ĐỘ SONG THÂN
Thiên Diệu
Từ xa xưa, cư dân đất Việt đã khéo tiếp thu tinh thần hiểu đạo được chú ý nhấn mạnh trong giáo lý đạo Phật và đã khéo chuyển tải tinh thần ấy vào trong đời sống dân gian, khiến làm phong phú và sâu sắc thêm ý nghĩa hiểu đạo trong quan niệm sống của người Việt. Đó là sự phổ biến tập truyện thơ“Nam Hải Quan Âm" với nhân vật Diệu Thiện dốc lòng tu hành đạt thành chánh quả để báo hiếu song thân và cứu vớt muôn loài. Suốt một thời gian đài, hầu như người Việt nào cũng thích ngâm nga các câu:
Chơn như đạo Phật rất mầu,
Tâm trung chữ hiếu, niệm đầu chữ nhân.
Hiếu là độ được song thân,
Nhân là cứu vớt trầm luân muôn loài.
Hay:
Trên thời hiếu báo sanh thành,
Dưới thời nhân cứu chúng sanh Ta-bà.
Trên đây là nghĩa chữ tu của Quan Âm Diệu Thiện trong câu chuyện, cũng chính là lý tưởng tu hành của người Phật tử hay còn được gọi là đạo hiếu của người con Phật. Hiếu đi đôi với tu; tu là để báọ hiếu, độ song thân. Bởi vì tu theo Phật chính là để độ mình, độ muôn loài chúng sinh thoát khỏi cánh trầm luân khổ đau trong đó có cha mẹ mình. Độ là đi qua, vượt qua, đưa qua, giúp đi qua, giúp vượt qua; tự mình nỗ lực dùng phương tiện từ bờ bên này vượt qua bờ bên kia gọi là tự độ, hoặc dùng phương tiện và năng lực của mình để giúp đưa người từ bờ bên này sang bờ bên kia gọi là độ tha. Người tu hành theo đạo Phật dùng giáo lý Giới-Định-Tuệ của Phật làm phương tiện để tự mình vượt qua mọi mê lầm khổ đau và nỗ lực khuyến khích, chỉ bày cho người khác cách thức giúp cho họ vượt qua mê lầm khổ đau, gọi là tự độ và độ tha. Vị hành giả ấy được ví như người đưa đò, muốn đưa người sang bờ bên kia một cách an toàn thì trước hết phải tư học chèo đò cho thật thông thạo rồi mới có đủ kinh nghiệm để giúp đưa người an toàn qua sông. Đây chính phương cách tu hành của người con Phật, theo đó chữ hiếu được nhấn mạnh trên cơ sở tự mình nỗ lực tu học lời Phật dạy và giúp cho cha mẹ tin tưởng và sống theo lời Phật dạy để cha mẹ tư vượt qua mọi phiền não khổ đau gọi là “độ song thân”.1
Nhân mùa Vu-lan báo hiếu, chúng ta hãy nhẫm đọc lại cho thật kỹ những lời Phật nhấn mạnh
về phương pháp báo đáp thâm ân của cha mẹ để hiểu rõ hơn thế nào là “độ song thân”:
“Có hai hạng người, này các Tỷ-khẹo, Ta nói không thể trá ơn được. Thế nào là hai? Mẹ và Cha, Nếu một bên vai cõng mẹ, này các Tỷ-khẹo, một bên vai cõng cha, làm vậy suốt trăm năm cho đến 100 tuổi; nếu đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, và dầu tại đấy, mẹ cha có vãi tiểu tiện đại tiện, như vậy, này các Tỷ-khẹo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Hơn nữa, này các Tỷ-khẹo, nếu có an trí cha mẹ vào quốc độ với tối thượng uy lực, trên quả đất lớn với bảy báu này, như vậy, này các Tỷ-khẹo, cũng chưa làm đủ hay trá ơn đủ mẹ và cha. Vì cơ sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, cha mẹ đã làm nhiều cho con cái, nuôi nấng, nuôi dưỡng chúng lớn, giới thiệu chúng vào đời này.
Nhưng này các Tỷ-khẹo, ai đối với mẹ cha không có lòng tin, khuyến khích, hướng dẫn an trú các vị ấy vào lòng tin; đối với mẹcha theo ác giới, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào thiện giới; đối với mẹ cha xan tham, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào bố thí,đối với mẹcha theo ác trí tuệ, khuyến khích, hướng dẫn, antrú các vị ấy vào trí tuệ. Cho đến như vậy, này các Tỷ-khẹo, là làm đủ và trá ơn đủ mẹ và cha”.1
_____________________
1 Kinh Đất, Tăng Chi Bộ.
Lời Phật dạy là hết sức rõ ràng cho những ai mong muốn báo đáp thâm ân sinh thành dưỡng dục của cha mẹ, gồm hai vế.
Vế thứ nhất là cách báo hiếu của những người chưa có nhân duyên học hỏi và hành trì giáo pháp giải thoát của Phật, gọi chung là hiếu hạnh của người thế gian. Ỏ đây chữ hiếu được thể hiện qua tấm lòng quý kính cha mẹ, hết lòng chăm lo săn sóc và phụng dưỡng cha mẹ một cách tận tâm tận lực trong lúc cha mẹ còn sinh tiền. Hẳn nhiên, đối với người thế gian mà có tấm lòng làm được những điều tốt đẹp như lời Phật dạy đối với cha mẹ thì đã là cao quý lắm rồi. Còn gì cao đẹp và yên lòng hơn việc tự tay chăm lo săn sóc cho cha mẹ từng li từng tí như đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, ẵm bồng, dọn vệ sinh cho cha mẹ; hay còn gì hân hoan và sung sướng hơn một khi có đủ điều kiện để cung hiến đời sống vật chất cao sang nhất cho cha mẹ? Hãy nghĩ đến tấm lòng thương kính cha mẹ của những người con hiếu thảo nhưng gặp phải cánh ngộ khó khăn xa cách như được ghi lại trong các câu ca dao để nhận ra rằng mình thật may mắn hạnh phúc khi được sống gần gũi bên cha mẹ, được đủ điều kiện để dâng hiến các tiện nghỉ vật chất tốt đẹp cho cha mẹ:
Đói lòng ăn đọt chả-là
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.
Ai về tôi gởi đôi giầy
Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Như vậy, tận tâm tận lực hầu hạ chăm sóc cho cha mẹ, cung phụng đời sống vật chất đầy đủ cho cha mẹ chính là việc làm thiết thực lợi lạc của đạo làm con mà mọi người cần phải nỗ lực thực hiện để đền đáp phần nào công ơn cao dày của cha mẹ. Đây là vế thứ nhất trong những lời khuyên dạy của Đức Phật về hiếu hạnh, về cách thức báo đáp thâm ân của cha mẹ.
Tuy nhiên, với trí tuệ của bậc giác ngộ, Đức Phật thấy rõ tính cách hạn chế của phương pháp báo hiếu ở vế thứ nhất và vì vậy Ngài nói tiếp vế thứ hai, nhấn mạnh đến cách thức giúp cho cha mẹ thực thi lẽ sống giác ngộ hay lẽ sống chân chính hiền thiện, có trí tuệ, có từ tâm, khiến cho cha mẹ biết nuôi dưỡng và phát huy tiềm năng giác ngộ vốn có của chính mình để tự tìm thấy an lạc ở đờinày và đời sau. Đây gọi là thực hiện lòng hiếu kínhđúng như lời Phật dạy hay phương pháp báo hiếucủa người Phật tử, tức là thể hiện tâm hiếu “độ song
thân” bằng cách khuyến khich, hướng dẫn và an trú cha mẹ vào con đường giác ngộ, con đường của sự nuôi dưỡng và phát triển đạo đức, tâm đức, tuệ dức, khiến cho cha mẹ luôn luôn được sống trong tâm niệm an vui giải thoát, cả đời này và đời sau. Lẽ tất nhiên, để làm được điều này, nghĩa ià giúp cho cha mẹ thực thi lẽ sống giác ngộ, thì trước hết người làm con phải có lòng tin sâu và hành sâu về con đường giác ngộ rồi bấy giờ mới có thể giúp cho cha mẹ từng bước đi vào con đường giác ngộ. Nói cách khác, muốn độ cha mẹ thì trước hết phải biết độ mình. Đây là điểm then chốt trong phương pháp báo hiếu của người con Phật, nói rõ sự khác biệt về cách thức báo hiếu giữa một người chưa có nhân duyên học Phật và một người Phật tử thuần thục Phật pháp. Chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ một cách đầy đủ, làm cho cha mẹ cảm thấy hài lòng sung sướng với cuộc sống sung túc hiện tại là điều mà mọi người cần làm và có thể làm được. Nhưng để “độ song thân” hay giúp cho cha mẹ dần dần đi ra khỏi cảnh u tối khổ đau của luân hồi thì không phải ai cũng biết cách thực hiện. Đây cũng chính là nỗi ưu tư lớn của người con Phật khi nghĩ nhớ đến cha mẹ mình, tức là phải làm sao để cho cha mẹ vừa có được cuộc sống thoái mái nhàn nhã hiện tại, vừa nuôi dưỡng và phát huy được các phẩm chất giác ngộ như tín tâm, giới đức, bố thí, trí tuệ để cha
mẹ có được hạnh phúc và an lạc lâu dài . Vì chỉ có làm được như thế thì mới báo đáp đầy đủ ân đức của cha mẹ mình đúng như lời Đức Phật dạy hay mới độ được cha mẹ mình.
May mắn thay, những lời Đức Phật dạy đã làm vơi đi nỗi ưu tư của người Phật tử hiếu thảo. Nội dung lời Phật chi bày về phương pháp báo hiếu báo ân đầy đủ cho cha mẹ hay về cách thức “độ song thân” là hoàn toàn dễ hiểu và dễ thực hành đối với mọi người con Phật. Đó không gì khác là nếp sống chân chính của một Phật tử, có đầy đủ lòng tin ở Tam Bảo, có nếp sống khéo gìn giữ các thiện giới, có tâm lượng rộng lớn sẵn sàng giúp đỡ người khác, có trí tuệ phân biệt rõ ràng đâu là thiện để theo, đâu là ác để từ bỏ. Nói cách khác, đó chính là nếp sống biết nuôi dưỡng và phát triển các phẩm chất đao đức, tâm đức, tuệ đức, có khả năng loại trừ mọi mê lầm khổ đau, hướng đến giác ngộ giải thoát mà bất cứ người Phật tử nào cũng được khuyến khích nỗ lực thực hành và chia sẻ với người khác.1 Như vậy, một Phật tử, dù là xuất gia hay tại gia, nếu chuyên tâm sống theo lời Phật dạy nghĩa là thể hiện một nếp sống có tín tâm, có giới đức, có bố thí, có trí tuệ, thì đều có khả năng báo đáp công ơn
_______________
1 Kinh Hạnh phúc chi ai (4), Kinh Hai mươi pháp, Tăng Chi Bộ.
của cha mẹ mình một cách tốt đẹp hay có thể “độ song thân”. Trong giáo lý đạo Phật, tự mình nỗ lực thực hành lời Phật dạy về tăng trưởng tín tâm, tăng trưởng giới đức, tăng trưởng bố thí, tăng trưởng trí tuệ thì được gọi là tự lợi hay tự độ, nghĩa là tựmìnhđược lợi ích an lạc, được thoát khỏi phiền não khô đau nhờ sống theo giáo pháp giác ngộ hiền thiện của Phật. Tự mình được an lạc, vượt qua phiền não khổ đau rồi mà nỗ lực khuyến khích và chỉ bày cho người khác cách thức khiến cho họ cũng được an lạc, thoát khỏi phiền não khổ đau thì gọi là sống tự lợi và lợi tha hay còn gọi là độ mình và độ người. Đây là ý nghĩa căn bản của chữ “độ” trong quan niệm của đạo Phật, theo đó người con Phật được khuyên cần phải thường xuyên dốc tâm tu học Phật pháp, cùng lúc nỗ lực khuyến khích và hướng dẫn cha mẹ mình thực hành Phật pháp như là một nếp sống hiếu hạnh, một cách thức báo hiếu sáng suốt, vừa đem lại lợi lạc cho mình vừa mang lại lợi lạc cho cha mẹ mình.
Tóm lại, hiếu hạnh là một nếp sống cao quý luôn luôn được khuyến khích và nhấn mạnh trong đạo Phật. Đó không gì khác là hạnh tu của người con Phật trong ý nghĩa tự lợi và lợi tha. Người Phật tử muốn báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục trời biển của cha mẹ một cách tốt đẹp như lời Đức Phật dạy hay muốn “độ song thân” thì không những
phải hết lòng chăm lo cho cuộc sống hiện tại của cha mẹ một cách đầy đủ, tận tâm tận lực, mà quan trọng hơn là phải biết tư mình tu tập, thể hiện một đời sống có chánh kiến, có giới đức, có từ tâm, có trí tuệ để khuyến khích, tạo niềm tin cho cha mẹ mình, giúp cho cha mẹ dần dần nhận ra lợi ích của nếp sống chân chánh hiền thiện mà dốc tâm thực hành. Có như thế thì việc tu học Phật pháp của người con Phật mới thực sự có ý nghĩa và lợi ích, vì tu theo Phật là để lợi mình, lợi người, lợi cả hai; tu cũng chính là thể hiện tâm hiếu, bởi tu là nỗ lực để độ mình, độ cha mẹ mình, độ hết thảy chúng sinh vượt qua mọi mê lầm, phiền não, khổ đau, đạt đến Niết-bàn, an vui, giải thoát. Nhân ngày Vu-lan báo hiếu, cầu mong mỗi người con Phật chúng ta hãy noi gương hiếu hạnh của đức Mục-kiền-liên mà làm những gì tốt đẹp để báo đáp ân đức các bậc cha mẹ đã quá vãng; còn với những ai may mắn có các đấng sinh thành đang hiện hữu ở bên mình thì hãy tận tâm tận lực làm tròn những gì Đức Phật đã chỉ dạy để góp một chút công đức nhỏ nhoi làm vui lòng cha mẹ hiện tại và giúp cho cha mẹ có được cuộc sống thanh thản an lạc ở những đời sau.