Tìm kinh sách
Luật Tứ Phần (Tập 5 hết)
Tác giả: Việt dịch: Tỳ - Kheo Thích Đỗng Minh. Dịch giả: Việt dịch: Tỳ-Kheo Thích Đỗng Minh. Năm xuất bản: 2013. Số trang: 208.
Chương 5: Lịch Sử Truyền Dịch (Trang 55 - 64)
LỊCH SỬ TRUYỀN DỊCH
Nền tảng nghiên cứu Luật theo hệ Hán ngữ cho đến thời hiện tại y trên các thư tịch thường được gọi là “Tứ Luật, Ngũ Luận.” (1)
Trong đó, Tứ luật, tức Luật hệ của bốn bộ phái được chính thức truyền thừa trong Hán hệ: 1. Thập tụng luật, thuộc Tát-bà-đa (Sarvāstivāda, Hữu bộ), 2. Tứ phần luật, thuộc hệ Đàm-vô-đức (Dharmagupta, Pháp mật bộ), 3. Tăng lỳ luật, thuộc hệ Ma-ha-tăng-kỳ (Mahāsaṅghika, Đại chúng bộ), 4. Ngũ phần luật, thuộc hệ Di-sa-tắc (Mahīśāsaka, Hóa địa bộ). Ngoài ra, còn một hệ Luật được coi là chính truyền nhưng chưa được truyền dịch trong Hán hệ, đó là Ca-diếp-di (Kāśyapika, Ẩm quang bộ). Chính xác mà nói, đây là Quảng luật của các bộ. Ca-diếp-di bộ tuy chưa có Quảng luật được truyền dịch nhưng Giới kinh của bộ này cũng đã được phiên dịch trong Hán hệ.
Ngũ luận, tức năm hệ luận giải Luật, gồm có: 1. Tì-ni mẫu luận, thuộc hệ Thập tụng luật; 2. Ma-đắc-lặc-già luận, thuộc hệ Tát-bà-đa; 3. Thiện kiến, Đồng diệp bộ, tức Thượng tọa bộ Pāli; 4. Tát-bà-đa luận, giải thích luật Thập tụng; 5. Minh liễu luận, luật giải của bộ phái Chánh lượng (Sammītiya). (2)
Sự phân loại có hệ thống trên cho ta một cái nhìn tổng quan về nền tảng nghiên cứu Luật thuộc Hán hệ. Nhưng sự phân loại này không chính xác. Thí dụ, Thiện kiến luật là sớ giải luật thuộc Thượng tọa bộ Pāli chứ không phải là giải thích Tứ phần luật như Bát tông cương yếu nói. Tuy nhiên, do sự gần gũi giữa Tứ phần và luật Pāli mà Thiện kiến là sớ giải, cho nên có sự nhầm lẫn như vậy.
__________________________
(1) Tứ phần hành sự sao, Đạo Tuyên; T40n1804, tr. 3b23. Bát tông cương yếu 1, Nhật, Ngưng Nhiên (Gyônen, 1286). Bản dịch Pháp, Alfred Millioud, Esquisse de huít sects bouddhistes du Japon. Revue de l’histoire dé religions, tomes XXV, XXVI, 1892.
(2) Chi tiết, xem Thư Mục Luật.
Sự phân loại hệ thống luật của Bát tông cương yếu thật sự là quan điểm được lưu hành rất sớm tại Trung Quốc, như được ghi nhận bởi Tăng Hựu trong Xuất Tam tạng ký tập, dưới tiêu đề “Luật phân ngũ bộ.” Lịch sử truyền dịch các Luật bộ này được thuật như sau: (1)
1. Tát-bà-đa bộ, Thập tụng luật, 61 quyển. Tát-bà-đa hay Hữu bộ là một chi phái phân ly từ Thượng tọa bộ. Nguyên thủy Luật của bộ phái này gồm 80 tụng. Bắt đầu từ Đại Ca-diếp, truyền cho A-nan, đến đời thứ năm là Ưu-ba-cúc-đa (Upagupta) (2). Vì cho rằng đời sau này căn tánh chậm lụt không thể học thuộc hết 80 tụng, Ưu-ba-cúc-đa san định lại thành 10 tụng. Từ đó truyền thừa tiếp nối đến hơn 50 vị. Trong khoảng niên hiệu Hoằng thuỷ (ca AD. 400), có sa-môn người Kế-tân (Kaśmīra) hiệu là Phất-nhã-đa-la (Puṇyatara) chuyên học Thập tụng, mang luật này đến Quan Hữu, Trung Quốc. Lúc bấy giờ Cưu-ma-la-thập đang ở tại Trường An, trong vườn Tiêu dao, cùng với ba nghìn tăng sỹ, phiên dịch kinh điển. Phất-nhã-đa-la đọc Phạn bản. La-thập chuyển dịch sang Hán văn. Chỉ mới được hơn hai phần thì Phất-nhã-đa-la tịch, việc phiên dịch phải gián đoạn. Sau đó có sa-môn Đàm-ma-lưu-chi (Dharmaruci) đến Trung Quốc, là vị chuyên tụng Thập tụng luật. Huệ Viễn ở Lô Sơn hay biết, bèn viết thư cho Đàm-ma-lưu-chi đề nghị tiếp tục sự phiên dịch Thập tụng. Đàm-ma-lưu-chi đến Trường An, hợp tác với La-thập dịch tiếp các phần còn lại. Bản dịch Hán Thập tụng luật được hoàn tất, gồm 58 quyển. Về sau lại có Luật sư Ti-ma-la-xoa (Vimalākṣa), là vị đã từng dạy Luật cho La-thập khi còn ở Tây Vực, đến Trung Quốc, trú trong chùa Thạch Giạn. La-xoa hiệu chính lại bản dịch, cuối cùng bản dịch chính thức gồm 61 quyển được lưu truyền.
2. Đàm-vô-đức, luật Tứ phần, 40 quyển hoặc 45 quyển, chính thức
___________________________
(1) Tam tạng ký tập, Tăng Hựu soạn (AD. 445-518), T55n2145, tr. 20a21.
(2) Ưu-ba-cúc-đa (Skt. Upagupta), theo truyền thuyết phương Bắc, là thầy của vua A-dục, chủ trì Kết tập pháp tạng lần thứ ba. Đồng nhất với truyền thuyết Pāli là Moggaliputta Tissa.
1. Tát-bà-đa bộ, Thập tụng luật, 61 quyển. Tát-bà-đa hay Hữu bộ là một chi phái phân ly từ Thượng tọa bộ. Nguyên thủy Luật của bộ phái này gồm 80 tụng. Bắt đầu từ Đại Ca-diếp, truyền cho A-nan, đến đời thứ năm là Ưu-ba-cúc-đa (Upagupta) (2). Vì cho rằng đời sau này căn tánh chậm lụt không thể học thuộc hết 80 tụng, Ưu-ba-cúc-đa san định lại thành 10 tụng. Từ đó truyền thừa tiếp nối đến hơn 50 vị. Trong khoảng niên hiệu Hoằng thuỷ (ca AD. 400), có sa-môn người Kế-tân (Kaśmīra) hiệu là Phất-nhã-đa-la (Puṇyatara) chuyên học Thập tụng, mang luật này đến Quan Hữu, Trung Quốc. Lúc bấy giờ Cưu-ma-la-thập đang ở tại Trường An, trong vườn Tiêu dao, cùng với ba nghìn tăng sỹ, phiên dịch kinh điển. Phất-nhã-đa-la đọc Phạn bản. La-thập chuyển dịch sang Hán văn. Chỉ mới được hơn hai phần thì Phất-nhã-đa-la tịch, việc phiên dịch phải gián đoạn. Sau đó có sa-môn Đàm-ma-lưu-chi (Dharmaruci) đến Trung Quốc, là vị chuyên tụng Thập tụng luật. Huệ Viễn ở Lô Sơn hay biết, bèn viết thư cho Đàm-ma-lưu-chi đề nghị tiếp tục sự phiên dịch Thập tụng. Đàm-ma-lưu-chi đến Trường An, hợp tác với La-thập dịch tiếp các phần còn lại. Bản dịch Hán Thập tụng luật được hoàn tất, gồm 58 quyển. Về sau lại có Luật sư Ti-ma-la-xoa (Vimalākṣa), là vị đã từng dạy Luật cho La-thập khi còn ở Tây Vực, đến Trung Quốc, trú trong chùa Thạch Giạn. La-xoa hiệu chính lại bản dịch, cuối cùng bản dịch chính thức gồm 61 quyển được lưu truyền.
2. Đàm-vô-đức, luật Tứ phần, 40 quyển hoặc 45 quyển, chính thức
___________________________
(1) Tam tạng ký tập, Tăng Hựu soạn (AD. 445-518), T55n2145, tr. 20a21.
(2) Ưu-ba-cúc-đa (Skt. Upagupta), theo truyền thuyết phương Bắc, là thầy của vua A-dục, chủ trì Kết tập pháp tạng lần thứ ba. Đồng nhất với truyền thuyết Pāli là Moggaliputta Tissa.
lưu hành hiện nay là 60 quyển. Đàm-vô-đức cũng được phiên âm là Đàm-ma-cúc-đa (Dharmagupta), mà Hán dịch theo Tăng Hựu là Pháp Kính (gương pháp). Bản dịch này do Phật-đà-da-xá (Buddhayaśas) thực hiện. Da-xá đến Trường An nhưng không mang theo Phạn bản của Tứ phần. Do đó, khi được Tư lệ hiệu úy là Dao Sảng đề nghị phiên dịch, Dao chúa cho rằng không có bản Phạn làm căn cứ thì không thể tin tưởng được. Vì vậy, công việc phiên dịch không được thực hiện ngay.
Phật-đà-da-xá, (1) Hán dịch là Giác Minh, vốn người Kế-tân (Kaśīmra), thuộc dòng dõi Bà-la-môn. Xuất gia năm 13 tuổi, mà năm 15 tuổi đã học thuộc kinh điển đến trên hai, ba vạn lời. Tính tình hơi cao ngạo, cho rằng khó có ai làm thầy cho mình, do đó đến tuổi thọ đại giới mà không ai chịu làm Hòa thượng cho để được truyền giới. Mãi đến 27 tuổi mới được thọ đại giới. Khi Da-xá đến nước Sa-lặc, quốc vương và thái tử nước này rất trọng vọng, thỉnh lại trong cung truyền giảng Phật pháp. La-thập đến Sa-lặc, học với Da-xá. Sau đó La-thập theo mẹ trở về Qui-tư. Một thời gian sau, tướng Lữ Quang vâng lệnh vua Tần Phù Kiên đánh chiếm Qui-tư. La-thập bị bắt đưa về ở Cô-tàng (Khotan). Hơn 10 năm sau, Da-xá đến Qui tư hoằng pháp. Bấy giờ La-thập tại Cô-tàng gởi thư mời Da-xá. Da-xá vốn rất trọng nể tài năng của La-thập nên cùng đệ tử rời bỏ Qui-tư, đến Cô-tàng thì La-thập đã đi về Trường An. Tại đây, La-thập thực hiện công trình phiên dịch. La-thập hay tin Da-xá đã đến Cô-tàng, đề nghị Dao Hưng đến đón. Dao Hưng không chấp nhận. La-thập nói: “Bần đạo tuy đọc thuộc văn từ nhưng nghĩa lý thì chưa thấu suốt. Duy chỉ Phật-đà-da-xá mới thấu hiểu sâu sắc đến chỗ tinh vi. Vị ấy nay đang ở Cô-tàng, nguyện xuống chiếu cho trưng triệu về đây. Một lời kinh phải ba lần suy cứu tường tận mới dám hạ bút, như thế thì ngôn từ vi diệu mới không bị sai sót, để cho nghìn năm sau còn được tin tưởng.” Dao chúa nghe lời, sai sứ đi đón Phật-đà-da-xá, cùng với lễ vật trọng hậu. Da-xá từ chối. Dao
_______________
(1) Tiểu truyện đầy đủ, Cao tăng truyện 2, Huệ Hạo (AD. 497-554). T 50 No 2059.
Phật-đà-da-xá, (1) Hán dịch là Giác Minh, vốn người Kế-tân (Kaśīmra), thuộc dòng dõi Bà-la-môn. Xuất gia năm 13 tuổi, mà năm 15 tuổi đã học thuộc kinh điển đến trên hai, ba vạn lời. Tính tình hơi cao ngạo, cho rằng khó có ai làm thầy cho mình, do đó đến tuổi thọ đại giới mà không ai chịu làm Hòa thượng cho để được truyền giới. Mãi đến 27 tuổi mới được thọ đại giới. Khi Da-xá đến nước Sa-lặc, quốc vương và thái tử nước này rất trọng vọng, thỉnh lại trong cung truyền giảng Phật pháp. La-thập đến Sa-lặc, học với Da-xá. Sau đó La-thập theo mẹ trở về Qui-tư. Một thời gian sau, tướng Lữ Quang vâng lệnh vua Tần Phù Kiên đánh chiếm Qui-tư. La-thập bị bắt đưa về ở Cô-tàng (Khotan). Hơn 10 năm sau, Da-xá đến Qui tư hoằng pháp. Bấy giờ La-thập tại Cô-tàng gởi thư mời Da-xá. Da-xá vốn rất trọng nể tài năng của La-thập nên cùng đệ tử rời bỏ Qui-tư, đến Cô-tàng thì La-thập đã đi về Trường An. Tại đây, La-thập thực hiện công trình phiên dịch. La-thập hay tin Da-xá đã đến Cô-tàng, đề nghị Dao Hưng đến đón. Dao Hưng không chấp nhận. La-thập nói: “Bần đạo tuy đọc thuộc văn từ nhưng nghĩa lý thì chưa thấu suốt. Duy chỉ Phật-đà-da-xá mới thấu hiểu sâu sắc đến chỗ tinh vi. Vị ấy nay đang ở Cô-tàng, nguyện xuống chiếu cho trưng triệu về đây. Một lời kinh phải ba lần suy cứu tường tận mới dám hạ bút, như thế thì ngôn từ vi diệu mới không bị sai sót, để cho nghìn năm sau còn được tin tưởng.” Dao chúa nghe lời, sai sứ đi đón Phật-đà-da-xá, cùng với lễ vật trọng hậu. Da-xá từ chối. Dao
_______________
(1) Tiểu truyện đầy đủ, Cao tăng truyện 2, Huệ Hạo (AD. 497-554). T 50 No 2059.
chúa lại sai đến thỉnh lần nữa, Da-xá mới nhận lời đến Trường An. Vua mời ở lại trong Tiêu-dao, tứ sự cúng dường. Nhưng Da-xá từ chối hết thảy. Đến giờ, ôm bát đi khất thực; mỗi ngày chỉ ăn một bữa.
Khi La-thập dịch Thập trụ; (1) có chỗ nghi ngờ mà một tháng vẫn chưa quyết nên chưa thể hạ bút. Da-xá đến, La-thập đem chỗ hoài nghi ra bàn luận, được Da-xá giải đáp thỏa đáng. Tăng tục hơn ba nghìn thảy đều khâm phục sự hiểu biết sâu sắc của Da-xá. Vả lại, Da-xá vồn là thầy của La-thập, nên càng được trọng vọng.
Dao Hưng muốn trắc nghiệm trí nhớ của Da-xá, bèn khiến đưa cho sách thuốc có đến hơn 5 vạn lời, yêu cầu đọc thuộc. Trong vòng 2 ngày, Da-xá đọc suốt từ đầu đến cuối; người cầm sách dò theo, không sai sót một chữ. Ai nấy đều hết sức khâm phục trí nhớ của Da-xá.
Năm Hoằng thủy 12 (AD. 410), Phật-đà-da-xá khởi dịch Tứ phần luật, hoàn tất gồm 44 quyển. Bản lưu hành hiện tại gồm 60 quyển. Về sau Phật-đà-da-xá trở về nước. Không rõ mất lúc nào. (2)
3. Bà-thô-phú-la: Ma-ha Tăng kỳ luật, 40 quyển. Bà-thô-phú-la là phiên âm từ Vātsī-putrīya, thường biết dười từ Hán dịch là Độc tử bộ. Tăng Hựu nói, bộ phái này chủ trương hữu ngã, chẳng khác nào trẻ con nên gọi là Bà-sa-phú-la. Luật của bộ này được gọi là Tăng kỳ luật. Nhưng chính xác phải nói đây là nhóm tỳ-kheo Bạt-kỳ tử (Pāli: Vajjiputta, Skt. Vṛjiputra) ở Tì-xá-li (Skt. Vaiśāli, Pāli Vesāli), là nhóm đã đề ra 10 điều châm chước từ Luật, được gọi là mười phi pháp, dẫn đến cuộc kết tập lần thứ hai. Kết quả, Tăng đoàn nguyên thủy bị phân thành hai. Nhóm không chấp nhập mười phi pháp gồm các Thượng tọa, nên được gọi là Thượng tọa bộ. Nhóm chấp nhận mười điều này gồm số đông nên được gọi là Đại chúng bộ, tiếng Phạn là Mahāsaṅghika, phiên âm là Ma-ha-tăng-kỳ.
________________
(1) Thập trụ tì-bà-sa luận, 17 quyển, La-thập dịch; T 26 No 1521.
(2) Ngoài Tứ phần luật, Hán dịch của Phật-đà-da-xá còn có: Trường A-hàm kinh, 22 quyển, T 1 No 1; Hư Không Tạng Bồ tát kinh, 1 quyển, T 13 No 405.
Khi La-thập dịch Thập trụ; (1) có chỗ nghi ngờ mà một tháng vẫn chưa quyết nên chưa thể hạ bút. Da-xá đến, La-thập đem chỗ hoài nghi ra bàn luận, được Da-xá giải đáp thỏa đáng. Tăng tục hơn ba nghìn thảy đều khâm phục sự hiểu biết sâu sắc của Da-xá. Vả lại, Da-xá vồn là thầy của La-thập, nên càng được trọng vọng.
Dao Hưng muốn trắc nghiệm trí nhớ của Da-xá, bèn khiến đưa cho sách thuốc có đến hơn 5 vạn lời, yêu cầu đọc thuộc. Trong vòng 2 ngày, Da-xá đọc suốt từ đầu đến cuối; người cầm sách dò theo, không sai sót một chữ. Ai nấy đều hết sức khâm phục trí nhớ của Da-xá.
Năm Hoằng thủy 12 (AD. 410), Phật-đà-da-xá khởi dịch Tứ phần luật, hoàn tất gồm 44 quyển. Bản lưu hành hiện tại gồm 60 quyển. Về sau Phật-đà-da-xá trở về nước. Không rõ mất lúc nào. (2)
3. Bà-thô-phú-la: Ma-ha Tăng kỳ luật, 40 quyển. Bà-thô-phú-la là phiên âm từ Vātsī-putrīya, thường biết dười từ Hán dịch là Độc tử bộ. Tăng Hựu nói, bộ phái này chủ trương hữu ngã, chẳng khác nào trẻ con nên gọi là Bà-sa-phú-la. Luật của bộ này được gọi là Tăng kỳ luật. Nhưng chính xác phải nói đây là nhóm tỳ-kheo Bạt-kỳ tử (Pāli: Vajjiputta, Skt. Vṛjiputra) ở Tì-xá-li (Skt. Vaiśāli, Pāli Vesāli), là nhóm đã đề ra 10 điều châm chước từ Luật, được gọi là mười phi pháp, dẫn đến cuộc kết tập lần thứ hai. Kết quả, Tăng đoàn nguyên thủy bị phân thành hai. Nhóm không chấp nhập mười phi pháp gồm các Thượng tọa, nên được gọi là Thượng tọa bộ. Nhóm chấp nhận mười điều này gồm số đông nên được gọi là Đại chúng bộ, tiếng Phạn là Mahāsaṅghika, phiên âm là Ma-ha-tăng-kỳ.
________________
(1) Thập trụ tì-bà-sa luận, 17 quyển, La-thập dịch; T 26 No 1521.
(2) Ngoài Tứ phần luật, Hán dịch của Phật-đà-da-xá còn có: Trường A-hàm kinh, 22 quyển, T 1 No 1; Hư Không Tạng Bồ tát kinh, 1 quyển, T 13 No 405.
Phạn bản của luật Tăng kỳ được Pháp Hiển tìm thấy trong tháp A-dục tinh xá Thiên vương, ấp Ba-liên-phất (Pāṭalāputra), Ma-kiệt-đà (Magadha) khi ngài du học Tây Vực, bèn chép lại rồi mang về Trung Quốc. Đến đời Đông Tấn, năm Nghĩa hy 12 (AD. 416), Pháp Hiển cùng với Phật-đà-bạt-đà (Buddhabhadra, Giác Hiền) khởi sự phiên dịch, đến năm thứ 14 (AD. 418) thì hoàn tất.
4. Di-sa-tắc bộ: Ngũ phần luật, 34 quyển; hiện lưu hành 30 quyển. Nguyên Phạn bản được Pháp Hiển tìm thấy tại Sư tử quốc (Tích Lan ngày nay), bèn sao chép rồi mang về Trung Quốc, nhưng chưa kịp phiên dịch thì tịch. Cho đến Tống Cảnh bình 1 (AD. 423), Phật-đà-thập (Buddhajīva) người Kế-tân (Kaśmīra) đến Kinh đô, theo yêu cầu của Thích Huệ Nghiêm, Trúc Đạo Sinh ở chùa Long Quang, khởi sự phiên dịch. Phật-đà-thập đọc bản Phạn, sa-môn người Vu-điền là Thích Trí Thắng làm thông dịch; đến năm sau thì hoàn tất.
5. Ca-diếp-duy bộ, Skt. Kāśyapīya, chưa có Luật tạng được phiên dịch. Tuy nhiên, Giải thoát giới kinh do Bát-nhã-lưu-chi (Prajñāruci) dịch (ca AD. 543), đó là Giới kinh tỳ-kheo của bộ phái này.
Căn cứ cho thuyết “Ngũ bộ luật” trên đây được tìm thấy trong bản dịch Luật có thể xem là sớm nhất mà tiêu đề đầy đủ hiện nay theo ấn bản Đại chánh là Đại Tỳ-kheo tam thiên oai nghi, do An Thế Cao dịch vào khoảng Hậu Hán, niên hiệu Kiến hòa 2 (ca AD 148). Thế nhưng, trong bản mục lục của Tăng Hựu, phần liệt kê các bản dịch của An Thế Cao không thấy có. Trong phần liệt kê các dịch bản khuyết danh dịch giả, chúng ta thấy có hai bản dịch cùng một tiêu đề là Đại tỳ-kheo oai nghi kinh, 2 quyển. Mục lục của Phí Trường Phòng cũng gọi là Đại tỳ- kheo oai nghi kinh, 2 quyển, và cũng được xếp vào mục các bản dịch khuyết danh dịch giả.(1) Tiêu đề đầy đủ như hiện nay có lẽ lần đầu tiên được tìm thấy trong
Chúng kinh mục lục của Tĩnh Thái (ca AD. 664), nhưng cũng
______________________________
(1) Lịch Đại Tam bảo kỷ, Phí Trường Phòng (ca. 597). T49n2034, tr. 119c3 .
4. Di-sa-tắc bộ: Ngũ phần luật, 34 quyển; hiện lưu hành 30 quyển. Nguyên Phạn bản được Pháp Hiển tìm thấy tại Sư tử quốc (Tích Lan ngày nay), bèn sao chép rồi mang về Trung Quốc, nhưng chưa kịp phiên dịch thì tịch. Cho đến Tống Cảnh bình 1 (AD. 423), Phật-đà-thập (Buddhajīva) người Kế-tân (Kaśmīra) đến Kinh đô, theo yêu cầu của Thích Huệ Nghiêm, Trúc Đạo Sinh ở chùa Long Quang, khởi sự phiên dịch. Phật-đà-thập đọc bản Phạn, sa-môn người Vu-điền là Thích Trí Thắng làm thông dịch; đến năm sau thì hoàn tất.
5. Ca-diếp-duy bộ, Skt. Kāśyapīya, chưa có Luật tạng được phiên dịch. Tuy nhiên, Giải thoát giới kinh do Bát-nhã-lưu-chi (Prajñāruci) dịch (ca AD. 543), đó là Giới kinh tỳ-kheo của bộ phái này.
Căn cứ cho thuyết “Ngũ bộ luật” trên đây được tìm thấy trong bản dịch Luật có thể xem là sớm nhất mà tiêu đề đầy đủ hiện nay theo ấn bản Đại chánh là Đại Tỳ-kheo tam thiên oai nghi, do An Thế Cao dịch vào khoảng Hậu Hán, niên hiệu Kiến hòa 2 (ca AD 148). Thế nhưng, trong bản mục lục của Tăng Hựu, phần liệt kê các bản dịch của An Thế Cao không thấy có. Trong phần liệt kê các dịch bản khuyết danh dịch giả, chúng ta thấy có hai bản dịch cùng một tiêu đề là Đại tỳ-kheo oai nghi kinh, 2 quyển. Mục lục của Phí Trường Phòng cũng gọi là Đại tỳ- kheo oai nghi kinh, 2 quyển, và cũng được xếp vào mục các bản dịch khuyết danh dịch giả.(1) Tiêu đề đầy đủ như hiện nay có lẽ lần đầu tiên được tìm thấy trong
Chúng kinh mục lục của Tĩnh Thái (ca AD. 664), nhưng cũng
______________________________
(1) Lịch Đại Tam bảo kỷ, Phí Trường Phòng (ca. 597). T49n2034, tr. 119c3 .
không thấy ghi dịch giả.(1) Cho đến Đại Châu san định chúng kinh mục lục của Minh Thuyên (ca AD. 695) thì dịch giả được ghi rõ là Trúc Pháp Hộ đời Tấn dịch, căn cứ theo lời của Đạo An do Tăng Hựu ghi lại. (2) Điều ghi nhận này không thấy được nói ở đâu trong Xuất Tam tạng ký tập của Tăng Hựu. Ngoài bản dịch này ra, mục lục Đại Châu còn cho biết bản dịch khác với tiêu đề đầy đủ là Đại tỳ-kheo tam thiên oai nghi kinh, với số quyển sai biệt là 4 chứ không phải 2 quyển như hiện có. Mục lục này ghi là bản luật được dịch bởi An Thế Cao đời Hậu Hán, căn cứ theo Trường Phòng lục. (3) Nhưng kiểm trong mục lục của Trường Phòng hiện lưu hành cũng không tìm thấy điều này.
Căn cứ thứ hai của thuyết Ngũ bộ Luật là Xá-lợi-phất vấn kinh, dịch giả khuyết danh, được ghi là vào khoảng đời Đông Tấn (ca AD. 317-420), nhưng không thấy được ghi trong mục lục của Tăng Hựu. Bản dịch này được tìm thấy trong mục lục của Trường Phòng, xếp vào mục dịch giả khuyết danh, không ước định niên đại. (4) Ước định đời Đông Tấn được tìm thấy trong Khai nguyên Thích giáo lục của Viên Chiếu (ca AD.794). (5)
Tổng quát mà nói, mặc dù niên đại của hai bản luật không được xác định, nhưng thuyết Ngũ bộ Luật cũng đã được lưu hành tại Trung Quốc rất sớm. Thuyết này, cho đến thời Huyền Trang lưu trú tại Ấn Độ, còn thấy được lưu hành. Đại Đường Tây Vực ký 3 chép: “Nước Ô-trượng-na (Udyāna)…, sùng trọng Phật pháp, kính tín Đại thừa.Giáp sông Tô-bà-phạt-tốt-đổ, xưa có đến 1400 ngôi già-lam, nay phần lớn hoang phế. Tăng đồ một vạn tám nghìn, nay còn lại rất ít; thảy đều học Đại thừa… Luật nghi truyền thừa thì có 5 bộ: 1. Pháp
_____________________
(1) T55n2148, tr. 188a11.
(2) T55n2153, tr. 433a17.
(3) T55n2153, tr. 433a6.
(4) T49n2034, tr. 119c6.
(5) T55n2154, tr. 19b11.
Căn cứ thứ hai của thuyết Ngũ bộ Luật là Xá-lợi-phất vấn kinh, dịch giả khuyết danh, được ghi là vào khoảng đời Đông Tấn (ca AD. 317-420), nhưng không thấy được ghi trong mục lục của Tăng Hựu. Bản dịch này được tìm thấy trong mục lục của Trường Phòng, xếp vào mục dịch giả khuyết danh, không ước định niên đại. (4) Ước định đời Đông Tấn được tìm thấy trong Khai nguyên Thích giáo lục của Viên Chiếu (ca AD.794). (5)
Tổng quát mà nói, mặc dù niên đại của hai bản luật không được xác định, nhưng thuyết Ngũ bộ Luật cũng đã được lưu hành tại Trung Quốc rất sớm. Thuyết này, cho đến thời Huyền Trang lưu trú tại Ấn Độ, còn thấy được lưu hành. Đại Đường Tây Vực ký 3 chép: “Nước Ô-trượng-na (Udyāna)…, sùng trọng Phật pháp, kính tín Đại thừa.Giáp sông Tô-bà-phạt-tốt-đổ, xưa có đến 1400 ngôi già-lam, nay phần lớn hoang phế. Tăng đồ một vạn tám nghìn, nay còn lại rất ít; thảy đều học Đại thừa… Luật nghi truyền thừa thì có 5 bộ: 1. Pháp
_____________________
(1) T55n2148, tr. 188a11.
(2) T55n2153, tr. 433a17.
(3) T55n2153, tr. 433a6.
(4) T49n2034, tr. 119c6.
(5) T55n2154, tr. 19b11.
mật bộ, 2. Hóa địa bộ, 3. Ẩm quang bộ, 4. Thuyết nhất thiết hữu bộ, 5. Đại chúng bộ.”(1)
Đại tỳ-kheo oai nghi là bản toát lược các quy tắc thường hành của tỳ-kheo trong đời sống thường nhật, từ việc truyền thọ cụ túc, tư cách Hòa thượng, phận sự đệ tử, cho đến công việc quét tước, sử dụng nước. Trong đó, khi đề cập đến màu sắc y tỳ-kheo, năm hệ truyền luật được nói đến với năm màu y quy định khác nhau. Thời Phật tại thế, y phục tỳ-kheo chỉ thuần một màu. Về sau Tăng phân thành năm bộ, mỗi bộ có màu y riêng để phân biệt. Tát-bà-đa (Hữu bộ), có nhiều vị học rộng trí cao, khóac y màu đỏ thẩm. (2) Đàm-vô-đức chuyên trì luật, y màu đen (xám tro). (3) Ca-diếp-duy tinh tấn dũng mãnh, y màu mộc lan (chàm). (4) Di-sa-tắc chuyên tinh thiền tứ, y màu xanh. (5) Ma-ha-tăng-kỳ siêng học các kinh, phô diễn nghĩa lý, y màu vàng. (6)
Xá-lợi-phất vấn kinh ghi các câu hỏi của Xá-lợi-phất liên hệ các vấn đề luật và tương lai của giáo đoàn Tăng. Phật dự ngôn về sự xuất hiện của các bộ phái, trong đó có năm bộ với sở trường riêng của mỗi bộ; màu sắc y cũng khác nhau. Ma-ha-tăng-kỳ khoác y màu vàng. Đàm-vô-quật-đa-ca (Đàm-vô-đức) khoác y màu đỏ. Tát-bà-đa y màu đen. Ca-diếp-duy y màu mộc lan. Di-sa-tắc y màu xanh. Màu sắc phân biệt này không đồng nhất với tường thuật của Đại tỳ-kheo oai nghi.
Sự tường thuật khác nhau về màu sắc y của các bộ như trên cho thấy khó có thể phản ảnh trung thực sinh hoạt thực tế của Tăng đoàn theo từng bộ phái thời bấy giờ. Tuy nhiên, xét theo nội dung và các điều khoản trong các Giới kinh chúng ta có thể thấy rõ sự
____________________
(1) T51n2087, tr. 882b10.
(2) Giáng ca-sa 絳袈裟
(3) Tạo ca-sa 皂袈裟.
(4) Mộc lan ca-sa 木蘭袈裟.
(5) Thanh ca-sa 青袈裟.
(6) Hoàng ca-sa 黃袈裟.
Đại tỳ-kheo oai nghi là bản toát lược các quy tắc thường hành của tỳ-kheo trong đời sống thường nhật, từ việc truyền thọ cụ túc, tư cách Hòa thượng, phận sự đệ tử, cho đến công việc quét tước, sử dụng nước. Trong đó, khi đề cập đến màu sắc y tỳ-kheo, năm hệ truyền luật được nói đến với năm màu y quy định khác nhau. Thời Phật tại thế, y phục tỳ-kheo chỉ thuần một màu. Về sau Tăng phân thành năm bộ, mỗi bộ có màu y riêng để phân biệt. Tát-bà-đa (Hữu bộ), có nhiều vị học rộng trí cao, khóac y màu đỏ thẩm. (2) Đàm-vô-đức chuyên trì luật, y màu đen (xám tro). (3) Ca-diếp-duy tinh tấn dũng mãnh, y màu mộc lan (chàm). (4) Di-sa-tắc chuyên tinh thiền tứ, y màu xanh. (5) Ma-ha-tăng-kỳ siêng học các kinh, phô diễn nghĩa lý, y màu vàng. (6)
Xá-lợi-phất vấn kinh ghi các câu hỏi của Xá-lợi-phất liên hệ các vấn đề luật và tương lai của giáo đoàn Tăng. Phật dự ngôn về sự xuất hiện của các bộ phái, trong đó có năm bộ với sở trường riêng của mỗi bộ; màu sắc y cũng khác nhau. Ma-ha-tăng-kỳ khoác y màu vàng. Đàm-vô-quật-đa-ca (Đàm-vô-đức) khoác y màu đỏ. Tát-bà-đa y màu đen. Ca-diếp-duy y màu mộc lan. Di-sa-tắc y màu xanh. Màu sắc phân biệt này không đồng nhất với tường thuật của Đại tỳ-kheo oai nghi.
Sự tường thuật khác nhau về màu sắc y của các bộ như trên cho thấy khó có thể phản ảnh trung thực sinh hoạt thực tế của Tăng đoàn theo từng bộ phái thời bấy giờ. Tuy nhiên, xét theo nội dung và các điều khoản trong các Giới kinh chúng ta có thể thấy rõ sự
____________________
(1) T51n2087, tr. 882b10.
(2) Giáng ca-sa 絳袈裟
(3) Tạo ca-sa 皂袈裟.
(4) Mộc lan ca-sa 木蘭袈裟.
(5) Thanh ca-sa 青袈裟.
(6) Hoàng ca-sa 黃袈裟.
khác biệt chỉ là tiểu tiết. Trong tất cả các Giới kinh hiện lưu truyền, các thiên tụ quan trọng như Ba-la-di, Tăng-già-bà-thi-sa, Ni-tát-kỳ, thảy đều giống nhau giữa các bộ, về số điều cũng như nội dung. Riêng các điều khoản thuộc Ba-dật-đề có một ít sai biệt. Nhưng xét về nội dung, đây chỉ là sai biệt về số. Thí dụ, ba-dật-đề 23 trong Giới bản Pāli, phần lớn không có trong các bộ, trừ Ngũ phần, Tăng kỳ, và Giải thoát giới của Ca-diếp-di. Về nội dung, Tứ phần nhập chung ba-dật-đề này cùng với ba-dật-đề 22 của Pāli thành một điều duy nhất. Ba-dật-đề 82 trong Pāli cũng không có trong Tứ phần, nhưng được xem như là điều tách riêng từ Ni-tát-kỳ thứ 30. Như vậy, về số, Pāli có 92 pācittiya, Tứ phần có 90; nhưng về nội dung thì cả hai bộ tương đồng.
Về các pháp chúng học, sự khác biệt giữa các bộ khá lớn. Các pháp chúng học là những quy định về tác phong đi, đứng của một tỳ-kheo. Sự khác biệt như vậy là đương nhiên, tất yếu phải có, do ảnh hưởng tập quán của xã hội nơi địa phương mà tỳ-kheo sinh hoạt. Mặc dù có sự phân phái về sau, mà giáo nghĩa của mỗi bộ phái khác biệt nhau nhiều khi đến độ mâu thuẫn gay gắt, nhưng về mặt sinh hoạt tự viện, các bộ vẫn tuân thủ các quy định của Luật tạng nguyên thủy gần như nhau. Điều này không những được thấy khi đối chiếu các học xứ, mà khi đối chiếu tổ chức và nội dung của các bộ Luật lại càng khẳng định thêm.
Như vậy, từ một bộ Luật nguyên thủy, có thể nói mà không ngại sai lầm, được thành lập ngay từ cuộc kết tập đầu tiên tại Vương-xá dưới sự chủ trì của Đại Ca-diếp và các A-la-hán. Ngôn ngữ chính thức của bộ Luật nguyên thủy này đến nay chưa có nghiên cứu nào xác định. Điều gần như khẳng định là tất các Luật về sau đều là dịch bản khác nhau từ bộ Luật nguyên thủy này. Hiện nay chúng ta chỉ biết có hai hệ ngôn ngữ chính thức của Luật, là Pāli được truyền thừa từ Tích Lan và các xứ Nam truyền Phật giáo. Thứ hai là hệ Sanskrit được chính thức truyền thừa tại Ấn Độ, truyền sang các nước Tây Vực, Trung Hoa và Tây Tạng.
Quảng luật, và Ma-đắc-lặc-già hay Tì-ni-mẫu (Mātṛkā) là các thể
Về các pháp chúng học, sự khác biệt giữa các bộ khá lớn. Các pháp chúng học là những quy định về tác phong đi, đứng của một tỳ-kheo. Sự khác biệt như vậy là đương nhiên, tất yếu phải có, do ảnh hưởng tập quán của xã hội nơi địa phương mà tỳ-kheo sinh hoạt. Mặc dù có sự phân phái về sau, mà giáo nghĩa của mỗi bộ phái khác biệt nhau nhiều khi đến độ mâu thuẫn gay gắt, nhưng về mặt sinh hoạt tự viện, các bộ vẫn tuân thủ các quy định của Luật tạng nguyên thủy gần như nhau. Điều này không những được thấy khi đối chiếu các học xứ, mà khi đối chiếu tổ chức và nội dung của các bộ Luật lại càng khẳng định thêm.
Như vậy, từ một bộ Luật nguyên thủy, có thể nói mà không ngại sai lầm, được thành lập ngay từ cuộc kết tập đầu tiên tại Vương-xá dưới sự chủ trì của Đại Ca-diếp và các A-la-hán. Ngôn ngữ chính thức của bộ Luật nguyên thủy này đến nay chưa có nghiên cứu nào xác định. Điều gần như khẳng định là tất các Luật về sau đều là dịch bản khác nhau từ bộ Luật nguyên thủy này. Hiện nay chúng ta chỉ biết có hai hệ ngôn ngữ chính thức của Luật, là Pāli được truyền thừa từ Tích Lan và các xứ Nam truyền Phật giáo. Thứ hai là hệ Sanskrit được chính thức truyền thừa tại Ấn Độ, truyền sang các nước Tây Vực, Trung Hoa và Tây Tạng.
Quảng luật, và Ma-đắc-lặc-già hay Tì-ni-mẫu (Mātṛkā) là các thể
loại văn học diễn giải Luật được phát triển về sau. Những bất đồng trong các Luật thư của các bộ phái khác nhau là do quan điểm giáo nghĩa khác nhau, và cũng do ảnh hưởng bởi hệ thống luật pháp hay định chế xã hội nơi mà bộ phái chọn làm căn cứ địa.
Trong các hệ ngôn ngữ truyền Luật hiện tại, phong phú nhất là hệ Hán ngữ, bao gồm các nước Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên. Phần Thư mục Luật sẽ cho thấy điều này, phong phú về số lượng phiên dịch với nội dung của nhiều bộ phái khác nhau, và cũng phong phú về mặt chú giải, nghiên cứu.
Do tính chất phát triển của xã hội Trung Hoa cổ đại, ngay khi Phật giáo mới truyền vào Trung Quốc, vấn đề Luật cho người xuất gia đã được đặt ra. Vấn đề thật sự không đơn giản trong thời gian đầu. Do bởi tính dị biệt phong tục giữa Hoa và Ấn, hành trì như thế nào cho phù hợp với giáo nghĩa và với xã hội hiện tiền thật không dễ dàng quyết định.
Trong bài tựa cho Tỳ-kheo đại giới, (1) Đạo An kể lại những khó khăn trong buổi đầu tìm học Luật. Những điều được truyền dịch từ trước phần lớn sai lầm do khó khăn trong vấn đề ngôn ngữ. Phật Đồ Trừng cũng có sửa một số sai lầm, nhưng vẫn không thể nói là đầy đủ dù chỉ tương đối. Có lẽ bấy giờ chưa có bản dịch chính thức nào về giới kinh của Tỳ-kheo. Theo Cao tăng truyện, (2) Huệ Hạo, có lẽ bản dịch sớm nhất là Tăng-kỳ giới tâm do Đàm-kha-ca-la , hay Đàm-ma-ca-la (Dharmakāla, Pháp Thời) dịch, trong khoảng niên hiệu Gia bình thời Ngụy (ca AD. 249-254). Đàm-ma-ca-la được xem là người tổ chức giới đàn thọ cụ túc đầu tiên tại Trung Quốc, y theo Luật. Xuất Tam tạng ký tập không thấy ghi Giới kinh này, thay vào đó là Tăng-kỳ tỳ-kheo giới bản, 1 quyển, nhưng được ghi là khuyết bản tức bản văn cũng đã thất truyền, không rõ dịch giả. (3)
_______________________
(1) Xuất Tam tạng ký tập, T55n2145, tr. 80a16.
(2) T50n2059, tr. 324c15, truyện Đàm-kha-ca-la.
(3) T55n2145, tr. 11c28
Trong các hệ ngôn ngữ truyền Luật hiện tại, phong phú nhất là hệ Hán ngữ, bao gồm các nước Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên. Phần Thư mục Luật sẽ cho thấy điều này, phong phú về số lượng phiên dịch với nội dung của nhiều bộ phái khác nhau, và cũng phong phú về mặt chú giải, nghiên cứu.
Do tính chất phát triển của xã hội Trung Hoa cổ đại, ngay khi Phật giáo mới truyền vào Trung Quốc, vấn đề Luật cho người xuất gia đã được đặt ra. Vấn đề thật sự không đơn giản trong thời gian đầu. Do bởi tính dị biệt phong tục giữa Hoa và Ấn, hành trì như thế nào cho phù hợp với giáo nghĩa và với xã hội hiện tiền thật không dễ dàng quyết định.
Trong bài tựa cho Tỳ-kheo đại giới, (1) Đạo An kể lại những khó khăn trong buổi đầu tìm học Luật. Những điều được truyền dịch từ trước phần lớn sai lầm do khó khăn trong vấn đề ngôn ngữ. Phật Đồ Trừng cũng có sửa một số sai lầm, nhưng vẫn không thể nói là đầy đủ dù chỉ tương đối. Có lẽ bấy giờ chưa có bản dịch chính thức nào về giới kinh của Tỳ-kheo. Theo Cao tăng truyện, (2) Huệ Hạo, có lẽ bản dịch sớm nhất là Tăng-kỳ giới tâm do Đàm-kha-ca-la , hay Đàm-ma-ca-la (Dharmakāla, Pháp Thời) dịch, trong khoảng niên hiệu Gia bình thời Ngụy (ca AD. 249-254). Đàm-ma-ca-la được xem là người tổ chức giới đàn thọ cụ túc đầu tiên tại Trung Quốc, y theo Luật. Xuất Tam tạng ký tập không thấy ghi Giới kinh này, thay vào đó là Tăng-kỳ tỳ-kheo giới bản, 1 quyển, nhưng được ghi là khuyết bản tức bản văn cũng đã thất truyền, không rõ dịch giả. (3)
_______________________
(1) Xuất Tam tạng ký tập, T55n2145, tr. 80a16.
(2) T50n2059, tr. 324c15, truyện Đàm-kha-ca-la.
(3) T55n2145, tr. 11c28
Như Đại tỳ-kheo oai nghi đã nói trên, có thể coi là tác phẩm Luật sớm nhất được phiên dịch, cũng chỉ là bản liệt kê các quy tắc thường hành của tỳ-kheo chứ chưa phải là Giới kinh đầy đủ. Về sau, từ Tương Dương đến Quan Hữu, Đạo An gặp ngoại quốc sa-môn là Đàm-ma-trì chuyên tụng A-tì-đàm và cũng thuộc lòng Giới kinh tỳ-kheo. Đạo An mới đề nghị Trúc Phật Niệm chép lại Phạn bản, Đạo Hiền thông dịch, Huệ Thường bút thọ. Đây có thể là bản dịch Giới kinh tỳ-kheo đầu tiên. (1) Nhưng văn từ có nhiều chỗ trùng lặp phiền phức, Đạo An đề nghị Huệ Thường san định lại, cắt bỏ những đoạn trùng lặp. Huệ Thường không dám, cho rằng như Thượng thư và Hà Lạc, tuy văn từ chất phác mà không ai dám tự tiện sửa chữa, huống chi giới Phật chế là điều Thánh Hiền tôn trọng, làm sao dám sửa đổi, trau chuốt cho phù hợp ngôn ngữ địa phương.
Trên đây là tổng quan về tình hình truyền dịch Luật trong thời gian đầu tại Trung Quốc. Để tiện việc tìm hiểu mối quan hệ giữa các hệ luật, trong các phụ lục sau đây sẽ lập các bảng đối chiếu. Bảng 1, gồm hai phần. Phần A, đối chiếu tổ chức các bộ, chủ yếu là Tứ phần, Ngũ phần và Pāli. Phần B, đối chiếu Phạn bản hiện hành, cùng với Thập tụng và Tứ phần. Bản Phạn này không có phần Giới kinh phân biệt, tức nguyên nhân Phật quy định các học xứ cùng các yếu tố quy định mức vi phạm. Đây là hệ luật thuộc Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, hệ luật chính thức được truyền tại Tây Tạng. Bảng này cho thấy sự thống nhất về hình thức tổ chức Luật tạng của các bộ phái mà tính thống nhất nguyên thuỷ có thể thấy rõ. Bảng 2, so sánh những sai biệt giữa các bộ luật về học xứ. Bảng đối chiếu này cũng chia làm hai phần. Phần A, đối chiếu thiên tụ, từ ba-la-di cho đến diệt tránh. Trong đó 12 giới kinh của các hệ luật được đối chiếu. Phần B. đối chiếu các học xứ. Ở đây, về các học xứ của tỳ-kheo, sáu hệ luật được đối chiếu. Về các học xứ tỳ-kheo-ni, chỉ đối chiếu giữa Tứ phần và Pāli.
_________________________
(1) ibid. T55n2145, tr. 14c23: Tỳ-kheo giới bản, Đàm-ma-trì, xuất từ Thập tụng.
Trên đây là tổng quan về tình hình truyền dịch Luật trong thời gian đầu tại Trung Quốc. Để tiện việc tìm hiểu mối quan hệ giữa các hệ luật, trong các phụ lục sau đây sẽ lập các bảng đối chiếu. Bảng 1, gồm hai phần. Phần A, đối chiếu tổ chức các bộ, chủ yếu là Tứ phần, Ngũ phần và Pāli. Phần B, đối chiếu Phạn bản hiện hành, cùng với Thập tụng và Tứ phần. Bản Phạn này không có phần Giới kinh phân biệt, tức nguyên nhân Phật quy định các học xứ cùng các yếu tố quy định mức vi phạm. Đây là hệ luật thuộc Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, hệ luật chính thức được truyền tại Tây Tạng. Bảng này cho thấy sự thống nhất về hình thức tổ chức Luật tạng của các bộ phái mà tính thống nhất nguyên thuỷ có thể thấy rõ. Bảng 2, so sánh những sai biệt giữa các bộ luật về học xứ. Bảng đối chiếu này cũng chia làm hai phần. Phần A, đối chiếu thiên tụ, từ ba-la-di cho đến diệt tránh. Trong đó 12 giới kinh của các hệ luật được đối chiếu. Phần B. đối chiếu các học xứ. Ở đây, về các học xứ của tỳ-kheo, sáu hệ luật được đối chiếu. Về các học xứ tỳ-kheo-ni, chỉ đối chiếu giữa Tứ phần và Pāli.
_________________________
(1) ibid. T55n2145, tr. 14c23: Tỳ-kheo giới bản, Đàm-ma-trì, xuất từ Thập tụng.
/10