NHẬN DIỆN CHÍNH MÌNH
Giác Bảo Hòa
Phật nói cho chúng ta biết rằng cái tâm vốn thanh tịnh trong sáng nhưng bị ô nhiễm bởi các cấu uế từ bên ngoài,1 nghĩa là do các căn (các giác quan) tiếp xúc với các trần (đối tượng của giác quan) mà tham, sân, si, các ác bất thiện pháp dấy khởi ở trong tâm, làm cho tâm trở nên ô uế, mê muội, u ám, không thanh tịnh, không tỉnh táo, không sáng suốt. Do vậy mà người tu Phật cần phải tập trung nhận ra các cấu uế hiện diện ở trong nội tâm để nỗ lực tinh tấn đoạn trừ, khiến cho cái tâm trong sáng trở lại, không còn bị tham, sân, si... làm cho ô nhiễm, mê mờ, u ám. Tâm ý mà bị tham, sân, si, các ác bất thiện pháp làm cho u ám thì mọi lời nói và việc làm đều trở nên u ám và đưa đến khổ đau. Trái lại, tâm ý mà sạch sẽ, trong sáng thì nói điều gì cũng trong sáng lợi lạc và làm việc gì cũng chính đáng lợi lạc?2
______________
1 Kinh Tâm đặt sai hướng, Tăng Chi Bộ.
2Kinh Tâm đặt sai hướng, Tăng Chi Bộ.
Do quan niệm “mê ngộ tại tâm”, “nhất thiết duy tâm tạo”, hay tâm làm chủ và quyết định mọi hành vi thiện ác nên đạo Phật rất chú trọng phương pháo xem xét và uốn nắn nội tâm, mặt khác, có thái độ quan tâm sâu sắc đối với vấn đề khám phá và phát triển các tiềm năng tự nội. Theo đạo Phật, con người là một chỉnh thể sống động, có đầy đủ đáp ứng mục tiêu tự hoàn thiện hay có khả năng phát hiện và điều chinh các vấn đề của thân theo chiều hướng tốt đẹp. Phương thức căn bản để thực hiện điều đó là “hướng nội”, “nhận diệnchính mình” hay “rõ biết như thật về tự thân"(ajjhattam yathàbhùtam pajànàti) hoặc nói theo Socrates là “know thyself”.
Hướng nội hay nhận diện chính mình tức là quay về xem xét và nhận ra tâm ý tịnh hay bất tịnh của chính mình để từ đó mà nỗ lực tu tập, uốn nắn và cải thiện bản thân. Đây là hướng đi căn bản của đạo Phật nhằm hoàn thiện nhân tính và thực nghiệm an lạc tự nội. Đây cũng là mục tiêu căn bản của mọi đường hướng giáo dục. Mặc dù các chỉ tiêu hay mục tiêu có thể được đề ra mỗi lúc khác nhau, cứu cánh của giáo dục phải là hoàn thiện con người, giúp con người nhận diện và thực nghiệm hạnh phúc tự nội. Giáo dục mà bỏ quên mục tiêu hoàn thiện con người và không hướng con người nhận diện được chính mình thì không còn là giáo
dục đúng nghĩa. Xuất phát từ kinh nghiệm giác ngộ của Đức Phật, quan niệm và định hướng giáo dục của đạo Phật là hết sức rõ ràng. Đức Phật cho rằng con người tự thân làm cho cấu uế bởi tham-sân-si; do vậy không ai khác chính con người tự thân phải nỗ lực tẩy trừ các cấu uế tham-sân-si, phải làm cho mình thanh tịnh.1 Bằng cáchnào? Bằng con đường xem chính tự nội. Nghĩa là phải quay về xem xét và nhân ra tâm ý của mình có trong sáng hay có bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp đeo bám và chi phối hay không. Nếu nội tâm trong sáng không bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp làm cho cấu uế thi cố gắng giữ cho cái tâm ấy luôn luôn trong sáng thanh tịnh. Nếu nội tâm bị tham-sân-si, các ác bất thiện pháp đeo bám làm cho cấu uế thì cần phải nỗ lực tinh tấn tẩy trừ các cấu uế ấy. Đây là cách thức xem xét và làm trong sạch nội tâm, khiến cho ba nghiệp thân-khẩu-ý hay mọi hoạt động của con người trở nên trong sáng, chân chính, lợi lạc. Kinh Phật nêu rõ các cấu uế của tâm và gợi phương pháp đoạn trừ như vầy:2
“Này các Tỷ-kheo, thế nào là những cấu uế của tâm? Tham dục3, tà tham4là cấu uế của tâm,
__________________
1 Kinh Pháp Cú,kệ số 165.
2Kinh Ví dụ tấm vả, Trung Bộ.
3 Tam dục (abhijjhà) tức là tham đắm những gì mình có.
4 Tà tham (visamlobha) tức là ham muốn thèn khát những gì thuộc về người khác.
sân là cấu uế cảu tâm, phẫn nộ là cấu uế của tâm, hận là cấu uế của tâm, hư ngụy1, não hại, tật đố, xan tham, man trá, khi cuống2 ngoan cố, cấp 3, quá mạn, kiêu, phóng dật là cấu uế của tâm.
Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo nào nghĩ rằng: “Tham dục, tà tham là cấu uế của tâm” và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ tham dục, tà tham, cấu uế tâm; nghĩ rằng: “Sân là cấu uế của tâm”, và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ sân, cấu uế của tâm,phẫn nộ... hận... hư ngụy... não hại, tật đố, xan tham, man trá, khi cuống... ngoan cố... cấp tháo... mạn... quá mạn... kiêu; nghĩ rằng: “Phóng dật là cấu uế của tâm” và sau khi biết vậy, vị ấy đoạn trừ phóng dật, cấu uế của tâm.
Này các Tỷ-kheo, khi nào Tỷ-kheo biết được: tà tham, cấu uế của tâm đươc diệt trừ, …sân… phẫn nộ… hận… hư ngụy… não hại… tật đố… tháo... mạn... quá mạn... kiêu; khi nào Tỷ-kheo biết được: “Phóng dật là cấu uế của tâm”, phóng
_____________________
1 Hư ngụy (makkho) tâm lý gian dối làm cho mọi người mất giá trị.
2Khi cuống (sàtheyya) tức tâm lý cao hay xem thường người khác.
3Cấp tháo (sàrambha) thói quen hành động hấp tấp vội vàng, không suy xét cân nhắc về hậu quả.
dật, cấu uế của tâm được diệt trừ, Tỷ-kheo ấy thành tựu lòng tin tuyệt đối với Phật, đối với Pháp, đối với Tăng. Đến giai đoạn này, đối với vị ấy có sự diệt trừ, có sự giải thoát, có có sự xả ly, chứng được nghĩa tín thọ, pháp tín thọ, chứng được hân hoan liên hệ đến hân hoan, hỷ sanh, từ hỷ thân được khinh an, thân khinh an, cảm giác được lạc thọ; với lạc thọ, tâm được thiền định”.
Nhìn chung, phương pháp làm trong sạch nội tâm cũng đồng thời làm trong sạch thân-khẩu-ý hay mọi ýnghĩ, lời nói và việc làm của bản thân được nói đến trong đạo Phật chính là con đường xem xét và điều phục tự nội. Đây là đường hướng giáo dục rất đặc trưng của đạo Phật, có khả năng giúp con người hoàn thiện đạo đức, hoàn thiện tâm linh, hoàn thiện trí tuệ, hướng con người đạt đến chân-thiện-mỹ hay giải thoát giác ngộ. Đáng chú ý rằng do tập khí tham, sân, si hay các cấu uế tích tập lâu ngày và sâu dày ở trong mỗi chúng sinh nên việc nhận diện và làm trong sạch nội tâm cần phải được chú trọng thực hiện thường xuyên và kiên trì thì mới đưa đến kết quả tốt đẹp, tựa như người thợ kim hoàn cần phải kiên trì tinh tấn trong việc nung nấu và đãi lọc quặng vàng thì sau cùng mới có được thỏi vàng tinh luyện. Người tu Phật mà không quay về nhận diện chính mình, không thấy rõ tâm mình là trong sáng
hay cấu bẩn thì khôn có cơ hội tu tiến và giải thoát tâm linh. Nói cách khác, muốn có được sự tiến bộ lợi lạc trong đời sống thực hành Phật pháp thì người Phật tử cần phải biết quay về xem và nhậ diện chính mình, phải hiểu rõ cái tâm của mình trong sáng hay không để từ đó mà nỗ lực ứng dụng trong các môn tu tập nhằm điều chỉnh, làm trong sạch nội tâm của chính mình. Kinh Anangana Trung Bộ nói rằng cái tâm con người cũng giống như cái bát bằng đồng vừa mới làm xong, nếu người chủ không dùng đến, không thường xuyên lau chùi mà quăng bỏ ở chỗ bụi bặm thì lâu ngày cái bát sẽ trở nên ô nhiễm, bám đầy bụi bặm. Trái lại, nếu người chủ biết sử dụng cái bát, thường xuyên chùi rửa thì càng ngày cái bát càng trở nên trong sáng, sạch sẽ. Bản kinh nêu hai trường hợp sau đây, lưu ý với chúng ta về kết quả không tốt đẹp của hạng người không nhận biết về bản thân mình và kết quả lợi lạc của hạng người thường xuyên xem xét, phản tỉnh và biết rõ chính mình”1
“Ở đây, này Hiền giả, hạng người có cấu uế nhưng không như thật tuệ tri: “Nội thân ta có cấu uế”. Với người này, có thể chờ đợi như sau: “Người này sẽ không khởi lên ước muốn, sẽ không
_________________
1 Kinh Không uế nhiễm, Trung Bộ.
cố gắng, sẽ không tinh tấn để diệt trừ cấu uế, Người này sẽ từ trần, trong khi còn có tham, còn có sân, còn có si, trong khi còn có cấu uế, trong khi còn có uế nhiễm”. Này Hiền giả, giống như mọi cái bát bằng đồng, mang từ chợ về hay mang từ nhà thợ rèn về, phủ đầy bụi bặm, và người chủ cái bát không dùng đến, không lau chùi và quăng cái bát ấy vào chỗ đầy bụi bặm. Này Hiền giả, như vậy cái bát ấy, sau một thời gian càng ô nhiễm hơn, càng đầy bụi bặm hơn.
Ở đây, này Hiền giả, hạng người có cấu uế, và như thật tuệ tri: “Nội thân ta có cấu uế”. Với người này, có thể chờ đợi như sau: “Người này sẽ khởi lên ước muốn, sẽ cố gắng, sẽ tinh tấn để diệt trừ cấu uế ấy. Người này sẽ từ trần, trong khi không còn tham, không còn sân, không còn si, trong khi không còn cấu uế, trong khi tâm không còn ô nhiễm”. Này Hiền giả, giống như cái bát bằng đồng, mang từ chợ về hay mang từ nhà thợ rèn về, phủ đầy bụi bặm, và người chú cái bát ấy dùng đến, lau chùi và không quăng cái bát ấy vào chỗ đầy bụi bặm. Này Hiền giả, như vậy cái bát ấy, sau một thời gian được thanh tịnh hơn, được sạch sẽ hơn”.