QUÝ TRỌNG NHÂN TÍNH
Nguyên Yên
Bà-la-môn Esukàrì nói lên chủ trương của các Bà-la-môn về bốn loại phụng sự và hỏi Đức Phật có ý kiến gì về chủ trương này:
1. Bà-la-môn phụng sự cho Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ phụng sự cho Bà-la-môn, Phệ-xá phụng sự cho Bà-la-môn, Thủ-đà phụng sự cho Bà-la-môn.
2. Sát-đế-lỵ phụng sự cho Sát-đế-lỵ, Phệ-xá phụng sự cho Sát-đế-lỵ, Thủ-đà phụng sự cho Sát-đế-lỵ.
3. Phệ-xá phụng sự cho Phệ-xá, Thủ-đà phụng sự cho Phệ-xá.
4. Thủ-đà phụng sự cho Thủ-đà.
Đức Phật cho rằng chủ trương phụng sự của các Bà-la-môn chỉ là một sự áp đặt độc đoán lên đời sống và suy nghĩ của người khác, khiến cho các
tầng lớp khác phải chấp nhận đặc quyền tối cao của giai cấp Bà-la-môn. Việc làm này chẳng khác gì bắt ép một người nghèo khổ, không một xu dính túi, phải nuốt một miếng thịt và phải trả tiền cho miếng thịt oan nghiệt ấy.
Đức Phật không phủ nhận sự tồn tại của các tầng lớp khác nhau trong đời sống xã hội, nhưng Ngài không chấp nhận quan niệm cho rằng con người là cao sang hay hạ liệt do sinh ra trong một giai cấp nào đó; bởi theo nhận xét của Ngài thì người tốt và người xấu đều có thể được tìm thấy hiện diện trong các giai cấp.1 Trong quan hệ giữa người và người, Đức Phật đề cao nhân tính và sự tiến bộ đạo đức nhân tính, xem đó là tiêu chí để con người thiết lập mọi quan hệ.2 Ngài không tán đồng việc người này phải phụng sự người kia hay ngược lại, vì sinh ra trong một giai cấp nào đó hoặc vì lý do giàu nghèo. Ngài hiểu rõ sức mạnh của các thế lực xã hội và áp lực của đời sống kinh tế nhưng cho rằng đức hạnh của con người mới thật sự xứng đáng để cho con người nương tựa vàhọc tập lẫnnhau. Quan điểm phụng sự của Ngài là như thế này:
__________________
1 Kinh Esukàrì,Trung Bộ.
2 Kinh Giáo thọ Thi Ca La Việt, Trường Bộ.
“Này Bà-la-môn, Ta không nói rằng, tất cả cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn, Ta cũng không nói rằng, tất cả không cần phải phụng sự. Vì rằng, này Bà-la-môn, nếu có ai trong khi phụng sự, trở thành xấu hơn, không trở thành tốt hơn, Ta không nói rằng, người đó cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn , nếu có ai trong khi phụng sự, trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Ta nói rằng, người đó cần phải phụng sự. Và này Bà-la-môn, nếu có người hỏi vị Khattiya như sau: “Người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không trở thành tốt hơn; hay người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Và như vậy ông ở đây cần phải được phụng sự bởi người nào?” Vị Khattiya, này Bà-la-môn, nếu trả lời chân chánh cần phải đáp như sau: “Người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không tốt hơn, thì tôi không cần người ấy phụng sự tôi. Nhưng nếu người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không xấu hơn, thì tôi cần người ấy phụng sự tôi”. Và này Bà-la-môn , nếu có người hỏi Bà-la-môn… Này Bà-la-môn , nếu có người hỏi Vessa... Này Bà-la-môn, nếu có người hỏi Sudda như sau: “Người phụng sự choông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu
hơn, không trở thành tốt hơn; hay người phụng sự cho ông, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không trở thành xấu hơn. Và như vậy, ông ở đây cần phải được phụng sự bởi người nào?" Người Sudda, này Bà-la-môn, nếu trả lời chơn chánh cần phải đáp như sau: ”Người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành xấu hơn, không tốt hơn, thì tôi không cần người ấy phụng sự tôi. Nhưng nếu người nào phụng sự tôi, do nguyên nhân phụng sự này trở thành tốt hơn, không xấu hơn, thì tôi cần người ấy phụng sự tôi". Do vậy, này Bà-la-môn, Ta không nói tất cả cần phải phụng sự. Nhưng này Bà-la-môn, Ta cũng không nói tất cả không cần phải phụng sự. Này Bà-la-môn, người nào phụng sự, do nguyên nhân phụng sự này, lòng tin được tăng trưởng, giới được tăng trưởng, sự nghe được tăng trưởng, bố thí được tăng trưởng, trí tuệ được tăng trưởng, Ta nói người ấy cần phải phụng sư".1
Chúng ta đọc thấy cái nhìn rất nhân bản và rõ ràng của Đức Phật trong quan niệm về phụng sự. Đó là thái độ chân chính của người phụng sự và người được phụng sự đối với vấn đề đạo đức nhân tính và hạnh phúc của con người nói chung.
_______________
1 Kinh Esukàrì,Trung Bộ.
Con người cần có thái độ tôn trọng và hỗ trợ lần nhau trong đời sống thiết lập hạnh phúc bằng cách khuyến khích sự tiến triển về đạo đức và nhân tính. Người phụng sự cần nhận rõ việc phụng sự hay hầu hạ người nào đó có thực sự giúp cho mình tốt đẹp hơn không, nghĩa là có giúp cho mình tăng trưởng lòng tin đối với thiện pháp, tăng trưởng đạo Đức, tăng trưởng nghe pháp, tăng trưởng tâm bố thí, tăng trưởng trí tuệ hay không. Nếu việc phụng sự hay hầu hạ thực sự đem lại cho mình những điều tốt đẹp như vậy thì người ấy cần nỗ lực làm tốt công việc phụng sự. Tráilại thì cần phải tìm cách từ khước. Tương tự, người được phụng sự cũng cần phải có thái độ chính đáng đối với người phụng sự cho mình, phải có trách nhiệm làm cho người phụng sự đạt được lợi ích tiến bộ, nghĩa là phải xét đến việc người phụng sự có trở nên tốt đẹp hơn không, có tăng trường lòng tin đối với thiện pháp, tăng trưởng đạo đức, tăng trưởng nghe pháp, tăng trưởng tâm bốthí, tăng trưởng trí tuệ hay không khi phụng sự cho mình. Nếu được như vậy thì nên để cho người ấy phụng sự hầu hạ mình, trái lại thì không nên bắt ép người tạ phụng sự hay hầu hạ mình.
Nhìn chung, sự phân tích minh bạch của Đức Phật về quan điểm phụng sự là một cái nhìn nhân bản,hoàn toàn khác biệt với chủ trương phụng sự của các Bà-la-môn. Chủ trương của các Bà-la-môn
chỉ là một sự áp đặt độc đoán, xem nhẹ nhân tính, thiếu trí tuệ và tình người; trong khi quan niệm của Đức Phật phản ánh thái độ khách quan, tôn trọng nhân tính, sáng suốt và đầy tình người, các Bà-la-môn dùng uy quyền giai cấp để ép buộc người khác phải phụng sự cho mình, không cần biết mình có xứng đáng để được phụng sự hay không. Trái lại, Đức Phật để cao nhân tính, đề cao đức hạnh, xem đức hạnh là tiêu chuẩn để con người tìm đến với nhau, nương tựa lẫn nhau, học tập lẫn nhau và cùng nhau tiến bộ: “Ở đây, này Byagghapaiia, thiện nam tử sống tại làng hay tại thị trấn. Tại đây có gia chủ hay con người gia chủ, những trẻ được nuôi lớn trong giới đức, hay những người lớn tuổi được lớn lên trong giới đức, đầy đủ lòng tin, đầy đủ giới đức, đầy đủ bố thí, đầy đủ trí tuệ, vị ấy làm quen, nói chuyện, thảo luận. Với những người đầy đủ lòng tin, vị ấy học tập với đầy đủ lòng tin. Với những người đầy đủ giới đức, vị ấy học tập với đầy đủ giới đức. Với những người đầy đủ bố thí, vị ấy học tập với đầy đủ bố thí. Với những người đầy đủ trí tuệ, vị ấy học tập với đầy đủ trí tuệ. Này Byagghapajja, đây gọi là làm bạn với thiện”1
________________
1 Kinh Dighajànu,Tăng Chi Bộ.
Cứ theo tiêu chí lời Phật dạy thì việc phụng sự hay hầu hạ người khác đích thực là một việc làm lợi ích và hạnh phúc. Vì ở đó con người không bị xem nhẹ, không bị ngược đãi, không làm việc với tâm khổ tâm ưu, với nước mắt đầy mặt; trái lại con người được tôn trọng, được tư do, được khuyến khích tiến bộ về đạo đức và nhân tính. Một môi trường sống và làm việc đầy tính nhân văn như vậy thì con người sẽ đạt được lợi ích và hạnh phúc; tuy có giai cấp nhưng sẽ không có bóc lột, không có đấu tranh giai cấp; tuy có người làm chủ kẻ làm công nhưng sẽ không có chuyện tật đố, ganh ghét lẫn nhau; vì ở đấy con người tìm thấy chính mình, tìm thấy tiến bộ lợi ích trong môi trường làm việc, sẽ tự giác tự nguyện làm tốt mọi phận sự của mình.
Xem ra, con người mà biết ăn ở với nhau giống như lời Đức Phật dạy thì cuộc sống sẽ từ hòa và đáng quý biết bao! Đáng tiếc là do dục vọng chi phối quá mạnh, con người không còn làm chủ được bản thân mình, nên trong cách ăn ở với nhau người ta thường dùng quyền nhiều hơn dùng đức, dùng tiền nhiều hơn dùng tình; cũng chính vì thế mà nhân quyền tuy được tung hô rộng khắp nhưng nhân tính thì ít được phát triển.
Do nghiệp lực chi phối và dẫn dắt nên con người sinh ra ở đời lãnh thọ nhiều hoàn cảnh và
thân phận khác nhau. “Chúng sanh người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẽ bất hạnh, đều do hạnh nghiệp của họ. Có người đoãn thọ, có người trường thọ,có người nhiều bệnh, có người ít bệnh; có người xấu sắc, có người đẹp sắc; có người quyền thế nhỏ, có người quyền thể lớn; có người tài sản nhỏ, có người tài sản lớn; có người thuộc gia đình hạ liệt, có người thuộc gia đình cao quý; có người trí tuệ yếu kém, có người có đầy đủ trí tuệ.”1 Người con Phật hiểu rõ đạo lý nhân quar nghiệp báo do bậc Đạo sự giảng dạy, nên trong cách đối nhân xử thế người ta biết ăn ở chơn chánh, từ hòa, nỗ lực tu nhân tích đức, gieo trồng thiện nghiệp, thể hiện lòng từ bi, quý trọng nhân tính đối với hết thảy mọi người: “Thánh đệ tử tự mình từ bỏ sát sanh và khuyến khích người khác từ bỏ sát sanh; tự mình từ bỏ lấy của không cho và khuyến khích người khác từ bỏ lấy của không cho; mình từ bỏ tà hạnh trong các dục và khuyến khích người khác từ bỏ tà hạnh trong các dục,tự mình từ bỏ nói láo và khuyến khích người khác từ nói láo; tự mình từ bỏ nói hai lưỡi và khuyến khích người khác từ bỏ nói hai lưỡi; tự mình từ bỏ lời thô ác và khuyến khích người khác từ bỏ tới thô ác; tự mình từ bỏ nói lời phù phiếm và
_____________________
1 Kinh Tiểu nghiệp phân biệt, Trung Bộ
khuyến khích người khác từ bỏ nói lời phù phiếm; tự mình không tham và khuyến khích người khác không tham; tự mình không có sân tâm và khuyến khích người khác không có sân tâm; tự mình có chánh kiến và khuyến khích người khác có chánh kiến”.1 Đây chính là lẽ sống sáng suốt, đầy trí tuệ và từ bi, đưa đến lợi mình lợi người mà người Phật tử nỗ lực thể hiện trên cuộc đời. Hẳn nhiên, do nghiệp duyên sai biệt mà chuyện đời khó toàn vẹn như lòng người mong muốn. Nhưng dù sao thì một thái độ sống biết thương quý con người, quý trọng nhân tính như Đức Phật đã chỉ dạy vẫn là niềm mong ước đáng được nuôi dưỡng, đáng được nỗ lực học tập và theo đuổi bởi mỗi người chúng ta trong thế giới có sự hiếu biết vượt trội được mệnh danh là nhân loại
__________________
1 Kinh hai mươi pháp, Tăng Chi Bộ.