(16) Tìm ngựa theo tranh: Bá Nhạc rất rành xem tướng ngựa, ông viết quyển Tướng Mã Kinh. Con ông theo sách đó đi tìm mua ngựa, nhưng chỉ mua được một con ngựa kém. Điển cố này nhằm khuyến cáo những người hay câu nệ vào nguyên tắc mà không có tinh thần linh động.

(18) Ôm cây đợi thỏ: Sách Hàn Phi Tử chép câu chuyện, nước Tống có một người đang cày ruộng, bỗng thấy có một con thỏ từ trong bụi chạy ra, va phải gốc cây mà chết. Anh ta nhặt nó, rồi bỏ việc cày bừa, ôm gốc cây ngồi chờ. Nhưng chờ mãi chẳng được con nào, lại bị thiên hạ chê cười.

(20) Tịnh nhân: chỉ những người vào ở trong chùa, tuy mang hình thức của người cư sĩ tại gia, nhưng sống theo nếp sống của người xuất gia.

(22) Tam Hoàng: Chỉ cho ba vị vua đời thượng cổ của Trung Quốc, đó là Thiên Hoàng, Địa Hoàng và Nhân Hoàng hoặc là Phục Hy, Thần Nông và Hoàng Đế. Ngoài ra còn có nhiều cách tính khác.

(24) Phép Quán đỉnh: Một nghi thức Mật giáo, được sử dụng để truyền pháp cho những người muốn kết duyên với Phật giáo. Khi hành lễ, vị Thầy dùng nước rưới lên đầu của người đệ tử và tụng những câu chân ngôn thần chú.

(26) Bốn ân: Pháp số này có nhiều cách tính, nhưng cách tiêu biểu nhất là bốn ân sau đây: 1. Ân cha mẹ; 2. Ân chúng sinh; 3. Ân quốc vương; 4. Ân Tam Bảo.

(28) Khúc lục: một loại ghế mây hình cong, dùng trong Thiền viện.

(30) Mười phương: Đông, Tây, Nam ,Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc, phương trên và phương dưới.

(32) Ngọc lịch: Chỉ cho đạo Phật.

(34) Ba nghìn pháp môn: Đây là con số tượng trưng để chỉ tổng quát tất cả các pháp môn.

(36) Giới Vô đẳng đẳng: “Vô đẳng đẳng” là lời nói tôn xưng Phật, hoặc là biểu thị Phật thừa. Quả vị của Phật bình đẳng nên gọi là Vô đẳng đẳng. Giới Vô đẳng đẳng chỉ cho giới của Phật.

(38) Thoại đầu: Xem chú thích số (5) Công án.

(40) Hôn trầm: Một loại phiền não làm cho thân tâm hôn mê, trầm uất, làm mất tác dụng của tinh thần tiến thủ, tích cực hoạt động.

(42) Tam huyền tam yếu: Phương pháp tiếp dẫn kẻ hậu học của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền nhằm mục đích dạy Thiền sinh lãnh hội được công năng của quyền thật, chiếu dụng trong câu nói. Ngài không giải thích rõ nội dung, nhưng các Thiền gia đời sau đã chia Tam huyền, Tam yếu riêng ra để giải thích.

Loại thứ hai là Công Huân ngũ vị: Hướng - biết chúng sinh vốn sẵn Phật tính nên cầu đạt Phật quả. Phụng - nhận có Phật tính mà tu hành. Công - thấy được Phật tính. Công công - tuy đã đạt được giác ngộ tự do, nhưng còn có tác dụng. Công công -

(44) Tứ Liệu giản: Tức bốn pháp giản biệt do Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền thiết lập. Vị thầy có thể dùng bốn quy tắc này để ứng cơ, ứng thời, tùy nghi cho hoặc lấy, tự tại tha sống hoặc giết chết, để dẫn dắt người học Thiền. Đó là: 1. Đoạt nhân bất đoạt cảnh: loại bỏ chủ quan chỉ còn lại khách quan, ngoài vạn pháp không thừa nhận tự kỷ, để phá trừ hai sự chấp trước về nhân kiến, và ngã kiến; 2. Đoạt cảnh bất đoạt nhân: loại trừ khách quan, chỉ còn lại chủ quan, vì toàn bộ thế giới đều hiển lộ trong tâm ta, để phá trừ quan điểm cho rằng các pháp là có thật; 3. Nhân cảnh câu đoạt: phủ định cái thấy có chủ quan và khách quan, phá luôn cả chấp pháp và chấp ngã; 4. Nhân cảnh câu bất đoạt: khẳng định sự tồn tại cả chủ quan lẫn khách quan. Đây là những phạm trù của Thiền sư Lâm Tế đã tùy theo câu hỏi và căn cơ của Phổ Hóa và Khắc Phù mà đặt ra.

(46) Tứ chiếu dụng: Loại dụng ngữ của tông Lâm Tế,

Nghĩa thứ hai, sách Ngũ Gia Tôn Chỉ Toàn Yếu quyển thượng chép: Chiếu - chỉ Thiền cơ vấn đáp; dụng - chỉ những động tác đánh hét, thuần túy chỉ những phương thức tiếp đãi người tham Thiền. Các nguyên tắc đó là: 1. Trước chiếu sau dụng: trước hướng đến người tham Thiền nêu ra vấn đề; sau đó căn cứ vào tình huống ứng đáp của họ mà hoặc dùng gậy hoặc dùng tiếng hét. 2. Trước dụng sau chiếu: khi gặp ông Tăng đến, vị Thầy liền đánh, liền hét, sau đó mới hỏi ông Tăng: “ Ông nói thử xem đó là ý chỉ gì?”. 3. Chiếu dụng đồng thời:

(47) Sừng thỏ lông rùa: Chỉ những khái niệm hữu danh mà vô thực.

(49) Mười tám pháp bất cộng của Phật: Theo Kinh Đại Phẩm Bát Nhã, đức Phật có 18 pháp mà các hàng Bồ-tát, Duyên giác và Thanh văn không thể sánh bằng: 1. Thân không lầm lỗi. 2. Miệng không lầm lỗi. 3. Niệm không lầm lỗi. 4. Bình đẳng cứu độ tất cả chúng sinh. 5. Tâm luôn ở trong Thiền định. 6. Tâm luôn vắng lặng, an tịnh trước mọi cảnh khổ vui. 7. Tâm mong muốn cứu độ chúng sinh không nhàm chán. 8. Luôn tinh tấn trong mục đích

(50) Tám mươi bốn nghìn môn đà-la-ni: Tức 84.000 thần chú, hay 84.000 pháp môn. 84.000 là hình dung từ tượng trưng một số lượng tối đa. Vì có 84.000 phiền não nên phải dùng 84.000 pháp môn để đối trị.

(52) Tứ sinh: Chỉ cách sinh sản của các loài hữu tình trong ba cõi, sáu đường: 1. Loài sinh bằng trứng. 2. Loài sinh bằng thai. 3. Loài sinh từ nơi ẩm thấp. 4. Loài sinh bằng biến hóa.

(54) Đức Phật Tỳ-lô-giá-na: Từ dịch âm chữ (S) Bud-dha-vairocana, chỉ danh hiệu đức Giáo chủ của Mật giáo, gồm có ba nghĩa: đoạn trừ mọi tối tăm,

(56) Ba nghìn oai nghi tám vạn tế hạnh: Chỉ những oai nghi phép tắc mà đệ tử Phật ngày thường cần phải gìn giữ. Đi đứng nằm ngồi đều phải có phép tắc, uy đức gọi là oai nghi. Dùng 250 giới của Tỳ-kheo phối hợp với bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi thành ra 1.000 oai nghi. Lại kết hợp với ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai (hoặc kết hợp với ba tụ tịnh giới) thành ra 3.000 oai nghi. Đồng thời phối hợp với bảy chi của thân và khẩu là sát, đạo, dâm, lưỡng thiệt, ác khẩu, vọng ngôn, ỷ ngữ thành ra 21.000 rồi phối hợp với bốn thứ phiền não tham, sân, si và đẳng phần thành ra 84.000. Nhưng vì các kinh muốn nêu con số chẵn nên gọi là tám vạn tế hạnh.

(58). Hữu lậu, vô lậu: Tiếng phạn là Àsrava, có nghĩa là tiết lậu, rỉ chảy, là tên khác của phiền não. Loài người do phiền não mà sinh ra lầm lỗi, đau khổ, do đó, phải bị lưu chuyển không ngừng trong thế giới mê vọng, khó mà thoát khỏi biển khổ sanh tử, cho nên gọi là hữu lậu. Nếu diệt trừ hết mọi phiền não thì gọi là vô lậu.

(60) Thập tín, 61) Thập trụ, 62) Thập hạnh, 63) Thập hồi hướng, 64). Thập địa: Các pháp số này có những cách tính khác nhau. Ở đây Thiền sư Pháp Loa trình bày tiến trình tu tập từ thấp đến cao của Bồ tát theo kinh Lăng Nghiêm.

Thập trụ: 1. Phát tâm trụ. 2. Trị địa trụ. 3. Tu hành trụ. 4. Sinh quí trụ. 5. Phương tiện cụ túc trụ. 6. Chánh tâm trụ. 7. Bất thối trụ. 8. Đồng chân trụ. 9. Pháp vương tử trụ. 10. Quán đỉnh trụ.

Thập hồi hướng: 1. Cứu hộ nhất thiết chúng sinh, ly chúng sinh tướng hồi hướng; 2. Bất hoại hồi hướng; 3. Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng; 4 Chí nhất thiết xứ hồi hướng; 5. Vô tận công đức tạng hồi hướng; 6. Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng; 7. Tùy thuận đẳng quán nhất thiết

Thập địa: 1. Hoan hỷ địa. 2. Ly cấu địa. 3. Phát quang địa. 4. Diệm tuệ địa: 5. Nan thắng địa. 6. Hiện tiền địa.7. Viễn hành địa. 8. Bất động địa. 9. Thiện tuệ địa. 10. Pháp vân địa.