QUÁN SÁT SẮC PHÁP
Nguyên Lợi
Trong truyện tích nói về cuộc đời và hành trạng của các Tỷ-kheo và Tỷ-kheo ni dưới thời Phật tại thế, các nhà chú giải kinh tạng Pàli có thuật sự kiện Thế Tôn dùng thần thông hóa hiện cảnh tượng một cô gái trẻ đẹp đang đứng hầu quạt cho Ngài bỗng chốc biến thành một bà lão già nua tiều tụy ngã đùng ra đất để cảm hóa công tử Kimbila thườnghay tự hào về thân thể quý tộc của mình1 và hoàng hậu Khema luôn kiêu hãnh về nhan sắc tuyệt đẹp.2 Cả hai câu chuyện nêu rõ, công tử Kimbila cũng như hoàng hậu Khema đều bàng hoàng dao động khi mục kích cảnh ngộ vô thường, biến hoại mong chóng của cô gái trẻ đẹp, liên tưởng đến thân phận mong manh của chính mình và bừng tỉnh cơn mê ái dục.Họ thay đồi cách nhìn thiển cận liên quan đến
__________________
1 Trưởng lão Tăng kệ, Tiểu Bộ.
2 Trưởng lão Nil kệ, Tiểu Bộ.
sắc pháp, quyết tâm xuất gia thực hành đạo giải thoát và không bao lâu sau thì chứng được Thánh quả giác ngộ. Họ là những con người may mắn; vốn mắc phải chứng bệnh luyến ái sắc dục nhưng được Thế Tôn cứu chữa kịp thời bằng phương thuốc hữu hiệu nên mong chóng thoát khởi cơn bệnh, dứt sạch mọi hệ lụy khổ đau của chứng bệnh ái dục.
Chúng ta ngày nay không có duyên may được dư vào hàng “đại nghi đại ngộ” như trường hợp công tử Kimbila và hoàng hậu Khema, nhưng chúng ta cũng không đến nỗi bơ vơ bất hạnh cứ bị sắc dục chi phối mà không hay không biết. Bởi lẽ chúng ta có những lời dạy của Đức Phật thức tỉnh cho chúng ta về sự thật của sắc pháp, giúp cho chúng ta biết cách nhận diện đúng đắn về sắc pháp để có thể sống tỉnh táo thanh thản trước muôn vàn tướng duyên sai biệt của sắc pháp. Vậy Đức Thế Tôn nói như thể nào về sắc pháp? Chúng ta nghe các phân tích sau đây của bậc giác ngộ:
“Và này các Tỷ-kheo, thế nào là vị ngọt các sắc pháp?
Này các Tỷ-kheo, như các thiếu nữ Sát-đế-lỵ, thiếu nữ Bà-la-môn hay thiếu nữ Gia chủ, tuổi khoảng độ mười lăm hay mười sáu tuổi, không quá lớn, không quá thấp, không quá ốm, không quá
mập, không quá đen, không quá trắng. Này các Tỷ-kheo, có phải trong thời ấy, họ đạt đến mỹ diệu tối thượng, sắc đẹp tối thượng?
- Bạch Thế Tôn, phải.
- Này các Tỷ-kheo, y cứ sắc đẹp mỹ diệu ấy khởi lên lạc thọ và hỷ thọ, như vậy là vị ngọt của các sắc pháp.
Và này các Tỷ-kheo, thế nào là sự nguy hiểm các sắc pháp?
Này các Tỷ-kheo, ở đây người ta có thể thấy bà chị ấy trong một thời khác, khoảng tám mươi tuổi, chín mươi tuổi hay một trăm tuổi, già yếu, cong như nóc nhà, lưng còm, phải dựa gậy để chống đỡ, vừa đi vừa run rẩy, đau ốm, tuổi trẻ đã tận, tóc bạc hư rụng, sói đầu, da nhắn, tay chân bị khô đét tái xám. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thế nào? Có phải sự mỹ diệu về sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
-Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm của sắc pháp. Lại nữa, này các Tỷ-kheo, người ta có thể thấy bà chị ấy bị bệnh hoạn đau khổ, trầm
bệnh, nằm đắm mình trong phân tiểu của mình, phải có người nâng dậy, phải có người đỡ nằm. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thế nào? Có phải sự mỹ diệu về sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
- Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các sắc pháp. Lại nữa, này các Tỷ-kheo, người ta thấy cô gái ấy, thi thể bị quăng vào nghĩa địa, một ngày hay hai ngày hay ba ngày, thi thể ấy trương phồng lên, xanh đen lại, nát thối ra. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thếnào? Có phải sự mỹ diệu về sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
- Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các sắc pháp. Lạinữa, này các Tỷ-kheo, người ta thấy cô gái ấy, thi thể bị quăng vào nghĩa địa, bị các loài quạ ăn, hay bị các loài diều hâu ăn, hay bị các chim kên ăn, hay bị các loài chó ăn, hay bị các loài giả can ăn, hay bị các loài côn trùng ăn. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thế nào? Có phải sự mỹdiệu về sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
- Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các sắc pháp. Lai nữa, này các Tỷ-kheo, người ta thấy cô gái ấy, thi thể bị quăng trong nghĩa địa, với các bộ xương còn liên kết với nhau, còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại... Với các bộ xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt nhưng còn dính máu, còn được các đường gân cột lại... Với bộ xương không còn thịt, không có máu, còn được các đường gân cột lại... chỉ còn có xương không dính lại với nhau, rãi rác chỗ này chỗ kia, ở đây là xương tay, ở đây là xương chân, ở đây là xương ống, ở đây là xương bắp vế, ở đây là xương mông, ở đây là xương sống, ở đây là xương đầu. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thế nào? Có phải sự mỹ diệu về sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất, và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguy hiểm các sắc pháp. Lại nữa, này các Tỷ-kheo, người ta thấy cộ gái ấy, thi thể bị quăng vào nghĩa địa, chi có toàn xương trắng màu vỏ ốc... chỉ còn một đống xương lâu hơn một năm... chỉ còn các xương thốitrở thành bọt. Này các Tỷ-kheo, các Người nghĩ thếcó phải sự mỹ diệu vẻ sắc đẹp xưa kia của nàng nay đã biến mất và sự nguy hiểm đã hiện ra?
- Bạch Thế Tôn, sự thật là vậy.
- Này các Tỷ-kheo, như vậy là sự nguỵ hiểm các sắc pháp.
Này các Tỷ-kheo và thế nào là sự xuất ly các sắc pháp? Này các Tỷ-kheo, chính là sự điều phục dục tham đối với các sắc pháp, sự đoạn trừ dục tham, như vậy là sự xuất ly các sắc pháp”.1
Các phân tích của Đức Phật gợi ý cho chúng ta cách thức nhận diện đúng đắn về sắc pháp và phương pháp thoát ly tham ái đối với sắc pháp, cụ thể là sắc đẹp khác phái. Với kinh nghiệm của bậc giác ngộ, Đức Phật thấy rõ sức lôi cuống hấp dẫn đi đối với tính chất nguy hiểm bất an của sắc pháp đối với những ai còn mê lầm chạy theo bóng dáng phù dung của sắc đẹp. Vì thể Ngài lưu nhắc cho chúng ta về sự tai hại của tâm luyến ái sắc pháp bằng cách nhấn mạnh đến vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly các sắc pháp. Hai luận đề đầu là cách nhận đây đủ và chín chắn về sắc pháp, như một hiện tượng sinh diệt theo quy luật tự nhiên mà bất cứ ai cũng có thể chiêm nghiệm. Luận đề thư ba nói đến cách thức thoát khỏi sự chi phối hay trói buộc của sắc pháp, tức là sự điều phục
___________________
1 Đại Kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.
lòng tham đối với sắc pháp. Cả ba luận đề này - vị ngọt (assàda), sự nguy hiểm (àdìnava), sự xuất ly (nissarana) - nói rõ cái nhìn tỉnh táo và sáng suốt của đạo Phật đối với sắc pháp.
Nêu ra ba luận đề trên, cốtý của Đức Phật là mong muốn các học trò mình thực tập cách nhìn đúng đắn về sắc pháp, nghĩa là hiểu rõ sự lôi cuống hấp dẫn gắn liền với bản chất vô thường bất an của sắc pháp. Để làm gi? Để sống bình thản, giải thoát, an nhiên tự tại trước sắc pháp. Hiểu rõ sắc pháp có vị ngọt, có sức lôi cuống hấp dẫn để phòng hộ nhãn căn, ngăn ngừa lòng tham dục. Thấy rõ sắc pháp là nguy hiểm, chịu sự tàn tạ biến hoại để sinh tâm nhàm chán, ly tham, buông bỏ lòng ham muốn, thực nghiệm tâm giải thoát. Thực tập cách nhìn sắc pháp như vậy thì được xem là hướng đi của sự điều phục dục tham đối với sắc pháp, là phương pháp thoát ly sắcdục, cũng được gọi là Thiền quán về sắc pháp.1 Theo kinh nghiệm của Phật thì chỉ có định tâm xem xét về bản chất vô thường bất an của sắc pháp một cách sâu sắc vàbền bỉ thì tâm luyến ái sắc pháp mới dần dần được điều phục. Nói cách khác, chỉ có sự chứng nghiệm sâu sắc về bản chất vô thường bất an của sắc pháp thông qua Thiền định
____________________
1 Đại Kinh Khổ uẩn, Trung Bộ.
thì bấy giờ tâm thức mới bừng tĩnh cơn mê ái dục, mới có sự chuyển biến mạnh mẽ hướng đến nhàm chán, ly tham, mới thoái khỏi sự ái luyến sắc pháp. Đây chính là cách thức đi ra khỏi sự trói buộc của sắc pháp. Ngài nhắc nhở:
“Này Aggivessana, thân này có sắc, do bốn đại hợp thành, do cha mẹ sanh, nhờ cơm cháo nuôi dưỡng, vô thường, biến hoại, phân toái, đoạn tuyệt, hoại diệt, cần phải được quán sát là vô thường, khổ, như bệnh, như cục bướu, như mũi tên, như điều bất hạnh, như bệnh chướng, như kẻ địch, như phá hoại, là không, là vô ngã. Khi vị ấy quán sát thân này là vô thường, khổ, như bệnh, như cục bướu, như mũi tên, như điều bất hạnh, như bệnh chướng, như kẻ địch, như phá hoại, là không, là vô ngã thời thân dục, thân ái, thân phục tòng được đoạn diệt".1
Nhìnchung, sắc pháp có thể làm phiền lụy cho những ai khôngcó đủ tỉnh táo và sáng suốt trong cách tiếp cận với nó. Riêng đối với người học Phật thì sắc pháp trở thành đối tượng của sự quán sát, tu tập, làm tăng trưởng trí tuệ và làm mạnh mẽ tâm thức giác ngộ. Nó không còn là đối tượng của lòng
________________
1 Kinh Trường Trảo, Trung Bộ.
ham muốn hay ghét bỏ, mà trở thành một phương tiện hữu hiệu cho sự thực nghiệm tâm giải thoát. Vì vậy, người nào chuyên tâm hành trì lời Phật dạy về vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly các sắc pháp thì chẳng những không bị sắc pháp mê hoặc mà cofn đạt được sự tiến bộ tâm linh nhờ phương pháp tiêp cận đúng đắn đối với sắc pháp. Kinh Trung Bộ ghi nhận tâm thức giải thoát của Tôn giả Ratthapala qua những lời phát biểu sáng suốt và mạnh mẽ của Tôn giả khi đối điện với “sập bẫy sắc đẹp” do những người thân cố tình dàn dựng:
Hãy nhìn hình bóng trang sức này,
Một nhóm vết thương được tích tụ,
Bệnh nhiều, tham tưởng cũng khá nhiều,
Nhưng không gì kiên cố, thường trú.
Hãy nhìn dung mạo trang sức này,
Với các châu báu, với vòng tai,
Một bộ xương được da bao phủ,
Được y phục làm cho sáng chói.
Chân được sơn với son với sáp,
Mặt được thoa với phấn, với bột,
Vừa đủ làm mê hoặc kẻ ngu,
Nhưng vô phương kẻ cầu bờ giác.
Tóc được uốn bảy vòng, bảy lớp,
Mắt được thoa với thuốc, với son,
Vừa đủ làm mê hoặc kẻ ngu,
Nhưng vô phương kẻ cầu bờ giác.
Như hộp thuốc trang hoàng mới mẻ,
Là uế thân được điểm thời trang,
Vừa đủ làm mê hoặc kẻ ngu,
Nhưng vô phương kẻ cầu bờ giác.1
______________
1 Kinh Ratthapàla, Trung Bộ.