Năm 16 tuổi được lập làm Hoàng Thái Tử, Điều Ngự từ chối đến ba phen xin để em mình thay thế, nhưng đều không được chấp thuận. Vua kết duyên với trưởng nữ của Nguyên Từ Quốc Mẫu Là Khâm Từ Thái Hậu, tình cầm sắt tuy cùng hòa hợp, nhưng lòng đạm bạc đối với nhà vàng.

Vào giờ Tý một đêm kia, vua vượt thành ra đi, định vào núi Yên Tử, nhưng khi vào đến chùa Tháp, núi Đông Cứu thì trời vừa sáng, lại vì quá mệt (2a) nên phải vào nghỉ trong tháp. Vị Tăng chùa ấy thấy vua tướng mạo khác thường, liền đem thức ăn lên mời. Ngày hôm đó, Thái Hậu đem mọi chuyện thuật lại đầy đủ với Thánh Tông. Thánh Tông sai quần thần đi tìm khắp bốn phương, bất đắc dĩ vua phải trở về.

Khi lên ngôi, tuy ở chốn cửu trùng cao sang mà vua vẫn sống thanh tịnh. Vua thường ngủ trưa ở chùa Tư Phúc trong đại nội, một hôm mộng thấy trên rún trổ một hoa sen vàng lớn như bánh xe, trên hoa có Phật vàng, có người đứng bên cạnh

Điều Ngự Thánh tánh sáng suốt, đa tài, hiếu học, đọc khắp sách vở, thông hiểu cả nội và ngoại điển. Lúc rảnh việc nước, vua mời các khách Thiền đến giảng dạy tâm tông, lại tham vấn Tuệ Trung Thượng sĩ (2), nhờ thế đạt được cốt tủy của Thiền, nên thờ Tuệ Trung theo lễ của một bậc Thầy.

Sau khi truyền ngôi lại cho Anh Tông không bao lâu, khoảng tháng 10 năm Kỷ hợi, niên hiệu Hưng Long thứ 7 (1299), (3a) Điều Ngự vào thẳng núi Yên Tử, tinh cần tu 12 hạnh đầu đà (3), lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà. Điều Ngự lập ra Chi điều Tinh xá, giảng pháp độ Tăng. Người học quy tụ về đây khá đông. Sau đó, Điều Ngự mời các danh Tăng về chùa Phổ Minh, phủ Thiên Trường, lập ra trường giảng. Trải qua mấy năm, Điều Ngự

Năm Giáp thìn, niên hiệu Hưng Long thứ 12 (1304), Điều Ngự đi khắp xóm làng, dạy dân chúng từ bỏ các dâm từ và thực hành Thập Thiện. Mùa đông năm ấy, Anh Tông dâng biểu mời Điều Ngự vào đại nội để thọ Tâm giới tại gia Bồ-tát. Ngày vào thành, vương công, bá (3b) quan sắm lễ nghi đầy đủ đón rước xa giá của Điều Ngự, rồi cùng thọ giới pháp.

Sau đó, Điều Ngự trác tích tại chùa Sùng Nghiêm núi Chí Linh, xiển dương Thiền chỉ.

Trước lúc khai đường, Điều Ngự niệm hương báo ân, lễ xong bước lên pháp tòa, đánh chuông nói: “ Đức Điều Ngự Thích Ca Văn Phật vì một việc lớn mà xuất hiện trong đời, 49 năm mấp máy đôi môi mà chưa nói một lời. Nay ta vì các ông lên ngồi tòa này, sẽ nói cái gì đây ?” Rồi Ngài sang ngồi trên giường Thiền, đánh một tiếng chuông, tiếp:

Đâu được ngày xuân để luống qua !”

Vị Tăng bước ra hỏi:

Điều Ngự đáp:

_ Chấp nhận như xưa là không đúng.

_ Thế nào là Pháp?

_ Chấp nhận như xưa là không đúng.

_ Rốt cuộc như thế nào?

_ Tám chữ thảo tung giao phó hết, Còn điều chi nữa nói cùng ông ?

_ Thế nào là Tăng?

_ Chấp nhận như xưa là không đúng.

_ Rốt cuộc như thế nào?

_ Tám chữ thảo tung giao phó hết, Còn điều chi nữa nói cùng ông ?

_ Thế nào là một việc hướng thiện?

_ Khèo nhật nguyệt trên đầu tích trượng.

_ (4b) Dùng công án (5) cũ mà làm gì?

_ Mỗi lần dùng đến lại thành mới tinh.

_ Thế là truyền riêng ngoài giáo điển?

_ Thế nào là truyền riêng ngoài giáo điển?

_ Con ểnh ương nhảy không khỏi cái đấu.

_ Sau khi nhảy khỏi thì sao?

_ Theo chân giống ếch vùi thân nơi cát bùn.

_ Thì cũng như nhảy không khỏi.

_ Trong bấy nhiêu quốc độ (nhiều như cát sông Hằng) ấy có bao nhiêu thứ tâm, Như Lai thấy hết, Như Lai biết hết.

Vị Tăng đưa nắm tay lên hỏi:

_ Nếu đã thấy hết, biết hết, thế thì biết trong cái ấy có những vật gì?

_ Dường như có, dường như (5b) không, chẳng phải không, chẳng phải sắc.

_ Xưa kia có vị Tăng hỏi Hòa thượng Lang Gia (7) câu “ Cái bản thể thanh tịnh vì sao bỗng sinh ra đất đai sông núi?”,  ý chỉ ấy thế nào?

_ Tựa hồ thuyền chài ra bể.

_ Ý nghĩa này thế nào?

_ Ai biết được nơi khói sóng xa xôi lại có việc đáng bàn luận.

_ Gia phong của Phật quá khứ thế nào?

_ Vườn rừng vắng bóng người chăm sóc, lý trắng đào hồng vẫn nở hoa.

_ Gia Phong của Phật hiện tại thế nào?

_ Én sớm lạc trên hồ nước bạc,

_ Bãi biển đợi triều, trời hé nguyệt,

_ Còn gia phong của Hòa thượng thì sao?

_ Áo rách đùm mây ăn cháo sớm,

_ Khi Linh Vân (8) thấy hoa đào nở mà tỏ ngộ, ý nghĩa ấy thế nào?

_ Hoa nở hoa tàn tùy khí hậu,

_ Giết người mà không nhíu mắt là sao?

_ Gan dạ cùng mình chứ sao.

_ Bậc đại tu hành còn rơi vào nhân quả nữa không?

_ Miệng tợ huyết hồng phun Phật tổ

Là thế nào?

_ Sai.

_ Đó là câu thơ của con.

_ Nên biết lò tiên nhiều kỹ thuật 

_ Pháp thân thanh tịnh là thế nào?

_ Đục vàng rơi giữa phân sư tử, 

_ Kẻ học trò này không hiểu.

_ (7a) Không rõ Lão Hồ đòi giá đắt,

_ Viên mãn báo thân là gì?

_ Cao lượn cánh bằng, cơn gió lặng,

Vị Tăng đảnh lễ, Điều Ngự nói tiếp:

_ Diệu dụng xưa nay đầy đủ cả,

_ Thiên bách ức hóa thân là thế nào?

_ Dồn mây tụ tuyết bên trời thẳm,

Điều Ngự nói:

Vị Tăng lễ bái rồi lui.

                                                                              *

                                                                            *        *

Vị Tăng khác hỏi:

_ Đàm huyền, thuyết diệu, (7b) bàn cổ, luận kim, đều là lời nói suông, thế thì một câu nói không mắc kẹt vào ngôn ngữ, làm sao nói được?

_ Gió xuân thoảng thoảng nghìn hoa nở,

Vị Tăng toan mở miệng, Điều Ngự lại tiếp:

_ Chim hót máu rơi vô dụng cả

_ Nghìn dặm mây tan là thế nào?

_ Mưa dầm dề.

_ Nghìn dặm mây phủ là sao?

_ Trăng vằng vặc.

_ Rốt cuộc như thế nào?

_ Bản lai diện mục là gì?

Giây lâu Điều Ngự hỏi lại:

(8a) _ Hiểu không?

_ Thưa không hiểu.

Điều Ngự liền đánh.

_ Thế nào là 32 tướng tốt (10), 80 vẻ đẹp (11)?

_ Nếu lấy sắc thấy ta

_ Phật là gì?

_ Trấu cám dưới cối giã.

_ Tổ sư từ Ấn độ sang với dụng ý gì?

_ Bánh vẽ.

_ Đại ý Phật pháp là gì?

_ Cùng một hầm, đất không khác.

Thưở xưa có một vị Tăng hỏi Triệu Châu (12)

_ Nước biển hòa muối mặn

_ Câu có (8b) câu không như dây leo là gì?

*       *

Tháng 4, Điều Ngự đến kiết hạ tại chùa Vĩnh Nghiêm ở Lạng Giang, giảng Truyền Đăng Lục, lại sai Pháp Loa giữ chức trụ trì,bảo Quốc sư Đạo Nhất (9b) giảng kinh Pháp Hoa cho đại chúng. Xong hạ, Điều Ngự vào núi Yên Tử, cho các Tịnh nhân (20) và những kẻ theo hầu trở về, chỉ giữ lại 10 thị giả thân cận để giúp đỡ. Điều Ngự lên ở trên am Tử Tiêu, giảng Truyền Đăng Lục cho Pháp Loa, thị giả dần dần xuống núi gần hết, chỉ còn một đệ tử thượng túc là Bảo Sát ở lại mà thôi. Từ đó Điều Ngự đi khắp núi non, khi về nghỉ nơi thạch thất. Bảo sát bạch: “Tôn đức xuân thu đã cao mà xông pha sương tuyết như vậy, thì mạng mạch Phật pháp rồi sẽ ra sao?” Điều Ngự nói: “Thời tiết đã đến, ta muốn tính kế lâu dài vậy.”

Ngày mồng năm tháng 10 (10a) gia đồng của Thiên Thụy công chúa lên núi thưa: “Thiên Thụy bệnh nặng, mong gặp Tôn đức rồi mất”. Điều Ngự bùi ngùi bảo: “Thời tiết đó thôi”, liền cầm gậy xuống núi, đi theo chỉ có một thị giả. Mồng 10 đến kinh đô, dặn dò xong các việc, ngày 15 Điều Ngự trở về núi. Trên đường về, Điều Ngự nghỉ đêm tại chùa Siêu Loại, sáng sớm hôm sau lại tiếp tục

Ngày 18, Điều Ngự đi bộ đến chùa Tú Lâm, núi Kỳ Đặc ở Yên Sinh, cảm thấy đau đầu bèn nói với hai Tỳ-kheo Tử Doanh và Hoàn Trung rằng: “Ta muốn lên đỉnh Ngọa Vân mà sức chân không thể đi được nữa, biết làm sao đây?” Hai Tỳ-kheo thưa: “Hai chúng con có thể giúp Thầy tới đó”. Khi đến Ngọa Vân, Điều Ngự cảm ơn hai Tỳ-kheo và dạy: “Xuống núi gắng lo tu hành, đừng xem việc sinh tử là nhàn hạ”.

(11a) Ngày 19, Điều Ngự sai thị giả Pháp Không lên am Tử Tiêu, núi Yên Tử gọi Bảo Sát hãy về gấp.

Ngày 20, Bảo Sát đang trên đường đi đến Doanh Tuyền, thấy một đám mây đen từ Ngọa Vân

Ngày 21, Bảo Sát đến Ngọa Vân. Điều Ngự thấy ông về, mỉm cười bảo: “Ta sắp đi rồi, ông (11b) về sao trễ vậy, đối với Phật pháp có điều gì chưa rõ hãy hỏi gấp đi”. Bảo Sát liền thưa: “ Khi Mã Đại Sư bất an, Viện chủ hỏi: “Gần đây Tôn đức thế nào?”. Mã Tổ (21) đáp: “Nhật diện Phật, Nguyệt Diện Phật”, ý chỉ ấy thế nào?”. Điều Ngự lớn tiếng nói: “Tam Hoàng (22) Ngũ Đế (23) là vật gì?”. Bảo Sát lại hỏi tiếp:

Chỉ như: “ Hoa tốt tươi chừ, gấm tốt tươi,

Phải hiểu thế nào?

          Điều Ngự nói: “Mắt ông mù rồi”. Bảo Sát liền thôi.

Từ đó trở đi, bốn ngày liền trời đất u ám, gió trốt thổi mạnh, mưa tuyết phủ đầy cây, vượn khỉ (12a) vây am gào khóc, chim rừng kêu bi thảm.

Tất cả pháp không diệt

Nếu hiểu được như vậy

Chư Phật thường hiện tiền.”

Bảo Sát hỏi: “ Nếu như không sanh không diệt thì sao?”. (12b) Điều Ngự đưa tay bụm miệng Bảo Sát, nói: “ Chớ nói mê”. Nói xong liền nằm theo thế sư tử, an nhiên viên tịch. Đến đêm thứ hai, Bảo Sát phụng di chúc hỏa thiêu Điều Ngự ngay nơi am ấy. Khi thiêu, hương lạ bay xa, nhạc trời vang hư không, mây năm sắc phủ trên giàn hỏa. Bốn hôm sau, Tôn giả Phổ Tuệ từ Yên Tử vội vã trở về, dùng nước thơm rưới lên hỏa đàn. Khi làm lễ xong, Phổ Tuệ thu ngọc cốt, lượm được Xá lợi năm màu, cỡ lớn hơn 500 viên, cỡ nhỏ như hạt lúa, hạt cải không kể đến.

Bấy giờ vua Anh Tông cùng quốc phụ Thượng tể thống suất triều đình đi (13a) thuyền đến chân núi, lễ bái gào khóc vang trời, rồi rước

Vua Anh Tông liền tôn hiệu là “Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu Đà Tịnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật”.

Khi Thượng Hoàng (Nhân Tông) xuất gia ở núi Tử Tiêu, núi Yên Tử , tự xưng hiệu là Trúc Lâm Đại Sĩ, người chị là Thiên Thụy bị bệnh nguy kịch, ngài bèn xuống núi (13b) viếng thăm, nói với Thiên Thụy: “Nếu thời tiết đến, chị cứ đi, lúc âm phủ có hỏi thì chị hãy bảo: _ Xin đợi một lát, em tôi là Trúc Lâm Đại Sĩ sẽ đến”. Nói xong liền trở về núi, dặn dò Pháp Loa những việc ngày sau rồi an nhiên ngồi viên tịch. Thiên Thụy cũng chết trong ngày ấy. Pháp Loa đem thiêu Điều Ngự nhặt được hơn 3000 viên Xá-lợi, đưa về chùa Tư Phúc tại kinh đô, vua nghi ngờ, quần thần nhiều người hỏi tội Pháp Loa. Bấy giờ, hoàng Thái tử mới chín tuổi đang đứng hầu một bên, bỗng nhiên trong mình có một số hạt Xá-lợi, liền đưa ra xem. Kiểm soát lại trong hộp thì thấy mất đúng số đó. Vua cảm động khóc, tâm ý mới được giải tỏa. (Đoạn trên đây, từ chữ khi Thượng hoàng…rút ra từ quốc sử )^[1]*.

Tác Phẩm của Điều Ngự để lại gồm có:

Còn Thạch Thất Mị Ngữ thì Anh Tông chép vào Đại Tạng kinh để lưu truyền.

Điều Ngự đã mở ba giới đàn:

*     *

(Đoạn văn trên đây rút ra từ Quốc sử: Đại Việt Sử Ký Toàn Thư)

*     *