C.QUY NHƠN TÂY NAM NGOẠI THÀNH
1.CHÙA PHÚ THỌ
富 壽 寺

Toàn cảnh chùa Phú Thọ.
ảnh Như Tịnh (2011)
Tọa lạc tại thôn Phú Tài, xã Phước Long, huyện Tuy Phước, nay là khu vực 7 phường Bùi Thị Xuân, thành phố Quy Nhơn, cách quốc lộ I 300m về hướng Đông.
KIẾN TRÍ TỔNG QUAN
Trước chùa có cổng gạch, nơi trán cổng đề:
三 解 脫 門
Tam Giải Thoát Môn
(Ba cửa giải thoát)
Phía dưới, trên mặt hai trụ giữa có câu liễn:
富 有 豊 盈 寶 藏 長 開 一 實
壽 無 比 量 金 臺 弘 洞 三 空
Phiên âm:
Phú hữu phong doanh, bảo tạng trường khai nhất thật6
Thọ vô tỷ lượng, kim đài hoằng đỗng tam không7
Dịch nghĩa:
Phú có đầy tràn, tạng báu mở luôn một thật,
Thọ không thể sánh, đài vàng thông mãi ba không.
Qua vuông sân rộng thì tới Chánh điện.

Tam quan chùa Phú Thọ.
ảnh Nhuận Lý (1999)
Chánh điện là một ngôi nhà ngang dài 10m rộng 8m diện tích 80m2 cao 6m, xây gạch lợp ngói, hai mái hai chái, đứng trên chân đế cao 1m.
Bên trong điện thờ Tam tôn. Trung tôn Thích Ca Mâu Ni Phật tượng ngồi kiết già cao 1m50 kể cả tòa sen được tôn trí giữa bệ. Tả
6 Nhất thật: Một thật, tức chân lý rốt ráo.
7Tam không: Ba không là ngã không (ta không); pháp không (các pháp đều không) và câu không (cả Ngã và Pháp đều không). Tam không còn gọi là Tam giải thoát môn tức là ba pháp môn dạy người tu tập để giải thoát.
tôn Ca Diếp và hữu tôn A Nan đều cao 1m50 đứng hầu hai bên. Bộ tượng bằng xi măng, là tượng hàng khá phổ biến trong những năm gần đây. Tự khí thông thường chẳng có món nào quý hiếm. Hoành liễn đều không.

Chánh điện chùa Phú Thọ (cũ) .
ảnh Nhuận Lý (1999)
Sau Chánh điện cách một sân cát thì tới nhà Tổ. Nhà Tổ xây gạch lợp ngói, có kích thước như chánh điện. Hai đầu hồi nhà Tổ và Chánh điện có hai dãy hành lang nối liền khiến toàn bộ kiến trúc nầy có dạng chữ khẩu [口]. Tăng phòng, Trai phòng, Trù phòng đều ở phía sau nhà Tổ.
Trong nhà Tổ, bàn Tổ được đặt ở gian giữa, hai gian hai bên thờ linh. Trên bàn Tổ tôn trí long vị bài vị của chư Tổ. Bên ngoài, trên mặt hai trụ vôi có đắp câu liễn:
東 震 堂 機 正 教 相 承 傳 妙 道
西 乾 法 載 拈 花 悟 旨 得 心 尊
Phiên âm:
Đông chấn8 đường cơ, chánh giáo tương thừa truyền diệu đạo,
8Chấn và Càn là hai quẻ trong Bát quái. Phương vị của quẻ Chấn thuộc chính Đông nên gọi Đông Chấn. Phương vị Càn thuộc Tây Bắc nên gọi là Tây Càn. Tây Càn nhằm trỏ nước Thiên Trúc (Ấn Độ), nơi phát sinh đạo Phật. Đông Chấn nhằm trỏ Trung Quốc, nơi đạo Phật được phát triển rực rỡ. Thiên Trúc còn gọi là Tây Thiên, Trung Quốc còn gọi là Đông Độ.
Tây càn pháp tải, niêm hoa9 ngộ chỉ đắc tâm tôn10
Dịch nghĩa:
Tự viện ở phương Đông, giáo chánh nối đời truyền diệu đạo,
Phật pháp ở phương Tây, cầm hoa biết ý đặng tông tâm.

Tổ đường chùa Phú Thọ (cũ).
ảnh Nhuận Lý (1999)
9Niêm hoa: Dùng hai ngón tay cái và trỏ nhón cầm lấy hoa. Thuở Đức Phật tại thế, trong một pháp hội, Ngài nhón tay cầm lấy cành hoa giơ ra trước đại chúng mà chẳng nói năng gì. Đại chúng ngơ ngác chẳng ai hiểu ý Phật. Chỉ có vị Đại đệ tử là Ma-ha-ca-diếp biết ý bèn mỉm miệng cười. Phật đem Chánh pháp nhãn tạng truyền cho Ca-diếp. Ca-diếp trở thành Sơ tổ thiền tông Ấn Độ. Do đó văn học Thiền có điển cố "niêm hoa vi tiếu”=(Phật) nhón cầm hoa, (Tổ Ca Diếp lãnh hội) mỉm miệng cười.
10Tâm tôn: Tức Thiền tông, một trong nhiều tông phái của Phật giáo truyền ngoài giáo lý (giáo ngoại biệt truyền) giữa Phật với Tổ, Tổ với Tổ, Thầy với trò, lấy tâm ấn tâm, người ngoài không thể biết.

Tổ đường chùa Phú Thọ hiện nay.
ảnh Như Tịnh (2011)
CHÙA PHÚ THỌ TỪ TRIỆU KIẾN ĐẾN NAY
Theo lời kể của một vị Ni đã già, người họ Phan, hiện tu tại chùa thì:
Vào khoảng những năm đầu của thế kỷ 20, tại thôn Phú Tài có hai tín hữu hằng tâm hằng sản là Phạm Nhượng và Tô Tấn Bằng phát nguyện xây dựng ngôi Tam Bảo trên mấy mẫu đất của đất của ông Phan Nhượng làm chỗ quy ngưỡng cho gia đình hai ông cùng tín hữu trong làng. Chùa xây dựng xong, ông Tô Tấn Bằng cúng 5 sào ruộng để chùa lấy hoa lợi mà lo việc hương hỏa hằng ngày. Sau đó, hai ông thỉnh Đại sư Trừng Quang đứng khai sơn rồi làm Trụ trì.
Dưới đời vị trụ trì thứ 4 là Đại đức Đồng Dục, chánh điện được trùng tu bằng vật liệu kiên cố vào những năm 70. Cổng chùa được xây dựng vào dịp này.
Đến khi Thượng tọa Ngộ Khải kiêm nhiệm chức Chánh tự vào năm 1992 thì sau đó chánh điện được tu bổ, nhà Tổ và Đông lang, Tây lang được xây dựng trong nguồn tài lực của bổn đạo và của đàn na tín thí mười phương phát tâm hỷ cúng.

Chánh điện chùa Phú Thọ hiện nay.
ảnh Như Tịnh (2011)
CHÙA PHÚ THỌ TRỤ TRÌ TRẢI CÁC ĐỜI
Tư liệu dùng viết phần này gồm có các long vị, bài vị chư Tổ chùa Phú Thọ cùng lời kể của vị Ni đã nói trên kia. Những gì viết dưới đây có tính cách sơ bộ, đợi sưu tầm thêm bổ túc sau:
Khai tổ: Thiền sư Trừng Quang, tự Viên Nhuận, hiệu Chí Lễ, đời pháp 42 kệ phái Thiệt Diệu Liễu Quán. Sinh năm Quý Hợi (1863),
tịch năm Giáp Thìn (1904), hưởng dương 41 tuổi dương tức 42 tuổi âm. Sư được thỉnh khai sơn chùa Phú Thọ rồi trụ tại đây mấy năm đầu thế kỷ 20 rồi tịch tại đây. Hiện còn tháp xây trong vườn chùa. Bài vị thờ tại nhà Tổ, lòng vị ghi:

Long vị tổ Trừng Quang Chí Lễ.
ảnh Như Tịnh (2011)
嗣 臨 濟 正 宗 四 十 一 世 富 壽 堂 上 諱 澄 光 上 圓 下 潤 號 志 禮 大 師 覺 靈 之 蓮 座
癸 亥 年 昧 月 日 辰 來
甲 辰 年 月 初 十 日 去
Phiên âm:
Tự Lâm Tế Chánh Tông Tứ Thập Nhất Thế Phú Thọ Đường Thượng Húy TRỪNG QUANG thượng VIÊN hạ NHUẬN Hiệu CHÍ LỄ Đại Sư Giác Linh Chi Liên Tòa.
Quý Hợi niên muội nguyệt nhật thời lai.
Giáp Thìn niên…nguyệt sơ thập nhật khứ.
Dịch nghĩa:
Tòa sen, nơi ngự của Giác linh Đại sư Pháp danh Trừng Quang, Pháp tự Viên Nhuận, Pháp hiệu Chí Lễ, đời pháp 41 nối tiếp tông chánh Lâm Tế, làm trụ trì chùa Phú Thọ.
Sinh năm Quý Hợi (1863) chưa rõ tháng ngày giờ.
Tịch năm Giáp Thìn (1904) tháng...? ngày 10.
2. Trụ trì: Thiền sư Như Châu hiệu Thanh Quy, đời pháp 41 kệ phái Minh Hải Pháp Bảo, kế vị trụ trì Phú Thọ tự sau một thời gian dài không sư trụ trì. Sư trụ trong khoảng kháng chiến chống Pháp, chưa rõ niên đại sinh tịch. Tháp có trong vườn chùa. Long vị thờ tại nhà Tổ, lòng vị ghi:
臨 濟 正 宗 四 十 一 世 富 壽 寺 上 如 下 珠 號 清 規 大 師 覺 靈
Phiên âm:
Lâm Tế Chánh Tông Tứ Thập Nhất Thế Phú Thọ Tự thượng NHƯ hạ CHÂU Hiệu THANH QUY Đại Sư Giác Linh.
Dịch nghĩa:
Giác linh Đại sư Pháp danh Như Châu, Pháp hiệu Thanh Quy, đời pháp 41, tông chánh Lâm Tế, ở chùa Phú Thọ.
3. Trụ trì: Thiền sư Thị Hằng hiệu Diệu Hoa, đời pháp 42 kệ phái Minh Hải Pháp Bảo, đệ tử Thiền sư Như Châu, kế vị trụ trì Phú Thọ tự sau khi bổn sư quy tịch. Chưa rõ năm sinh năm tịch, chỉ biết Sư trụ dưới thời chế độ cũ miền Nam. Tháp có tại vườn chùa, Long vị thờ tại nhà Tổ, lòng vị ghi:
嗣 臨 濟 正 宗 四 十 二 世 富 壽 堂 上 上 是 下 恆 字 潤 屋 號 妙 花 覺 靈
Phiên âm:
Tự Lâm Tế Chánh Tông Tứ Thập Nhị Thế Phú Thọ Đường Thượng thượng THỊ hạ HẰNG Tự NHUẬN ỐC Hiệu DIỆU HOA Giác Linh.
Dịch nghĩa:
Giác linh Thiền sư Pháp danh Thị Hằng, Pháp tự Nhuận Ốc, Pháp hiệu Diệu Hoa, đời pháp 42, nối tiếp tông chánh Lâm Tế làm trụ trì chùa Phú Thọ.
4. Trụ trì: Thiền sư Đồng Dục hiệu Chí Thành, đời pháp 43 kệ phái Minh Hải Pháp Bảo, đệ tử Thiền sư Thị Hằng Diệu Hoa, kế vị trụ trì Phú Thọ tự sau khi bổn sư quy tịch.

Thượng tọa Đồng Dục Chí Thành.
ảnh Như Tịnh (2011)
Sư thế danh Phan Hãn, con ông Phan Nhượng, sinh năm Canh Tuất (1910) tại thôn Phú Tài. Trung niên đầu Thiền tại chùa Phú Thọ do Thiền sư Thị Hằng thế độ. Cầu pháp Thiền sư Trí Siêu chùa Trường Giác xã Phước Hiệp. Tu học tại chùa nầy đến khi sư Thị Hằng quy tịch mới về trụ tại chùa Phú Thọ, có lẽ vào khoảng năm 1969. Sư đã trùng tu chánh điện, xây ngõ, đúc chuông, quy tịch năm Mậu Ngọ (1978), thế thọ 68 tuổi dương và 69 tuổi âm. Có tháp trong vườn chùa. Long vị thờ tại Tổ đường, lòng vị ghi:
嗣 臨 濟 正 宗 四 十 三 世 大 重 修 富 壽 寺 上 同 下 欲 字 明 成 號 志 誠 大 師 覺 靈 位
庚 戌 年 來
九 月 初 五 日 去
Phiên âm:
Tự Lâm Tế Chánh Tông Tứ Thập Tam Thế Đại Trùng Tu Phú Thọ Tự thượng ĐỒNG hạ DỤC Tự MINH THÀNH Hiệu CHÍ THÀNH Đại Sư Giác Linh Vị.
Canh Tuất niên lai
Cửu nguyệt sơ ngũ nhật khứ.
Dịch nghĩa:
Linh vị của Giác linh Đại sư Pháp danh Đồng Dục, Pháp tự Minh Thành, Pháp hiệu Chí Thành, đời pháp 43 tiếp tông chánh Lâm Tế, Đại trùng tu chùa Phú Thọ.
Sinh năm Canh Tuất (1910)
Tịch...tháng 9 ngày mồng 5.
5. Chánh tự: Thiền sư Thị Trình, pháp hiệu Ngộ Khải, đời pháp 42 kệ phái Minh Hải Pháp Bảo. Thế danh Trần Văn Chương, sinh năm 1941 tại thôn An Lợi, xã Phước Thắng, huyện Tuy Phước. Xuất gia tại chùa Thiên Bình do Hòa thượng Tâm Đạt thế độ. Thọ đại giới tại giới đàn chùa Long Khánh, Quy Nhơn năm 1968 do Hòa thượng Phúc Hộ làm Đường đầu.
Năm 1978 được Giáo hội bổ nhiệm làm trụ trì chùa Phật giáo huyện An Nhơn.
Năm 1992 được Ban hộ tự cùng toàn thể tín đồ chùa Phú Thọ cung thỉnh Sư làm Chánh tự chùa nầy. Những năm sau đó, cùng Ban hộ tự và bổn đạo chùa hưng công tu bổ chánh điện, kiến thiết Tổ đường và Đông lang Tây lang.
Năm 1996 đắc cử Chánh đại diện Giáo hội Phật giáo huyện An Nhơn.
Năm 1997 được Giáo hội trung ương phong Thượng tọa.
Chùa Phú Thọ từ khai sơn đến nay gần được trăm năm, chùa trải qua mấy lúc thăng trầm hết suy tới thịnh, hết bĩ tới thái. Chùa hiện do một bậc tôn túc trong Giáo hội làm Chánh tự, cơ hội phục hưng đã tới thời, cái ngày hưng thịnh ắt không xa. Mong lắm thay.
Chú thích:
Từ năm 2009, đạo hữu Phật tử chùa Phú Thọ đã cung thỉnh Đại đức Thích Thị Tấn về trụ trì. Đại đức Thích Thị Tấn là đệ tử của Hòa thượng Thích Trí Giác tại chùa Minh Tịnh. Vì còn phải phụ với bổn sư trong giai đoạn chùa Minh Tịnh đang trùng tu nên Đại đức lại cử bào đệ là Đại đức Thích Vạn Tín làm Tri sự chăm lo Phật sự tại đây. Năm 2010, nhị vị Đại đức đã tiến hành chỉnh trang nới rộng Chánh điện để có nơi cho Phật tử chiêm bái trong những ngày đại lễ và tu tập.