không đề cập đến hạnh nguyện độ sinh như ở năm phép quán của Bồ-tát Quán Thế Âm.
Mặt khác, nếu so sánh với bốn trí tuệ của bậc giác ngộ(2), ta có thể coi chân quán là bình đẳng tánh trí, thanh tịnh quán là đại viên cảnh trí, trí tuệ quán là diệu quan sát trí, và bi quán cùng với từ quán là thành sở tác trí.
(1) Xin xem lại mục “Một Tâm Ba Phép Quán” ở trước.
(2) Xin xem lại mục “Bốn Trí Tuệ” ở trước.
NĂM THỜI THUYẾT GIÁO (ngũ thời giáo)
Năm thời thuyết giáo không phải là một chương trình bố giáo của đức Phật do chính Ngài vạch ra sau khi thành đạo. Thực tế thì trong suốt cuộc đời giáo hóa, đức Phật chỉ sử dụng cách thức “quán cơ và đối cơ thuyết pháp”. Năm thời thuyết giáo chỉ là một cách xét đoán, một cách hệ thống hóa của truyền thống Phật giáo Trung Hoa về công trình bố giáo của đức Phật trong suốt cuộc đời hoằng hóa. Có ít ra là 4 thuyết về “ngũ thời giáo” trong truyền thống Phật giáo Trung Quốc, là các thuyết của Tuệ Quán (đời Lưu Tống), Lưu Cầu (đời Nam Tề), Trí Khải (đời Tùy) và Pháp Bảo (đời Đường), trong đó, thuyết của đại sư Trí Khải (được trình bày sau đây) là được phổ biến thịnh hành nhất. Thánh điển mà đức Thích Tôn đã giảng nói trong suốt cuộc đời hóa độ, đại sư đã theo thuận tự thời gian mà phân định làm năm thời kì như sau:
1. Thời Hoa nghiêm: chỉ cho khoảng thời gian 21 ngày đầu tiên sau ngày thành đạo, ngay tại Bồ-đề đạo tràng, đức Phật nói kinh Hoa nghiêm, nội dung cao sâu huyền diệu, thính chúng gồm toàn chư vị đại Bồ-tát. Kinh Hoa nghiêm gồm có hai phần rõ rệt: phần đầu và phần sau. Phần đầu là phần Phật nói trong thời Hoa nghiêm này. Đó là trí tuệ Phật, là cảnh giới nội chứng mà đức Thích Tôn vừa thành tựu viên mãn, liền đem giảng nói ngay. Bởi vậy, trong thời pháp này chưa có thính chúng thuộc hàng Thanh văn, mà chỉ toàn là hàng Bồ-tát pháp thân. Về sau, tại rừng Thệ-đa (tức vườn Cấp Cô Độc, thành Xá-vệ), đức Phật nói phần sau của Kinh Hoa nghiêm (tức phẩm “Nhập pháp giới”), mới có chúng Thanh văn tham dự. Với đặc điểm như vừa nói, thời Hoa nghiêm cũng được gọi là thời “Nhật chiếu cao sơn” (mặt trời mới lên, soi sáng những ngọn núi cao trước nhất). Thời Hoa nghiêm cũng là thời pháp mà đức Phật muốn thử nghiệm xem giáo pháp của Ngài có thích hợp với căn cơ chúng sinh hay không, cho nên cũng được gọi là thời “Nghĩ nghi”. Trong kinh điển đức Phật thường đem năm vị của sữa để ví dụ cho tính chất cao thấp của các pháp môn. Đại sư Trí Khải cũng áp dụng, đem năm vị sữa ấy mà ví dụ cho thuận tự của năm thời giáo; theo đó, thời Hoa nghiêm được ví như “nhũ vị” (vị sữa tươi nguyên chất mới vừa được vắt ra khỏi thân con bò).
2. Thời Lộc uyển: chỉ cho khoảng thời gian 12 năm sau ngày thành đạo. Trong suốt khoảng thời
gian này, đức Phật đã du hóa khắp trên 16 nước lớn (của Ấn Độ lúc bấy giờ), nói bốn bộ Kinh A-hàm là loại giáo pháp tiểu thừa, hóa độ cho chúng sinh căn cơ yếu kém. Khởi đầu cho thời kì này là bài pháp Tứ Đế Phật nói đầu tiên tại vườn Lộc uyển, cho nên gọi là thời Lộc uyển. Kinh điển chính yếu Phật nói trong thời kì này là bốn bộ A-hàm, cho nên cũng được gọi là thời A-hàm. Giáo pháp trong thời kì này chỉ dành cho người có căn cơ thấp kém, giống như mặt trời đã lên hơi cao, soi sáng tới những hang tối nơi sườn núi, cho nên cũng được gọi là thời “Nhật chiếu u cốc”. Về ý nghĩa giáo hóa, đức Phật chọn những người căn cơ thấp kém làm đối tượng giáo hóa, để từ đó dần dần hướng dẫn họ tiến lên đạo Nhất thừa, cho nên thời kì này cũng được gọi là thời “Dụ dẫn”. Về thuận tự giáo hóa, thời Lộc uyển này được ví như “lạc vị” (vị sữa đặc được chế biến từ sữa tươi).
3. Thời Phương đẳng: chỉ cho khoảng thời gian 8 năm sau thời Lộc uyển. Trong thời kì này Phật nói các kinh điển đại thừa như Duy-ma-cật, Thắng Man, Tư Ích v.v..., được coi như buổi đầu của con đường hoằng dương giáo pháp đại thừa, cho nên gọi là thời Phương đẳng. Nội dung của giáo pháp trong thời kì này nhằm đả phá những kiến chấp thiên lệch, những quả vị chứng đắc thấp kém ở thời Lộc uyển trước; đồng thời đề cao giáo pháp cao sâu mầu nhiệm đại thừa, nhằm khai mở trí tuệ lớn cho hàng tiểu thừa, khuyến khích họ từ bỏ cái địa vị thấp kém để tiến lên đạo quả cao thượng. Vì vậy, thời kì này cũng được
gọi là “Đàn ha thời” (trách cứ tiểu thừa). Thời kì này cũng giống như mặt trời đã lên khá cao, chiếu sáng tới những nơi đất bằng, cho nên được gọi là thời “Nhật chiếu bình địa”. Về thuận tự giáo hóa, thời kì này được ví như “sinh tô vị” (vị kem được chế biến từ sữa đặc).
4. Thời Bát-nhã: chỉ cho khoảng thời gian 22 năm sau thời Phương đẳng. Trong thời kì này đức Phật nói kinh hệ Bát-nhã, xiển dương giáo nghĩa vạn pháp đều không, nhằm đào thải các tư tưởng thiên chấp, phân biệt về đại thừa, tiểu thừa; dung hợp tiểu thừa và đại thừa thành “một vị”, cho nên cũng được gọi là “Đào thải thời”. Thời Bát-nhã này giống như lúc mặt trời ở vào giờ Tị (10 giờ trưa), cho nên cũng được tông Thiên thai gọi là “Ngung trung thời”; và đối với thuận tự giáo hóa, nó được ví như “thục tô vị” (vị bơ được chế biến từ kem).
5. Thời Pháp hoa Niết-bàn: chỉ cho khoảng thời gian 8 năm sau thời Bát-nhã và trước giờ phút Phật nhập diệt. Giáo pháp Phật nói trong thời kì này thuộc loại liễu nghĩa thượng thừa, khiến cho người nghe có được năng lực tiến đến cảnh giới tối cao, chứng nhập tri kiến Phật; đó là giáo pháp Nhất thừa, giáo pháp tuyệt đỉnh, giống như mặt trời ở vào giờ Ngọ (giữa trưa), cho nên cũng được gọi là thời “Nhật luân đương Ngọ”. Về thuận tự giáo hóa, thời kì này được ví như “đề hồ vị” (vị phó-mát