Pháp Diệt Tránh

III. ĐỀ-BÀ-ĐẠT-ĐA

Trường hợp Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) là biến cố nghiêm trọng trong sự phân hóa của Tăng già. Sự vụ không chỉ dừng lại ở đây, trong phạm vi nội bộ của Tăng, mà nó lan rộng đến tận xã hội, làm sụp đổ một chế độ, rồi dẫn đến chiến tranh giữa hai đại cường quốc thời bấy giờ là vương quốc Ma-kiệt-đà và Câu-tát-la. Tuy nhiên, các ghi chép trong kinh điển Phật giáo chỉ giới hạn phạm vi của sự vụ trong nội bộ phá Tăng, hoàn toàn không có chút gợi ý gì đến nguyên nhân và ảnh hưởng chính trị của nó.
Trong nhiều chuyện kể, truyện tiền thân và các loại truyện mang tính nhân gian, trong nhiều đời quá khứ cho đến hiện tại, luôn luôn Đề-bà-đạt-đa ganh tị, chất chứa nhiều ác ý đối với Bồ-tát. Cho đến khi Ngài thành Phật, Đề-bà-đạt-đa vẫn là kẻ phá hoại. Các truyện kể cố mô tả ý nghĩa nhẫn hay bao dung trong các ba-la-mật của Bồ tát. Sự thật trong kinh điển, cũng như được ghi chép trong Luật, thoạt tiên Đề-bà-đạt-đa, chứng đắc các quả vị khác nhau. Đề-bà-đạt-đa được kể là đạt được thần túc thông của thế tục, tức là cũng đã đạt đến đệ tứ thiền nhưng chưa đạt đến Thánh quả vô lậu.

Gạt bỏ một số chi tiết có thể không quan trọng trong các chuyện kể, thì giai đoạn đầu của thời tu đạo Đề-bà-đạt-đa cũng là một Tỳ-kheo nhiệt thành tu tập, và cũng có được nhiều tiếng khen. Cho nên ông được Vương tử A-xà-thế rất ngưỡng mộ. Sự ngưỡng mộ này hình như vượt trên mức bình thường khiến nhiều Tỳ-kheo cũng ngạc nhiên. Không phải họ ngạc nhiên vì ganh tị, mà vì vương tử A-xà-thế được biết là người không có tín tâm, nhưng nay lại phát tín tâm nhiệt thành với Đề-bà-đạt-đa, sùng kính Đề-bà-đạt-đa hơn cả Phật. Nhưng chính danh dự và lợi dưỡng như Đề-bà-đạt-đa. Danh dự và lợi dưỡng này dẫn đến sự sụp đổ của Đề-bà-đạt-đa. Đức Phật khéo léo cảnh giới các Tỳ-kheo: Chớ có ganh tị, thèm muốn danh dự và lợi dưỡng như Đề-bà-đạt-đa. Danh dự và lợi dưỡng ấy rồi sẽ gây tổn thất cho Đề-bà-đạt-đa, sẽ dẫn Đề-bà-đạt-đa đến chỗ tự hủy, như cây chuối sau khi cho trái để tự diệt.¹¹
Những lời cảnh giới của Phật dần dần được chứng thực. Một thời gian, Đề-bà-đạt-đa khởi lên ý tưởng: Ta phải thay thế Phật, đứng đầu chúng

¹¹Tạp A-hàm, kinh 1064, T2n99, tr. 276c; Ngũ phần luật, quyển 5, tr.18b7. Pāli, Vin, ii, 188: phalam ve kadalim hanti, phalam veluva phalam nalam; sakkaro kapurisam hanti, gabbho assatarim yatha''ti. Chính quả chuối làm hại cây chuối. Trúc và lau sậy cũng vậy. Danh dự hủy diệt kẻ xấu. Cũng như con lừa cái chết vì sinh con.

Tăng, để xứng với danh dự và lợi dưỡng này. Sau đó, lúc Tăng tập họp đông đảo để nghe Phật thuyết pháp, Đề-bà-đạt-đa tiến lên đề nghị: Thế Tôn nay đã già, nên an trụ lạc riêng của mình mà trao Tăng chúng lại cho Đề-bà-đạt-đa lãnh đạo. Đức Phật đáp ứng lời đề nghị như sau:
"Này Đề-bà-đạt-đa, Ta sẽ không trao chúng Tỳ-kheo lại cho ngươi. Ngay cả Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên, Ta cũng không trao chúng Tỳ-kheo cho, huống chi là ngươi, kẻ mà đàm dãi dính đầy mình."¹²
Phật gọi Đề-bà-đạt-đa là kẻ "dính đàm dãi đầy mình" là ý nói, ông bị ô nhiễm bởi danh dự và lợi dưỡng. Phật nói không trao chúng Tỳ-kheo thậm chí cho Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên là vấn đề ai sẽ là vị lãnh đạo Tăng già được nêu lên bởi chính đức Phật trước khi Phật công bố dẽ nhập Niết-bàn, và cũng là câu hỏi Cù-mặc Mục-kiền-liên (P. Gopaka-moggallana) sau khi Phật đã nhập Niết-bàn.
Tại ngôi làng Trúc gần thành Tì-da-di, trước khi công bố quyết định nhập Niết-bàn, đức Phật bảo A-nan: "Chúng Tỳ-kheo mong đợi gì ở Ta nữa? Ta đã diễn giải pháp không phân biệt trong ngoài, hiển hay mật. Như Lai không phải là người Thầy nắm chặt bàn tay. Với những ai có ý tưởng:

¹²Tứ phần, quyển 4, tr.592b12-14.

Tôi sẽ dẫn dắt chúng Tỳ-kheo; chúng Tỳ-kheo là người chịu sự giáo giới của tôi; hãy để cho người ấy có ý nghĩa như vậy. Vì Như Lai không có ý nghĩ rằng Ta sẽ dẫn dắt chúng Tỳ –kheo; chúng Tỳ –kheo là người chịu sự giáo huấn của Ta.’’ ¹³
Lời dạy của đức Phật trong đây đề cập đến vai trò lãnh đạo cúng Tỳ-kheo, như vị Giáo chủ đứng đầu một giáo đoàn tuyệt đối phục tùng Giáo chủ. Ý nghĩa của vấn đề sẽ được rõ ràng hơn, khi liên hệ đến cấu hỏi của Cù-mặc Mục-kiền liên và Đại thần nước ma-kiệt-đà là Vũ-xá (Vassakara.)¹⁴
Sau khi đức Phật nhập niết bàn chưa bao lâu, Cù-mặc Mục-kiền liên gặp Tôn giả A-nan, bèn hỏi: Có ai có thể sánh ngang với Phật chăng? Có ai được Phật di chúc rằng, ‘‘Sau khi Ta niết-bàn, Tỳ-kheo này sẽ là người lãnh đạo chúng Tỳ-kheo’’ chăng?
A-nan trả lời: Không ai có thể sánh ngang Phật. Phật cũng không di chúc cho Ty-kheo nào lãnh đạo chúng Tỳ-kheo sau khi Phật nhập niết-bàn.

¹³ Trường A-hàm, tr. 15a D. 16 (ii tr. 100): ………….kho, nanda, : Như Lai không nghĩ rằng: “Ta lãnh đạo chúng Tỳ-kheo, hay chúng Tỳ-kheo được Ta chỉ giáo.”
¹⁴ Trung A-hàm, tr. 654a, b.Pāli: ………. , M. iii. 7.

Các Tỳ-kheo cũng không suy cử lên ai là người lãnh đạo chúng Tỳ-kheo.
“Nếu vậy”, Đại thần Vũ-xá hỏi, “các vị hiện tại không có ai để nương tựa, để cùng sống hòa hiệp, không tranh chấp, an ổn, đồng nhất một giáo pháp, cùng hiệp nhất như nước với sữa, sống an lạc, như trong lúc Sa-môn Cù-đàm tại thế chăng?”
A-nan đáp:
“Ông chớ nói rằng chúng tôi không có ai để nương tựa. Vì sao vậy? Th ật sự chúng tôi có nơi nương tựa… Thế Tôn, bậc Tri kiến, là Như Lai, bậc Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác, đã có dạy về mười pháp đáng tôn kính. Nếu chúng tôi thấy Tỳ-kheo nào có mười pháp này, chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, lễ sự Tỳ-kheo ấy.”
Mười pháp ấy là gì?
“Này Vũ Thế, Tỳ-kheo tu tập cấm giới, thủ hộ Biệt giải thoát, lại khéo nhiếp oai nghi lễ tiết, thấy tội lỗi nhỏ nhặt cũng thường sanh lòng lo sợ, thọ trì học giới. Này Vũ Thế, nếu chúng tôi thấy Tỳ-kheo nào tích cực hành ớirì tăng thượng giới thì chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, tôn phụng, lễ sự Tỳ-kheo ấy.
1. “…Tỳ-kheo học rộng nghe nhiều, ghi nhớ không quên, tích lũy sự bác văn, đối với những pháp sơ thiện, trung tiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, cụ túc thanh tịnh, hiển hiện phạm hạnh, đối

với các pháp như vậy, vị ấy học rộng nghe nhiều, tụng thuộc cho đến hàng nghìn, chuyên ý tư duy quán sát, thấy rõ, hiểu sâu… Chúng tôi cùng ái kính, tôn trọng, cúng dường, tôn phụng, lễ sự Tỳ-kheo ấy.
2. “Tỳ-kheo học rộng nghe nhiều, ghi nhớ không quên, tích ân và tâm.ũy sự bác văn, đối với những pháp sơ thiện, trung tiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, cụ túc thanh tịnh, hiển hiện phạm hạnh, đối với các pháp như vậy, vị ấy học rộng nghe nhiều, tụng thuộc cho đến hàng nghìn, chuyên ý tư duy quán sát, thấy rõ, hiểu sâu.
3. “Tỳ-kheo ấy xứng đáng là thiện tri thức, xứng đáng là thiện bằng hữu, xứng đáng là người bạn đồng hành tốt.
4. “Tỳ-kheo ưa thích đời sống viễn ly, thành tựu cả hai sự viễn ly là thân và tâm.
5. “Tỳ-kheo ưa thích sự tĩnh tọa, nội tâm thực hành tu chỉ, cũng không rời thiền tọa, thành tựu quán hạnh, tăng ích đời sống nhàn cư.
6. “Tỳ-kheo tri túc, áo cốt che thân, ăn chỉ để sống, đi đâu đều mang theo y bát, đi không luyến tiếc. Cũng như con nhạn mang theo đôi cánh bay liệng trong hư không.
7. “Tỳ-kheo thường hành chuyên niệm, thành tựu chánh niệm, những gì đã tạp hành từ lâu, những gì đã từng nghe từ lâu, hằng ghi nhớ không quên.

8. “Tỳ-kheo thường hành tinh tấn, đoạn trừ ác bất thiện, tu tập các thiện pháp, hằng tự khởi ý, chuyên nhất kiên cố, đối với các gốc rễ thiện pháp không từ bỏ phương tiện.
9. “Tỳ-kheo tu hành trí tuệ, quán pháp hưng suy, được như thật trí, bằng Thánh tuệ minh đạt, phân biệt thông suốt mà chân chánh diệt tận sự khổ.
10. “Tỳ-kheo các lậu đã diệt tận, chứng đắc vô lậu, tâm giải thoát, tuệ giải thoát, tự tri, tự giác, tự tác thành tựu an trụ, biết như thật: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’…”¹⁵
Bất cứ cộng đồng quần cư nào cũng cần có người đứng đầu lãnh đạo để duy trì trật tự, giải quyết những mẫu thuẫn tranh chấp giữa các thành viên của cộng đồng. Đây là quy luật xã hội tất yếu kể từ khi loài người sống tập quần, như được nói rõ trong kinh Tiểu Duyên, hay Khởi thế nhân bản. ¹⁶ Cho nên, tham vọng đứng đầu đám đông, lãnh đạo tập thể, cũng là một thứ tâm lý xã hội có sâu gốc rễ nơi con người. Đó là một thứ cấu uế, mà ngài Xá-lợi-phất đã cảnh giới các Tỳ-kheo: ¹⁷
“Hiền giả, giả sử có người sanh tâm ước muốn.
¹⁵ Trung A-hàm 36, phẩm Phạm chí, T01no26, tr. 654c12-655a25. …………… M. iii. Tr. 82.
¹⁶ Trường A-hàm, kinh số 5. ………….
¹⁷ Trung A-hàm, kinh số 87: Uế phẩm.

như vầy: Mong rằng ta ngồi trước mặt Đức Thế Tôn, thưa hỏi Đức Thế Tôn về giáo pháp để Ngài nói cho các Tỳ-kheo nghe, chứ không phải vị Tỳ-kheo khác ngồi trước mặt Đức Thế Tôn, thưa hỏi Đức Thế Tôn về giáo pháp để Ngài nói cho các Tỳ-kheo nghe.
“… Lúc các Tỳ –kheo vào làng, mong rằng ta đi trước nhất, các Tỳ-kheo theo sau ta mà vào làng.
“… Mong rằng ta ngồi chỗ cao hơn hết, được chỗ ngồi bậc nhất, được nước rửa bậc nhất, được thức ăn bậc nhất…
…
“Mong rằng ta được vua biết đến, được các Đại thần, Bà-la-môn, Cư sĩ và nhân dân trong nước biết đến và kính.
“Hiền giả, giả sử có người saqnh tâm ước muốn như vầy: ‘Mong rằng ta được bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng; đừng có Tỳ-kheo nào khác được bốn chúng tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng’. Này Hiền giả, nhưng có Tỳ-kheo khác được bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di kính trọng, nên người ấy sanh tâm ác. Người ấy sanh tâm ác và tâm sanh dục, cả hai đều là bất thiện.

Tham vọng lãnh đạo của Đề-bà-đạt-đa lên đến mức nguy hiểm, không còn một chút thiện căn gì. Lợi dụng lòng tin của A-xà-thế, khêu gợi tham vọng ngông cuồng nơi một hoàng tử trẻ, Đề-bà-đạt-đa đã gây nên tội ác tày trời. Xúi con giết cha, và tự chính mình âm mưu giết Phật. Tham vọng ấy vượt lên cái mong muốn phổ biến là đứng đầu đám đông. Nó bộc lộ dã tâm tham vọng quyền lực, tham vọng của một ông hoàng có sẵn nơi Đề-bà-đạt-đa.
Trong chúng Tỳ-kheo đệ tử Phật, không ít các hoàng tử, vương tử, không ít các tướng soái thao lược. Họ vì ngưỡng mộ giáo pháp cao thượng, hâm mộ đời sống tịch tĩnh, viễn ly, nên xả bỏ mọi thứ danh vọng và quyền lực. Trừ những vị đã chứng thánh quả, với số còn lại, trong địa vị phàm phu, các phiền não cấu uế ấy chỉ tạm thời bị trấn áp bởi năng lực của giới, của định, của huệ. Nhưng nếu, một khi mất cảnh giác, để cho danh lợi và lợi dưỡng làm ô nhiễm tâm, các thứ cấu uế, như là đàm dãi đã từng nhổ bỏ đi, đột nhiên xuất hiện kéo theo sự sụp đổ đời sống phạm hạnh, dẫn đến chỗ gây nên tội ác nguy hiểm như Đề-bà-đạt-đa.
Để ngăn ngừa ác pháp như vậy, để bảo hộ các Tỳ-kheo chưa được miễn dịch bởi danh lợi, đức Phật, đấng Đại trí, thấy tất cả, biết tất cả, đã không di

chúc một Tỳ-kheo nào sẽ là vị lãnh đạo chúng Tỳ-kheo sau khi Thế Tôn nhập niết-bàn; để tránh tương lai có những cuộc tranh chấp quyền hành đẫm máu, dẫn đến cảnh huynh đệ tương tàn như từng thấy trong nhiều tôn giáo.
Giáo huấn tối hậu, di chúc của đức Thế Tôn cho các Thánh đệ tử: “Này A-nan, chớ nghĩ sau khi Ta diệt độ, các ngươi mất chỗ nương tựa, không ai che chở. Chớ có quan niệm như vậy. Nên biết những Pháp và Luật mà Ta đã dạy từ khi thành Đạo đến nay, đó là chỗ nương tựa, che chở các ngươi.”¹⁸
Sau khi từ chối thỉnh cầu Đề-bà-đạt-đa, có thể do biết trước những điều gấy tổn thất trầm trọng mà Đề-bà-đạt-đa sẽ gây ra cho chúng Tỳ-kheo, nên ngay sau đó đức Phật chỉ thị cho chúng Tỳ-kheo tiến hành pháp yết-ma hiển thị¹⁹ đói với Đề-bà-đạt-đa. Theo đó, toàn thể dân chúng trong thành Vương xá được cáo tri rằng, kể từ nay, những gì Đề-bà-đạt-đa nói hay làm thảy đều không liên hệ đến Phật, Pháp và Tăng.

¹⁸ Trường A-hàm, kinh Du Hành, tr. 26a. Pāli: D. 16:
……………………………
^{19……………….} Vin; ii. 189. Tứ phần,tr. 593b:
Tăng yết-ma sai Xá-lợi-phất cáo tri đại chúng bạch y.

Sự cáo tri này có thể xem như tuyên bố khai trừ. Nhưng theo diễn tiến được ghi chép trong các Luật bộ, bấy giờ Đề-bà-đạt-đa vẫn không hề bị diệt tẫn. Vì nó không phải là do phán quyết Đề-bà-đạt-đa phạm tội ba-la-di. Các hành vi của Đề-bà-đạt-đa có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là phá hoại hòa hiệp Tăng, nhưng ở đây ông chưa phạm điều nào trong bốn ba-la-di nên Tăng không thể tiến hành yết-ma diệt tẫn chống lại.
Bấy giờ Đề-bà-đạt-đa tiến hành phá Tăng, phân hóa chúng đệ tử Phật, bằng vận động bộ đảng. Nhóm Đề-bà-đạt-đa được thành hình.²⁰ Ông cùng bốn Tỳ-kheo khất thực chung, cùng sinh hoạt thành một chúng riêng biệt. Sự kiện này được các Tỳ-kheo phản ánh lên Phật. Đức Phật quy định ba-dật-đề về biệt chúng thực cho các Tỳ-kheo.²¹ Theo đó, các Tỳ-kheo không được nhóm họp từ bốn người trở lên để ăn chung. Nói cách khác, sinh hoạt trong cùng trú xứ, các Tỳ-kheo không được tách riêng thành nhóm bốn người trở lên để ăn chung với nhau. Vì bốn người trở lên có thể trở thành túc số Tăng.Với túc số này

²⁰ Đồng bọn của Đề-bà-đạt-đa, theo Tứ phần: Tam-văn-đạt-đa (như sách), Khiên-trà-đạt-bà (như sách), Câu-bà-ly (như sách), Ca-lưu-ca-đề-xá (như sách). Vin.ii. 196:………….
²¹ Tú phần, ba-dật-đề 33; Ngũ phần, ba-dật-đề 32; Pāli,…………

các Tỳ-kheo ấy có thể tiến hành biệt bộ yết-ma, và như vậy hòa hiệp Tăng bị vỡ.
Sau khi vận động lập thành bộ đảng, Đề-bà-đạt-đa và đồng bọn lập mưu phân hóa chúng đệ tử Phật. Họ thảo luận, và nêu lên năm điểm, tin tưởng rằng sẽ có số đông Tỳ-kheo tán thành. Số này sẽ đi theo Đề-bà-đạt-đa lập thành một Giáo đoàn biệt lập, và Đề-bà-đạt-đa là vị giáo chủ đối lập với Phật.
Nhân một buổi thuyết pháp của Phật, với chúng Tỳ-kheo đông đảo, Đề-bà-đạt-đa tiến lên đề nghị Phật năm điểm cải cách trong quy tắc sinh hoạt của Tăng già. Tất nhiên đức Phật bác bỏ.
Năm điểm ấy được Đề-bà-đạt-đa rao truyền trong các Tỳ-kheo, nói theo Luật Tứ phần, như sau: “Đức Thế Tôn dùng vô số phương tiện khen ngợi người tu hạnh đầu-đà, thiểu dục, tri túc, dẫn đến xuất ly. Đó là, trọn đời khất thực, trọn đời khoát y phấn tảo, trọn đời ngồi nơi đất trống, trọn đời không ăn muối, không ăn cá và thịt.”²²

²² Ngũ phần 25 (tr. 164a): 1. Không ăn muối. 2. Không ăn sữa đặc. 3. Không ăn cá thịt. 4. Chỉ xin ăn, không nhận mời. 5. Xuân, Hạ, tám tháng ngồi giữa chỗ trống; Đông bốn tháng sống trong am cỏ. Thập tụng 36 (tr.295a): 1. Mặc nạp y. 2. Chỉ khất thực. 3. Chỉ một lần ăn. 4. Ngồi giữa trời trống. 5. Không ăn thịt. Phá Tăng sự (tr.149b8): Không dùng sữa; không ăn thịt cá; không ăn muối; không bức bỏ sợi chỉ dài khi may y (?); chỉ sống trong thôn xá. Pāli, ii. 197, Vin. Iii. 171: 1. Sống trong rừng (…..). 2. Chỉ khất thực (...). 3. Mặc phấn tảo (…). 4. Sống dưới bóng cây (…). 5. Không ăn cá (…)

Năm điểm đề nghị hay cải cách của Đề-bà-đạt-đa được nói là sự cải tiến từ bốn Thánh chủng, tức là bốn pháp truyền thừa bởi Thánh.²³ Bốn pháp này được quy định thành pháp “tứ y” mà Tỳ-kheo y trên đó mà xuất gia, thọ cụ túc. Phật tuy thuyết bốn Thánh chúng và quy định bốn y chỉ cho Tỳ-kheo, sống hoàn toàn vô sở hữu, thiểu dục và tri túc, nhưng Phật cũng cho phép mở rộng trong nhiều trường hợp. Ở đây, Đề-bà-đạt-đa không chấp nhận có sự nới rộng. Cho nên, khi năm đề nghị bị Phật bác bỏ, Đề-bà-đạt-đa và đồng bạn mở chiến dịch rao truyền rằng Sa-môn Cù-đàm dạy đệ tử mà cho phép sống không tri túc, không thiểu dục. Có rất nhiều Tỳ-kheo mới học đạo, có xu hướng khổ hạnh cực đoan, tán thành năm điểm của Đề-bà-đạt-đa. Họ đi theo Đề-bà-đạt-đa.
Tuy nhiên, cho đến mức độ đó cũng chưa thể nói là sự phá Tăng đã thành hình. Theo ngôn ngữ của Luật tạng, phá Tăng chỉ thành hình khi nào xuất hiện biệt bộ yết-ma. Cả trong trường hợp phá

²³ Cf. Trường A-hàm 8 (tr.50c28) tứ hiền thánh tộc. ……………….; cf. D.iii. 224.

Tăng của Đề-bà-đạt-đa cũng vậy. Cho nên, về sự kiện này Luật Tứ phần có chép:
“Thế Tôn ở tại thành Vương-xá. Bấy giờ có nhân duyên nên chúng Tăng tập hợp. Đề-bà-đạt-đa từ chỗ ngồi đứng dậy, hành xá-la: ‘Các Trưởng lão nào chấp thuận năm việc này là pháp, là tỳ-ni, là lời dạy của Phật thì rút một thẻ.’ Bấy giờ có năm trăm vị tỳ-kheo tân học vô trí rút thẻ. Lúc ấy Tôn giả A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên, nói như vầy: ‘Các Trưởng lão nào chấp thuận năm việc này là phi pháp, phi tỳ-ni, phi lời Phật dạy, thì lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên.’ Trong đó có sáu mươi Trưởng lão Tỳ-kheo lấy uất-đa-la-tăng khoác vào một bên. Bấy giờ Đề-bà-đạt-đa nói với các Tỳ-kheo rằng: ‘Này các Trưởng lão, chúng ta không cần Phật và chúng Tăng. Chúng ta cùng nhau tác pháp yết-ma thuyết giới.’ Họ liền đến núi Già-da. Đề-bà-đạt-đa đến trong núi Già-da, rời bỏ Phật và Tăng, tự tác yết-ma thuyết giới.”²⁴
Sự phá Tăng như vậy được thành hình.
Cho đến đây, bằng sự kiện này, đã có đủ cơ sở để luận tội Đề-bà-đạt-đa, và nhân bởi sự kiện này đức Phật quy định hai điều luật trong thiên Tăng-già-bà-thi-sa (P. …). Luật Tứ phần, Tăng-già-bà-thi-sa thứ 10 quy định:

²⁴ Tứ phần, tr. 909.

“Tỳ-kheo nào, muốn phá hoại hòa hiệp Tăng, tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng, chấp chặt pháp phá hòa hiệp Tăng, kiên trì không bỏ. Các Tỳ-kheo nên can gián Tỳ-kheo này rằng: ‘Đại đức chớ phá hòa hiệp Tăng, chớ tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng, chớ chấp chặt pháp phá hòa hiệp Tăng kiên trì không bỏ. Đại đức nên cùng Tăng hòa hiệp, vì cùng Tăng hòa hiệp, hoan hỷ không tranh chấp, đồng học một thầy, hòa hiệp như nước với sữa, thì ơ trong Phật Phát mới có tăng ích, sống an lạc.’ Tỳ-kheo ấy được can gián như vậy ba lần cho việc bỏ ấy, cho đến ba lần can gián, bỏ thì tốt; nếu không bỏ, tăng-già-bà-thi-sa.”
Trong đó nói “tiến hành phá hoại hòa hiệp Tăng” chỉ cho sự vận động đồng bạn. Nói “pháp phá hoại hòa hiệp Tăng” chỉ quan điểm giáo lý chống lại những gì mà Tăng đang thọ trì, như trong trường hợp Đề-bà-đạt-đa đó là năm điều cải cách phá hoại Thánh chủng. Khi một Tỳ-kheo tiến hành vận động phá Tăng với quan điểm hay giáo nghĩa được xem là phi pháp, phi luật, Tăng có thể tiến hành yết-ma ha gián, buộc Tỳ-kheo phá tăng chấm dứt hoạt động phá Tăng. Sau khi yết-ma lần thứ ba, Tỳ-kheo ngoan cố không từ bỏ sẽ được phán quyết là phạm tăng-già-bà-thi-sa thành hình, Tỳ-kheo ấy được các Tỳ-kheo xử trí như là xả trí, cũng gọi là hành pháp phạm-đàn (….), tức bị chúng Tỳ-kheo mặc tẫn.

Cho đến khi nào Tỳ-kheo này nhận tôi, chấp nhận từ bỏ những điều phi pháp dẫn đén phá Tăng, bấy giờ sẽ được tác pháp sám hối theo thiên sám tăng-già-bà-thi-sa.
Tỳ-kheo phá hòa hiệp Tăng, một trong năm tội vô gián; về phương diện nghiệp đạo, cũng nghiêm trọng như tội kia, và cũng chịu báo ứng tương xứng như vậy, nhưng về mặt già chế, tức tội phạm theo quy định bởi Phật, các tội kia bị xử diệt tẫn theo thiên tội ba-la-di. Riêng phá hòa hiệp Tăng, được xử trị theo tội tăng-già-bà-thi-sa. Tỳ-kheo phạm không bị diệt tẫn, mà chỉ bị mặc tẫn chừng nào chưa nhận tội và quay trở lại phục vụ Tăng. Đây là điểm đặc biệt trong ý nghĩa già chế của Phật. Giới luật được Phật chế nhằm mục đích phòng hộ Tỳ-kheo không bị sa đọa ác đạo. Khi Ty-kheo bị chi phối phiền não quá sâu nặng nên phạm trọng tội, trừ trường hợp gây nguy hại và tổn hại cho xã hội, giới pháp luôn luôn giữ cho Tỳ-kheo phạm tội không bị đọa lạc, nghĩa là vẫn tạo cho cơ hội để sám hối để tu tập mà sửa đổi. Đây là điểm tế nhị, hiển thị tinh thần từ bi trong ý nghĩa già chế và trị phạt của Luật tạng; cần được suy nghĩ cẩn thận để không bao che cho kẻ xấu không chịu hối cải, nhưng cũng không vùi dập người do ngu si, yếu đuối mà phạm tội.
Điều khoản tăng-già-bà-thi-sa tiếp theo liên hệ đến đồng bạn của Tỳ-kheo thủ lãnh phá Tăng.

Điều khoản này cũng quy định, sau ba lần can gián mà Tỳ-kheo tùy thuận phá Tăng không chịu hối cải, phạm tăng-già-bà-thi-sa và cũng bị xử trị theo pháp phạm-đàn.
Như đã thấy trên, điều kiện tiên khởi để dẫn tới phá Tăng là một quan điểm dị biệt về giáo nghĩa được nêu lên, và sự vận động thành phe nhóm từ bốn người trở lên. Kết quả của các sự kiện trên có khả năng dẫn đến hai trường hợp khác nhau: chỉ làm cho Tăng nứt rạn mà Tứ phần gọi là Tăng trần cấu,²⁵ hoặc làm cho Tăng vỡ.
Trong kiền-độ phá Tăng, Luật Tứ phần cũng như Vinaya Pāli, Ưu-ba-li nêu câu hỏi về hai trường hợp này.²⁶ Phật dạy:²⁷
“Có hai sự việc pha Tăng: Vọng nhữ, tương tợ ngữ.²⁸ Do hai việc này nên gọi là phá Tăng.
“Này Ưu-ba-ly, lại có hai sự việc phá Tăng: tác-yết-ma, hành xá-la.

²⁵ Tăng trần cấu (như sách). Tăng bẩn vì bụi. Bản Hán đọc là ….(Tăng bẩn bị bụi), thay vì …..(Tăng bị nứt rạn).
²⁶ Tham chiếu, Vin. Ii. 202: “… hỏi, cho đến mức nào là Tăng nứt mà không vỡ? Cho đến mức nào là Tăng nứt và vỡ?” (……………………….)
²⁷ Tứ phần, tr. 913b.
²⁸ Vọng ngữ và tương tự vọng ngữ: Tỳ-kheo là người thi pháp thuyết (…..), nếu lên quan điểm phi pháp.

“Này Ưu-ba-ly, một Tỳ-kheo không thể phá Tăng, tuy cầu phương tiện cũng không thể phá Tăng. Cũng chẳng phải Tỳ-kheo-ni, chẳng phải thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni phá Tăng, tuy cầu phương tiện phá Tăng cũng không thể phá Tăng. Này Ưu-ba-ly, nếu chúng này bốn người hoặc hơn, chúng kia bốn người hoặc hơn, làm việc phá Tăng hành xá-la, tác yết-ma. Này Ưu-ba-ly, với số người như vậy được gọi là phá Tăng. Như vậy là phá hòa hiệp Tăng.”
Theo đó, trong một trú xứ gồm có dười 8 Tỳ-kheo, không thể xảy ra sự phá Tăng. Nếu có tranh chấp, sự tranh chấp ấy chỉ được nói là khiến Tăng nứt rạn, hay Tăng bị trần cấu. Nói cách khác, trong một trú xứ có dưới 8 Tỳ-kheo, các Tỳ-kheo này chưa đủ để tác thành biệt bộ yết-ma với túc số mỗi bên ít nhất bốn Tỳ-kheo.
Điều này Pāli nói chi tiết hơn: một bên gồm bốn Tỳ-kheo phi pháp thuyết (…….), và bên kia gồm bốn Tỳ-kheo như pháp thuyết (………). Bấy giờ có một Tỳ-kheo thứ chín muốn gây phá Tăng bằng cách nêu lên phi pháp thuyết, và hành xá-la (…..). Như vậy, trong một trú xứ với sự hiện

diện của chín Tỳ-kheo hoặc nhiều hơn, tại đó mới có khả năng xuất hiện tình trạng phá Tăng.²⁹
Khi tránh sự xảy ra có nguy cơ dẫn đến phá Tăng, các Tỳ-kheo có bổn phận dập tắt tránh sự. Để đối phó với Tỳ-kheo phá Tăng, các Tỳ-kheo tùy thuận phá Tăng, chúng Tỳ-kheo phá Tăng, chúng Tỳ-kheo trước hết tiến hành pháp ha gián, khuyên can cho bỏ. Nếu không bỏ, tiến hành xử trị bằng pháp phạm-đàn.
Để ngăn ngừa tránh sự có thể khởi lên, hay dập tắt tránh sự đã phát khởi, đức Phật quy định bảy pháp diệt tránh, được ghi thành văn, thuộc chương viii trong Giới kinh của Tỳ-kheo; hay chương vii trong Giới kinh của Tỳ-kheo-ni. Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni không tuân thủ các pháp diệt tránh này trong khi chấp hành Tăng sự được nói là phạm đột-kiết-la.

²⁹ Vin. Ii. 202: ………………