NIỀM VUI CỦA NGƯỜI XUẤT GIA
Nguyên Hà
Đức Thế Tôn dạy cho Tỷ-kheo Cunda cách trả lời về những thắc mắc và nghi vấn của ngoại đạo liên quan đến mục tiêu đời sống tu tập của mình: “Này Cunda, sự kiện này có thể xảy ra, các du sĩ ngoại đạo có thể nói: “Các Sa-môn Thích tử sống đam mê hỷ lạc”. Này Cunda, nếu được nói như vậy, các du sĩ ngoại đạo phải được trả lời như vậy: “Này Hiền giả, thể nào là đam mê hỷ lạc? Đam mê hỷ lạc có nhiều loại, có nhiều cách”. Này Cunda, bốn loại đam mê hỷ lạc này là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn. Thế nào là bốn?
Này Cunda, ở đây có người ngu si, sau khi sát sanh, tự mình sung sướng hoan hỷ, đó là hỷ Iạc thứ nhất. Lại nữa, này Cunda, ở đây có người sau khi
lấy của không cho, tự mình sung sướng, hoan hỷ, đó là hỷ lạc thứ hai. Lại nữa, này Cunda, ở đây có người sau khi nói láo, tự mình sung sướng, hoan hỷ, đó là hỷ lạc thứ ba. Lại nữa này Cunda, ở đây có người say đắm, đam mê sống vây quanh với năm món dục lạc, đó là hỷ lạc thứ tư. Này Cunda, bốn loại hỷ lạc này là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.
Này Cunda, sự kiện này có thể xảy ra, các ngoại đạo có thể hỏi: “Các Sa-môn Thích tử có phải sống đam mê bốn loại hỷ lạc này không?" Họ cần phải được trả lời: "Chớ có nói như vậy. Các ông nói như vậy là nói không đúng đắn. Nói như vậy là các ông xuyên tạc, không đúng sự thật, không thực có”. Này Cunda, có bốn loại hỷ lạc nhất định đưa đến yểm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Thế nào là bốn?
Này Cunda, ở đây vị Tỷ-kheo, ly duc, ly ác pháp, chúng và an trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm, với tứ. Đó là hỷ lạc thứ nhất. Lại nửa này Cunda, vị Tỷ-kheo diệt tấm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tình nhất tâm Đó là hỷ lạc thứ hai. Lại nữa-này Cunda,
vị Tỷ-kheo ly hỷ trú xả… chứng và trú Thiền thứ ba... Đó là hỷ lạc thứ ba. Lại nữa này Cunda, vị Tỷ-kheo xả lạc thanh tịnh… chứng và trú Thiền thứ tư… Đó là hỷ lạc thứ tư. Này Cunda, bốn loại hỷ lạc nhất định đưa đến yếm ly, vô tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Này Cunda, sư kiện này có thế xảy ra. Các du sĩ ngoại đạo có thể nói: "Các vị Sa-môn Thích tử đang sống đam mê bốn loại hỷ lạc này". Họ cần phải được trả lời: "Nói như vậy là phải; các ông nói như vậy là nói đúng đắn. Nói như vậy là các ông không xuyên tạc, đúng sự thật, và thực có”.
Này Cunda, sự kiện này có thế xảy ra. Các du sĩ ngoại đạo có thể nói: ”Này Hiền giá, những ai sống đam mê theo bốn loại hỷ lạc ấy có thể mong đợi kết quả gì, lợi ích gì?" Được nói vậy, phải trả lời cho các du sĩ ngoại đạo như sau: "Này Hiển giả, những ai sống đạm mê bốn loại hỷ lạc ấy, có thế mong đợi bốn kết quả, bốn sự lợi ích. Thế nào là bốn?
Này Hiền giá, ở đây, vị Tỷ-kheo diệt trừ ba kiết sử, được nhập vào dòng Thánh, không còn bị đọa lạc, nhất định sẽ được giác ngộ. Đó là kết quả thứ nhất.Lại nữa này Hiền giá, vị Tỷ-kheo diệt trừ ba kiết sử, làm muội lược tham, sân, si, chứng bậc Nhật lai, chỉ còn trở lại đời này một lần nữa trước
khi diệt tận khổ đau. Đó là kết quả thứ hai, lợi ích thứ hai. Lại nữa, này Hiền giả, vị Tỷ-kheo diệt trừ năm hạ phần kiết sử, được hóa sanh ở tạichỗ ấy mà nhập Niết-bàn, không còn phải trở lại đời này nữa. Như vậy là kết quả thứ ba, lợi ích thứ ba. Lại nữa, này Hiền giả, vị Tỷ-kheo diệt trừ các lậu hoặc, tự mình chứng tri, chứng ngộ và an trú ngay trong hiện tại vô lậu Tâm giải thoát, Tuệ giải thoát. Như vậy là kết quả thứ tư. Này Hiền giả, vị nào sống đam mê bốn loại hỷ lạc này, có thể mong đợi bốn kết quả, bốn lợi ích như vây”1.
Những lời Đức Thế Tôn dạy cho Tôn giả Cunda xác minh rõ ràng mục tiêu của đời sống xuất gia theo giáo pháp của Phật. Có hai loại hỷ lạc mà người xuất gia cần phải phân biệt rõ để có sự chọn lựa thích đáng. Thứ nhất là hỷ lạc liên hệ đến dục vọng và ác pháp, được xem là thấp kém, hạ liệt, thuộc phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không có lợi ích, không hướng đến yểm ly, ly tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn. Trong bản kinh Vô tránh phân biệt thuộc tuyển tập Trung Bộ, Đức Phật gọi loại hỷ lạc này là có đau khổ, có phiền lao, có ưu não, có nhiệt não, đưa đến tranh chấp và khuyên người xuất gia không nên thực hành, không
__________________
1 Kinh Thanh Tịnh, Trường Bộ.
nên tu tập, không nên làm cho sung mãn, đáng sợ hãi.1 Loại thứ hai là hỷ lạc phát sinh do ly dục, ly ác pháp, do thực nghiệm các thiền chứng, được gọi là xuất ly lạc, độc cư lạc, an tịnh lạc, chánh giác lạc, nhất định đưa đến yểm ly, ly tham, tịch diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Đức Phật khuyên người xuất gia nên thực hành, nên tu tập, nên làmcho sung mãn loại hỷ lạc này, vì chúng không đưa đến khổ đau, không có phiền lao, không có ưu não, không có nhiệt não, không phát sinh tranh chấp.2 Người xuất gia đi theo con đường giác ngộ của Phật, quyết tâm từ bỏ lối sống bất chánh xấu ác, khước từ đời sống hưởng thụ dục lạc; do đó loại hỷ lạc thứ nhất không thích hợp và không phải là mục tiêu tìm kiếm của người xuất gia. Thay vào đó, người xuất gia tìm vui trong nếp sống ly dục, ly các pháp bất thiện, hân hoan trong nếp sống hành thiền, nỗ lưc thanh lọc và phát triển nội tâm, thực nghiệm hạnh phúc an lạc tự nội do thiền định mang lại. Vị ấy chuyên tâm vào nếp sống thiền định và chứng nghiệm các trạng huống an lạc nội tâm, như được mô tả: “Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly dục, ly ác, bất thiện pháp chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng
__________________
1 Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ
2 Kinh Vô tránh phân biệt, Trung Bộ
thái hỷ lạc do dục sanh, có tầm có tứ. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do ly dục sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không có hỷ lạc do ly dục sanh ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, như một người hầu tắm lão luyện, hay đệ tử người hầu tắm, sau khi rắc bọt tấm trong thau bằng đồng, liền nhồi bột ấy với nước, cục bột tấm ấy được thấm nhuần nước ướt, trào trộn với nước ướt, thấm ướt cả trong lẫn ngoài với nước, nhưng không chảy thành giọt. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do ly dục sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không được hỷ lạc do ly dục sanh ấy thẩm nhuần.
Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo diệt tẩm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc độ định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với hỷ lạc do định sanh, không một chỗ nào trên toàn thân không được hỷ lạc do định sanh ấy thấm nhuần. Này các Tỷ- kheo, ví như một hồ nước, nước từ trong dâng lên, phương Đông không có lỗ nước chảy ra, ở phương Tây không có lỗ nước chảy ra, phương Băc không có lỗ nước chảy ra, phương Nam không có lỗ nước chảy ra, và thỉnh thoảng trời mưa lớn. Suối nước mát từ hồ ấy phun ra, thấm nhuần, tẩm ướt
làm cho sung mãn, tràn đầy hồ nước ấy, với nước mát lạnh, không một chỗ nào của hồ nướcấy không được nước mát lạnh thấm nhuần. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân mình với hỷ lạc do định sanh không một chỗ nào trên toàn thânkhông được hỷ lạc do định sanh thấm nhuần.
Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tĩnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là “xảniệm lạc trú”, chứng và trú Thiền thứ ba. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đầy thân này với lạc thọ không có hỷ ấy, không một chỗ nào trên toàn thân không được lạc thọ không có hỷ ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, ví như trong hồ sen xanh, hồ sen hồng, hồ sen trắng, có những sen xanh, sen hồng hay sen trắng. Những bông sen ấy sanh trong nước, lớn lên trong nước, không vượt khỏi nước, nuôi sống dưới nước, từ đầu ngọn cho đến gốc rễ đều thấm nhuần, tấm ướt, tràn đầy thấu suốt bởi nước mát lạnh ấy, không một chỗ nào của toàn thể sen xanh, sen hồng hay sen trắng không được nước mát lạnh ấy thấm nhuần. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ- kheo thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, tràn đây thân này với lạc thọ không có hỷ ấy, không một chổ nào trên toàn thân không được lạc thọ không có hỷ ấy thấm nhuần.
Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo xả lạc xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Vị ấy thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần. Này các Tỷ-kheo, ví như một người ngồi, dùng tấm vải trắng trùm đầu, không một chỗ nào trên toàn thân không được vải trắng ấy che thấu. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, vị ấy ngồi thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần”.1
Nhìn chung, người xuất gia có đời sống an lạc riêng biệt của người xuất gia, cơ bần do giữ giới và hành thiền mang iại, nghĩa là do quyết tâm dứt trừ mọi điều ác, nỗ lực làm các hạnh lành, sống thiểu dục tri túc, chuyên tâm thực hành thiền định. Nhờ chuyên tâm hành trì giáo pháp Giới-Tịnh-Tuệ của Phật, người xuất gia được xem là sống an lạc ngay trong hiện tại (diṭṭhadhammasukhavihàra: hiện tại lạc trú) hay sống với tâm vắng lặng các phiền não (santavihàra: tịch tịnh trú). Đây chính là lẽ sống
____________________
1 Đại kinh Xóm ngựa, Trung Bộ.
mang lại niềm an lạc lớn cho người xuất gia, khiến cho vị ấy luôn luôn tĩnh táo và thanh thản, không còn bị các dục lạc làm cho say đắm hay quay cuồng chạy theo các lạc thú trần thế, sống ở thế gian mà không nhiễm trước thế tục. Người xuất gia càng chuyên tâm hành sâu về giới đức và thiền định thì càng hưởng tự do và an lạc lớn, do nội tâm vắng bặt các phiền não tham-sân-si và do trí tuệ phát sinh xua tan dần các mê lầm liên quan đến dục (dục lậu), hữu (hữu lậu) và vô minh (vô minh lậu). Nói cách khác, do chuyên tâm vào nếp sống hành thiền, thực nghiệm “hỷ lạc do ly dục sinh” ở thiền thứ nhẩt, “hỷ lạc do định sinh” ở thiền thứ hai, “xả niệm lạc trú" thuộc thiền thứ ba, "xả niệm thanh tịnh”ở thiền thứ tư-mà người xuất gia lần lượt loại trừ mười kiết sử (mười thứ trói buộc của luân hồi khổ đau: thân kiến, nghi; giới cấm thủ, tham, sân, sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh), tuần tự chứng đắc các Thánh quả giác ngộ như Dự lưu, Nhất lai, Bất lai và quả A-la-hán tối hậu.
Trong một cuộc hầu chuyện với Đức Thế Tôn, vua Pasenadi nước Kosala nêu nhận xét rất xác đáng về nếp sống hoan hỷ an lạc của các Tỷ-kheo nhờ chuyên tâm hành trì theo lời Phật dạy:
“Bạch Thế Tôn, con đi du hành tản bộ từ công viên này đến công viên khác, từ cung uyển
này đến cung uyển khác. Ở đây, con thấy một số Sa-môn, Bà-la-môn gầy mòn, khốn khổ, da xấu, bạc nhợt, tay chân nổi gân, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn. Bạch Thế Tôn, con suy nghĩ như sau: “Thật sự các bậc Tôn giả này sống Phạm hạnh không được hoan hỷ hay có những ác nghiệp được giấu kín. Do vậy, các vị Tôn giả này mới gầy mòn, khốn khổ, đa xấu, bạc nhợt, tay chân gân nổi, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn. Con đi đến các vị ấy và nói:
-Vì sao chư Tôn giả lại gầy mòn, khốn khổ, đa xấu, bạc nhợt, tay chân gân nổi, hình như không có gì đẹp mắt để người ta nhìn?
Các vị ấy trả lời như sau:
- Tâu Đại vương, chúng tôi bị bệnh gia truyền.
Còn ở đây, bạch Thế Tôn, con thấy các Tỷ-kheohân hoan, phấn khởi, hỷ lạc, các căn thoái mái, không dao động, bình tĩnh, sống đưa vào sự hỷ cúng của người khác, với tâm tư như con thú rừng. Bạch Thế Tôn, con suy nghĩ như sau: “Thật sự các bậc Tôn giả này ý thức được một sự tối thắng thù diệu nào trong giáo lý Thế Tôn, một sự thành đạt tuần tự nên các bậc Tôn giả này hân hoan, phấn khởi, hỷ lạc, các căn thoái mái, không
dao động, bình tĩnh, sống dựa vào sự hỷ cúng của người khác, với tâm tư như con thú rừng”.1
________________________
1Kinh Pháp Trang Nghiêm, Trung Bộ.