưng hơi khác ở một điểm là nghề nghiệp chẳng những được sắp chung mà còn sắp gần hay xa theo liên hệ nhiều hay ít, như «anh em» nghề nghiệp thì sắp sát với nhau, «bà con» nghề nghiệp cũng sắp chung, nhưng xa hơn.

           Lấy thí dụ nhóm nghề nghiệp 7-74 thợ hấp thực phẩm để đóng hộp hay trữ lâu. ²² gồm có 14 thợ nghề nghiệp : thợ hấp thực phẩm tổng quát, thợ hấp cá để đóng hộp, thợ khử trùng thực phẩm, thợ ướp lạnh thực phẩm, thợ sấy khô thực phẩm, thợ làm nước mắm, thợ sấy khói thịt cá, thợ làm mắm, thợ phơi

         Việc thứ hai khó khăn, lâu dài hơn là việc « hệ cấp hóa nghề nghiệp», tức là thay vì tìm những liên hệ hàng ngang như trong việc « gia tộc hóa », chúng ta đi tìm một liên hệ hàng dọc, nghĩa là tìm xem trong một lãnh vực chuyên nghiệp nào đó, bằng những phương thức nào và nỗ lực nào, một người có thể tiến từ thợ không chuyên môn lên chuyên viên sơ cấp, đến trung cấp và cao cấp. Cụ thể hơn trong lĩnh vực điện toán chẳng hạn muốn từ một người chạy máy điện toán với rất ít chuyên môn lên đến một người thợ sửa máy điện toán, chuyên viên thảo chương, kỹ sư điện toán thì phải có bao nhiêu năm kinh nghiệm trong cấp dưới, phải qua những khóa huấn luyện bổ túc nào,

            Dĩ nhiên không phải trong bất cứ lãnh vực nào cũng có thể tiến từ bậc thang thứ nhất lên bậc thang tột đỉnh, nhưng bổn phận của chúng ta là phải xác định xem đó là những lãnh vực nào, và những giới hạn đó là những giới hạn nào.

           Lợi điểm thứ nhất của việc hệ cấp hóa nghề nghiệp là chính thức hóa những bất đồng tự nhiên trong xã hội mà xưa nay vẫn bị lầm tưởng là những bất công. Lợi điểm thứ hai, là giai tầng hóa xã hội vốn đã bị phân chia thành giai cấp, tạo lập một trật tự xã hội mới là không sa vào những vấn đề do sự khác biệt giai cấp gây ra. Thứ ba là gây một ý thức mới về công

          Kết quả của việc hệ cấp hóa nghề nghiệp cũng sẽ là những phiếu hướng dẫn phát triển nghề nghiệp để chỉ rõ cho mọi người làm việc con đường của nghề mình đã chọn. Dĩ nhiên không phải ai cũng đi hết các bậc thang và không phải mọi người đều có ý chí và quyết tâm đi hết các bậc thang, nhưng bổn phận của những người có trách nhiệm duy trì và thực hiện những định chế xã hội dân chủ là phải bảo đảm cơ hội đồng đều cho mọi công dân.

            Việc « gia tộc hóa » nghề nghiệp là một diễn trình phức tạp, lâu dài cần sự nghiên-cứu kỹ lưỡng, phải có sự tham dự, phối hợp nhiều giới chức thẩm quyền khác nhau. Chúng ta không nên hấp tấp trong công tác này, nhưng chúng ta phải làm ngay mới hy vọng giải quyết được những vấn đề lao động, xã hội, kinh tế.

            Giáo dục nghề nghiệp ở đây được hiểu nằm trong hệ thống giáo dục chứ không phải là một phần hệ thống giáo dục, nghĩa là một hệ thống giáo dục hoàn bị không thể không có giáo dục nghề nghiệp. Vị trí của giáo dục nghề nghiệp trong toàn bộ hệ thống giáo dục được trình bày theo hình vẽ dưới đây:

           Ở cấp tiểu học, chúng ta cần làm quen học sinh với xã hội, vai trò của việc làm trong đời sống con người. Ở cấp trung học, học sinh sẽ được hướng dẫn chọn một hướng nghiệp. Việc chọn lựa này có tính cách tạm thời, dò đường. Đến cấp tú tài việc chọn lựa sẽ được thực hiện một lần nữa và học sinh sẽ chọn

           Muốn thực hiện được giáo dục nghề nghiệp liên tục trong một thời gian 12 hay 16 năm như trên, cần phải sửa đổi phần nào chương trình và phương pháp giảng dạy hiện hữu, để thêm vào phần giáo dục nghề nghiệp. Nội dung chương trình giáo dục nghề nghiệp như thế nào ? Chúng tôi xin trình bày hết sức vắn tắt ở cấp tiểu học để làm thí dụ như sau : ở cấp tiểu học, học sinh sẽ được dạy trước hết những sự ích lợi của các môn học trong trường đối với nghề nghiệp, việc chọn nghề và ảnh hưởng của sở thích cá nhân, giá trị của sự làm việc, đạo đức nghề nghiệp,v.v... Hoyt và các tác giả khác trong quyển Career Education còn đi sâu hơn và đưa ra một thí dụ mẫu bài soạn cho một bài học về giáo dục nghề nghiệp như sau :²⁵