Lối Vào Nhân Minh Học

Tác giả: Thích Thiện Siêu. Năm xuất bản: 1994. Số trang: 186.

Lối Vào Nhân Minh Học là một trong những tác phẩm khảo cứu, giáo trình căn bản và uy tín nhất bằng tiếng Việt về bộ môn Nhân minh học (Logics học Phật giáo), do Cố Đại lão Hòa thượng Thích Thiện Siêu (một bậc danh tăng, nhà giáo dục lỗi lạc của Phật giáo Việt Nam hiện đại) biên soạn và giảng giải.
Cuốn sách này được ví như "chìa khóa vàng" giúp các tăng ni, Phật tử và những nhà nghiên cứu tiếp cận một bộ môn học thuật được mệnh danh là khó và khô khan nhất trong hệ thống triết học Phật giáo.

1. Nhân Minh Học là gì?

Để hiểu giá trị của cuốn sách, trước hết cần biết Nhân minh (Hetuvidyā) chính là Logic học của Ấn Độ cổ đại, sau này được các luận sư Phật giáo (tiêu biểu là ngài Trần Na và Pháp Xứng) phát triển lên một tầm cao triệt để.
• Chữ "Nhân" nghĩa là nguyên nhân, lý do, căn cứ.
• Chữ "Minh" nghĩa là sáng tỏ, là một môn học/khoa học.
• Nhân minh học là khoa học nghiên cứu về quy luật tư duy, phương pháp luận luận biện, lập luận để tìm ra chân lý và bẻ gãy các tà thuyết sai lầm.

2. Nội dung cốt lõi của tác phẩm

Trong tác phẩm Lối Vào Nhân Minh Học, Hòa thượng Thích Thiện Siêu đã khéo léo đơn giản hóa hệ thống thuật ngữ chữ Hán triết học cực kỳ phức tạp để đưa vào các nội dung cốt tủy:
• Hệ thống hóa cấu trúc lập luận (Tam chi tác pháp): Cuốn sách giải thích rõ phương pháp lập luận 3 phần (thay vì 5 phần của cổ Nhân minh), bao gồm:
1. Tôn (Thành phần/Mệnh đề cần chứng minh).
2. Nhân (Lý do, căn cứ để thiết lập mệnh đề).
3. Dụ (Ví dụ thực tế để minh họa, gồm Đồng dụ và Dị dụ).
• Phân tích các lỗi trong lập luận (Quá thất): Bản chất của Nhân minh là để tranh luận tìm chân lý. Cuốn sách vạch rõ 33 lỗi lập luận phổ biến (Tôn có 9 lỗi, Nhân có 14 lỗi, Dụ có 10 lỗi) giúp người học nhận diện những ngụy biện, sai lầm trong tư duy của chính mình và của đối phương.
• Hiện lượng và Tỷ lượng: Giới thiệu về hai phương thức nhận thức đúng đắn của Nhân minh học Phật giáo: Nhận thức trực giác khách quan (Hiện lượng) và Nhận thức thông qua suy luận logic (Tỷ lượng).

3. Giá trị nổi bật của cuốn sách

• Ngôn ngữ đại chúng, dễ hiểu: Nhân minh học nổi tiếng là "bủa vây" bởi các thuật ngữ Hán cổ như Biến thị tùng bản tánh, Đồng phẩm định hữu tánh, Dị phẩm biến vô tánh... Hòa thượng Thích Thiện Siêu bằng kinh nghiệm sư phạm và sự chứng ngộ của mình đã giải thích chúng bằng các ví dụ cực kỳ đời thường, sinh động (như ví dụ về khói và lửa, tiếng nhân tạo và tiếng thiên nhiên).
• Tính ứng dụng cao: Cuốn sách không chỉ phục vụ tu hành mà còn giúp người đọc rèn luyện tư duy phản biện, cách lập luận sắc bén, chặt chẽ trong viết lách, giao tiếp và nghiên cứu khoa học ngày nay.
Nếu bạn muốn học cách tư duy sắc sảo của các luận sư Phật giáo xưa để không bị dẫn dắt bởi các luận điệu ngụy biện, thì đây là cuốn sách nhập môn không thể bỏ qua.
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, hãy cho tôi biết:
• Bạn có muốn xem một ví dụ cụ thể về phương pháp lập luận 3 phần (Tôn - Nhân - Dụ) trong cuốn sách này không?
• Hoặc bạn có muốn tìm hiểu về tác phẩm gốc mà cuốn sách này dựa vào để biên soạn là Nhân Minh Nhập Chánh Lý Luận?

Chương 15: Nhân Minh Với Luận Lý Học Aristote (Trang 130 - 137)

NHÂN MINH VỚI
LUẬN LÝ HỌC ARISTOTE

Đồng là Luận lý học, nhưng vì mục đích khác nhau nên sử dụng luận thức của Nhân minh và Luận lý học Aristote có nhiều điểm bất đồng:
1. Tam đoạn luận pháp của luận lý học Aristote chủ ở suy lý thuần túy, còn Tam chi tác pháp của Nhân minh chủ ở luận chứng trên thực tế. Tam đoạn luận pháp phát xuất từ yêu cầu học vấn thuần túy của mỗi người, còn Nhân minh chủ ở luận chứng thực tế giữa đôi bên để thuyết phục người khác thừa nhận điều của mình đã biết được do suy lý, nên Nhân minh phải bao gồm đủ ba điểm dưới đây:
a. Điều kiện nội tại dẫn đến tri thức.
b. Phát biểu tri thức thông qua luận chứng trên pháp thức biện luận.
c. Luận chứng biến thành điều kiện ngoại tại cho sự tranh luận đôi bên.
2. Tam đoạn luận pháp là hình thức tư duy khảo sát, còn Nhân minh là pháp thức biện luận. Chữ “lôgic” là một từ của Hy Lạp, có nghĩa là “đàm thoại”, nhưng về sau biến dần thành một danh từ để chỉ cho phép tắc nghiên cứu tư tưởng, chủ ý dạy người ta học tập phương

thức và trật tự vận động tư tưởng, cốt tìm sự hiểu biết cho chính mình (tự ngộ), còn Nhân minh thì chủ ý dạy cho người ta thuật biện luận qua ngôn ngữ để thuyết phục người khác. Tuy nhiên, tư tưởng và ngôn ngữ luôn quan hệ trực tiếp lẫn nhau, cho nên không phải Tam đoạn luận chỉ biết tư tưởng mà không coi trọng ngôn ngữ, không phải Nhân minh chỉ biết ngôn luận mà không coi trọng tư tưởng.
3. Tam đoạn luận pháp là pháp diễn dịch đoán án, là pháp thức tư duy, còn Nhân minh là pháp thức chứng minh đoán án, là pháp thức biện luận. Cho nên, tổ chức thứ tự luận thức của hai bên khác nhau. Tam đoạn luận pháp thì đại tiền đề đến tiểu tiền đề rồi diễn dịch thành đoán án. Nghĩa là từ một nguyên lý chung mà suy diễn và đoán định ra sự thực riêng. Như luận thức ba đoạn dưới đây:

              - Tất cả người Huế                  (đại tiền đề)
Tam          là người Việt Nam.
đoạn         Ông A là người Huế
Luận      - Vậy ông A là người              (tiểu tiền đề)
                 Việt Nam                             (đoán án)
Ba          - Tôn : Ông là người Việt Nam.
chi         - Nhân: Vì ông là người Huế.
Nhân      - Dụ: Tất cả người Huế là người Việt          minh                  Nam, Như ông B.
Như trên, ta thấy “tôn” của Nhân minh, ý nghĩa tương đương với đoán án của Tam đoạn luận. “Nhân”

của Nhân minh tương đương với tiểu tiền đề của Tam đoạn luận. Còn “dụ” của Nhân minh thì tương đương với đại tiền đề của Tam đoạn luận. Nhưng đại tiền đề của Tam đoạn luận chỉ mới tương đương phần dụ thể của Nhân Nhân minh, mà thiếu phần dụ y như Nhân minh. Như Tam đoạn luận pháp:
–      Đại tiền đề: Những vật thuộc kim loại đều có tánh dẫn nóng (tương đương dụ thể trong Nhân minh)
–      Tiểu tiền đề: Đồng, thiết, thuộc kim loại (tương đương chi “nhân” trong Nhân minh).
–      Đoán án: Vậy, đồng thiết có tánh dẫn nóng (tương đương chi “tôn” trong Nhân minh).
4. Tam đoạn luận lấy sự tư duy khảo sát đúng đắn làm mục đích, còn Tam chi tác pháp của Nhân minh lấy sự biện luận thắng lợi làm mục đích. Tam đoạn luận là hình thức biểu thị nguyên lý trừu tượng, chứ không có thực dụng ngay nơi bản thân luận thức. Nên, Tam đoạn luận cốt chỉ lấy sự kiểm tra tư duy của tự mình đúng hay sai làm mục đích, còn Nhân minh thì lợi dụng chính luận thức để quyết định sự thắng bại tại luận trường. Nhân minh thường giả định có người đối luận đang ở trước mặt để tranh luận, nên Tam chi tác pháp của Nhân minh là một thứ công cụ thật dụng để biện luận chứ không phải là luận lý hình thức. Ở Tam đoạn luận: “Giáp là At” chứ không thể là “phi At”, vì chân lý luôn nằm về

một phía. Nhưng ở Nhân minh, nếu là luận thức đúng đắn thì, bên nầy chủ trương “Giáp là At” và bên kia chủ trương “Giáp không phải At” đều được, vì chân lý không phải luôn nằm về một phía. Trường hợp này theo Nhân minh là mắc lỗi “tương vi quyết định” tức cả hai bên đều đúng, nên cả hai bên đều không đúng. Đó là kết quả đương nhiên của sự biện luận. Tam đoạn luận không phải thế. Tam đoạn luận theo luật đồng nhất. Giáp là At hoặc phi At chứ không thể đồng thời Giáp là At và phi At được.
Nhân minh lấy sự hoàn chỉnh của luận thức để khai ngộ người khác làm mục đích, nên khác với Tam đoạn luận của Tây phương. Vì điểm này mà ta thường gọi Tam đoạn luận là luận lý hình thức. Vì theo Tam đoạn luận thì lập luận phải không được trái các quy luật cơ bản sau đây:
a. Luật đồng nhất: Mỗi sự vật, hiện tượng luôn luôn đồng nhất với chính nó. Ví dụ: A là A, B là B.
b. Luật phi mâu thuẫn: Mỗi sự vật, hiện tượng không thể vừa là nó lại vừa không phải là nó. Ví dụ: Không thể A vừa là A vừa là phi A.
c. Luật triệt tam: Không thể có trường hợp thứ ba. Ví dụ: A không thể vừa là A vừa là phi A. Nói cách khác, hoặc là A hoặc không phải là A, chứ không có trường hợp thứ ba.
Nếu chỉ dừng lại đó thì luận thức trở thành trừu tượng trống rỗng, vì không đi sát với thực tại. Do đó, gọi Tam đoạn luận là luận lý hình thức. Vì thực tại sự vật

đâu có đứng yên mãi ở trong trạng thái A; nó sẽ tiến sang phi A, phi phi A, và nhận thức của ta cũng sẽ vươn lên trên các mâu thuẫn nhất thời của tri thức ảo tưởng để tới mức xa hơn, ở nơi đó, mâu thuẫn không còn mà bổ túc phong phú cho nhau trong nhất quán.
Suy luận theo Tam đoạn luận là một suy luận trong vòng lẩn quẩn; kết luận (đoán án) chỉ nói lại những gì đã có sẵn trong đại tiền đề. Đã lẩn quẩn lại còn có tính cách thu hẹp, vì kết luận bao giờ cũng phải theo tiền đề ít nghĩa nhất. Nếu tiền đề sai thì kết luận phải sai, không còn cách lựa chọn. Như nói: “Những người có học là có đạo đức; ông A có học; vậy ông A có đạo đức”. Nhưng thực tế không phải tất cả người có học đều có đạo đức. Nếu chấp nhận đại tiền đề “những người có học đều có đạo đức” thì ở đoán án nhất định phải chấp nhận “ông A có đạo đức, vì ông có học, dù thực sự ông chẳng có chút đạo đức nào.
Theo Nhân minh thì khác, luận thức Nhân minh không bị ràng buộc theo ba quy luật của luận lý học Tây phương như trên, vì Nhân minh có thể lập tôn với bất cứ điều gì. A là A cũng được, A vừa là A vừa là phi A cũng được, hay phi phi A cũng được, miễn sao lý do đưa ra để bênh vực cho lập luận đó không mắc vào các lỗi mà Nhân minh quy định. Do đó Nhân minh không phải là một chân lý hình thức chưa rốt ráo như Tam đoạn luận.
5. Tam đoạn luận không chú trọng đến lỗi lầm trong

luận lý, còn Nhân minh xem trọng thắng bại, lấy sự cầu thắng làm mục đích, nên đặc biệt chú ý đến khuyết điểm của đối phương địch luận. Đồng thời, cũng đặc biệt tránh khuyết điểm trong lập luận của mình để khỏi bị đối phương chỉ trích. Đúng và sai rất quan hệ lẫn nhau. Luận lý học Tây phương không phải không chú ý đến cái sai, nhưng nó chỉ cái sai đó khi nó ngược lại với sự suy luận đúng đắn mà thôi, chứ không phân đúng sai tỉ mỉ như Nhân minh. Theo Nhân minh, luận thức đúng là “chơn năng lập”, luận thức sai là “tợ năng lập”. Và liệt kê tợ năng lập tôn có 9 lỗi; tợ năng lập nhân có 14 lỗi; tợ năng lập dụ có 10 lỗi; cọng thành 33 lỗi. Đó là điểm khác với Tam đoạn luận.
6. Nhân minh có tính quy nạp hơn diễn dịch. Luận lý học Tây phương có pháp diễn dịch hơn quy nạp (tức là từ nguyên lý chung mà diễn dịch tìm ra sự thật riêng, và từ sự thật riêng quy nạp vào nguyên lý chung). Nhân minh thiên về phép quy nạp hơn, tức chỉ cho dụ y trong Tam chi tác pháp mà luận lý học Tây phương không có. Hai mặt dụ thể (hay lý dụ) và dụ y (tức sự dụ) của đồng dụ, thì dụ thể của đồng dụ tương đương với đại tiền đề trong Tam đoạn luận, nhưng dụ y (tức sự dụ) của đồng dụ, thì dụ thể của đồng dụ tương đương với đại tiền đề trong Tam đoạn luận, nhưng dụ y (tức sự dụ) của đồng dụ, và cả dụ thể, dụ y của dị dụ thì ở Tam đoạn luận hoàn toàn không có. Đồng dụ là đứng về chính diện để chứng minh đoán án (tôn), còn dị dụ là đứng về phản diện để chứng minh đoán án (tôn). Đây là đặc điểm của Nhân minh mà Tam đoạn luận không có. Như lập:
– Tôn: Đồng sắt đều có tính dẫn nóng.

–      Nhân: Vì thuộc kim loại.
–      Đồng dụ: Những gì là kim loại thì đều có tính dẫn nóng (đồng dụ thể, lý dụ), ví như thiết, bạc (đồng dụ y, sự dụ).
–      Dị dụ: Những gì không có tính dẫn nóng thì đều không phải kim loại (dị dụ thể) vì như đất, đá (dị dụ y). hay:
–      Tôn: Giáp là Ất.
–      Nhân: Vì là Bính.
–      Đồng dụ: Những gì là Bính thì đều là Ất (đồng dụ thể) ví như A, B (đồng dụ y).
–      Dị dụ: Những gì không phải At thì không phải Bính, (dị dụ thể), ví dụ như X, Y (dị dụ y).
Tam đoạn luận có đại tiền đề ý nghĩa tương đương với đồng dụ thể của Nhân minh, chứ Tam đoạn luận không đề cập tới dị dụ thể, dị dụ y, trong khi Nhân minh vẫn xem phần đồng dụ dị dụ này là cần thiết, vì mục đích của Nhân minh là sự thắng lợi khi tranh biện với đối phương, nên phải chứng minh tôn chỉ của mình cả về mặt lý nghĩa lẫn về mặt thực tế trước mắt. Phần đồng dụ có trách nhiệm chứng minh về mặt phản diện, khiến cho tôn nghĩa của mình càng được rõ ràng xác quyết hơn. Như trên nói “Bính là At” nhưng đồng thời cũng có thể “Bính là Đinh” thì sao? Vậy nên muốn xác định Bính chắc chắn là At chứ không thể là Đinh thì cần phải có mặt trái để chứng minh ngược lại, tất cả những

gì không phải Bính thì đều không phải At mới được. Đây lại là một điểm khác nữa giữa Nhân minh và Tam đoạn luận.
Tuy nhiên, ngoài các điểm khác nhau trên, khi nhìn tại góc độ khác, ta có thể thấy ra các điểm đồng như dưới đây:
1. Tam chi tác pháp của Nhân minh đồng với Tam đoạn luận pháp, đều là luận thức có ba đoạn.
2. Từ toàn thể (nguyên lý chung) suy luận đến bộ phận riêng, (sự thật riêng) là phép diễn dịch của Tam đoạn luận. Từ bộ phận đơn suy luận đến toàn thể (đồng dụ thể) là phép quy nạp của Nhân minh. Nhưng tất cả hai luận thức đều có lời môi giới ở giữa để chỉ rõ sự quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, mà luận lý học Tây phương gọi là “môi ngữ” (tức tiểu tiền đề) còn Nhân minh thì gọi “nhân do” đều có nhiệm vụ giống nhau.
3. Tam đoạn luận là căn cứ vào nguyên lý chung để diễn dịch tìm biết đến nguyên lý riêng. Nhân minh cũng vậy, lấy sự kiện chung để chứng minh và biết đến sự kiện chưa biết. Như nói: “Người ai cũng phải chết (dụ thể, nguyên lý chung) như ông B (dụ y, sự kiện riêng). Đó là điểm đồng nhau.

*
* *

/19

CHÙA KHAI NGUYÊN

Xây dựng từ : 2010 - 2026, Ban Thông Tin - Truyền Thông Chùa Khai Nguyên.

Địa chỉ: Thôn Tây Ninh, Xã Đoài Phương, TP. Hà Nội