Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 14: II. Mười Đại Đệ Tử (Trang 79 - 116)

vượt qua tất cả những giới hạn xung đột ấy, vượt lên  qua  nhiều lớp của  cánh cửa bất  nhị,  để  đi  cho  đến tận cảnh  giới  vô  ngôn tịch mịch.  Trong  cõi tịch mịch  ấy,  khu vườn  xoài một  thời  tanh  hôi  trụy lạc bỗng bừng  sáng  thành cõi Phật  trang  nghiêm. Trong  đó,  thân  thể  thường  xuyên bị khống chế bởi quy luật vật chất, với những bệnh tật, yếu đuối, thấp hèn, bỗng  trở  thành Pháp  thân bất diệt, hiển hiện từ cõi Phật A-súc thanh tịnh.
Không  chỉ  ngài Xá-lợi-phất. Duy-ma-cật  đối  biện với tất cả mười Đại Thanh văn. Tất cả  được  nhận  thức  như  là  những nhân tố  phản  diện,  cho  thấy  những  biến  động nội  tâm của những người đang muốn vượt qua giới hạn hư ảo của thế gian, để nhìn thấy hình ảnh chân thực của thế giới này.
Bây  giờ  chúng  ta  hãy  theo dấu Duy-ma-cật  đi  tìm mười vị Đại Thanh văn ấy.
II. MƯỜI ĐẠI ĐỆ TỬ
 
Duy-ma-cật hiện bệnh. Trong một ý nghĩa, Ông không bệnh. Nhưng  trong một  nghĩa  khác, Ông  thật sự  đang bệnh. Với phàm  phu, Ông  thật sự bệnh  nên  nhiều  người  thân  quen  đã đến  thăm. Trong nhận  thức của  trí  tuệ  siêu việt, Ông không bệnh, vậy  đâu cần  ai  đến  thăm.  Nhưng  Ông vẫn  nghĩ  đến
Phật, mong được một lời thăm hỏi của Phật. Bệnh, hay không bệnh,  thảy đều  là phương  tiện;  là những biểu hiện khác nhau của một Thực tế duy nhất. Chính phương  tiện đó, những  thị hiện không chỉ với mục đích để cho phàm phu được khai  thị từ chân  lý mầu nhiệm của đời sống thường nhật; mà đây còn là thị hiện từ chân  lý được nhìn thấy của các bậc Thánh. Cho nên, lần lượt Phật khiến mười vị Đại Đệ tử thay Ngài đi thăm bệnh Duy-ma-cật; mỗi vị biểu hiện một phẩm  tính của Phật. Mười vị Đại Đệ tử  là tổng hợp của
cả mười phẩm  tính  siêu việt nơi  Phật;  những  phẩm  tính  ấy hằng  được  thị  hiện  cho phàm phu thấy,  là những gì mà qua đó bậc trí giả  trong hàng phàm phu thường tán thán Như  lai. Nhưng đó chỉ  là trên mặt biểu hiện. Như kinh Pháp hoa nói:  trí  tuệ của Chư Phật quả thật  thậm  thâm, khó  thấy, khó biết; duy chỉ các Như  lai, bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác mới thật sự giác tri.1 Cho nên, thật sự  là  điều  đáng  kinh  ngạc,  hy hữu,  khi  Phật bảo Tu-bồ-đề: “Ông hãy bằng biện tài của mình mà tuyên thuyết pháp tương ưng với  Bát-nhã  ba-la-mật,  giáo  giới,  giáo  thọ  các Bồ-tát, khiến cho sự tu học Bát-nhã ba-la-mật của họ được rốt ráo.”2
Trong  kinh  điển  A-hàm  (Hán tạng),3 cũng  như  trong  các Nikāya  (Pali),4 số  các Thanh văn  được  Phật  xác  định  là  đệ nhất rất nhiều, gồm các tỳ-kheo, tỳ-kheo ni, và cả cư sỹ nam và nữ. Nhưng,  trong số  các vị  trưởng  lão  đệ  nhất  này,  đại biểu  được  nói  là  sáng  chói, tất  nhiên  là  các vị  được  đề cập
trong  kinh  Ngưu  giác  sa-la-lâm.  Trong  đó  chỉ  có  sáu vị.5 Trong  các  kinh Đại Bát-nhã, số Đại Thanh văn  tham dự thường  xuyên  là  các vị  được kể  như Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên,  Thiện  Hiện  (Tu-bồ-đề),  Chấp  Đại Tạng  (Ma-ha-Câu-hi-la), Mãn Từ Tử (Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử), Đại Ca-đa-diễn-na  (Ma-ha  Ca-chiên-diên),  Đại  Ca-diếp. Tất  nhiên
___________________                                                
1 Kinh Pháp hoa, phẩm ii “Phương tiện.”
2 Đại Bát-nhã (Huyền Trang) 11, T5n220, tr. 56a29.  
3 Tăng nhất A-hàm 3, phẩm iv “Đệ tử.” T2n125, tr. 557a17.
4 Samyutta I, 14. Etadaggavaggo.
5 Trung A-hàm  48,  T1n26,  tr.  726c27,  danh  sách  các  Thượng  tôn Trưởng lão: Xá-lợi-phất舍梨子, Đại Mục-kiền-liên 大目揵連, Đại Ca-diếp大迦 葉, Đại Ca-chiên-diên 大迦旃延, A-na-luật-đà 阿那律陀, Ly-việt-đa 離越哆,  A-nan  阿難。  Gisiṅga,  M.  i.  213,  danh  sách  Pali:  Sāriputta  Mahāmoggallāna Mahākassapa Anuruddha  Revata Ānanda.
không thể thiếu A-nan.6
 Có lẽ Duy-ma-cật là kinh Đại thừa đầu tiên nêu rõ con số tròn trịa mười Đại đệ tử; các kinh khác về sau y theo đó. Một cách tổng quát, sở đắc đặc biệt mỗi vị được  nói như  sau: Xá-lợi-phất, đại trí. Đại Mục-kiền-liên: thần thông. Đại Ca-diếp: khổ hành (đầu-đà).  Tu-bồ-đề:  giải  Không.  Phú-lâu-na:  thuyết pháp.  Đại  Ca-chiên-diên:  nghị  luận.  A-na-luật:  thiên  nhãn. Ưu-ba-ly: trì luật. La-hầu-la: mật hạnh. A-nan: đa văn.
Cát Tạng7 phân mười vị thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất, bốn đại đệ tử biểu  trưng cho định, huệ, hành và giải (nhận  thức). Nhóm thứ hai, gồm ba, biểu trưng cho Ba tạng: Kinh, Luật và Luận. Nhóm cuối, gồm ba mà khi tại gia vốn  là  thân tộc của Phật. Trạm Nhiên8 lại có cách giải thích khá lạ  lùng về mười đại đệ tử. Sư đặt mỗi vị  biểu tượng cho một  tâm sở: tưởng, dục, canh lạc (xúc), huệ, niệm, tư, giải  thoát (thắng giải),  tác ý, tam-ma-địa (định) và thọ.
_____________________
6 Đại Bát-nhã 400 (Huyền Trang), T5n220, tr. 458c29:  舍利子。大目連。執大藏。滿慈子。大迦多衍那。大迦葉波 … 善現. Các Đại Thanh văn được kể trong Đại phẩm Bát-nhã 8 (La-thập), T8 n223, tr. 276a18. Tu-bồ-đề 須菩提。Xá-lợi-phất 舍利弗。Đại Mục-kiền-liên 大目揵連。Ma-ha
Ca-diếp摩訶迦葉。Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử富樓那彌多羅尼子。Ma-ha Câu-hi-la摩訶拘絺羅。Đại Ca-chiên-diên摩訶迦旃延。A-nan阿難等.
7 Nghĩa sớ 3, tr. 936a.
8 Lược sớ  4,  tr.  609a, dẫn  A-tỳ-đàm  tâm  luận,  T28  No1550,  tr.  810b28: tưởng, dục, canh lạc, huệ/ niệm, tư cập giải thoát/ tác ý ư cảnh giới/ tam-ma-địa dữ  thống. 想欲更樂慧念思及解脫作意於境界三摩提與痛. Đây là  các  tâm sở  mà  Câu-xá  (tr.  19a14) gọi  là mười  đại  địa  pháp (mahābhūmika),  là  các  chức năng  tâm  lý  có mặt  trong tất cả mọi  hoạt động của  thức:  thọ (vadanā), tưởng (saṃjñā), tư (cetanā), xúc (sparśa), dục (chanda), huệ (prajñā), niệm (smṛti),  tác  ý (manaskāra),  thắng giải (adhimukti), tam-ma-địa (samādhi).
Trong  ý  nghĩa của  các  nhà  chú  giải  này,  Duy-ma-cật sở thuyết  kinh  thật sự  là một vở kịch,  trong  đó mỗi  nhân vật tượng  trưng  cho một  giá  trị  nào  đó  ngoài  đời. Sự  giải  thích này  không  giúp  chúng  ta  hiểu  thêm  ý  nghĩa  luận  đạo  giữa Duy-ma-cật với  các  đại  đệ tử,  do  đó ở  đây  không cần  thiết nói thêm chi tiết.
Mười vị Đại đệ tử được Phật khiến đi thăm bệnh Duy-ma-cật, và tất cả đều tránh và mỗi vị tường thuật lại cuộc luận đạo hy hữu giữa mình với Duy-ma-cật.
1. Xá-lợi-phất
Trong suốt các cuộc  luận đạo của Duy-ma-cật, vị được xưng tụng là bậc Đại trí Thanh văn này xuất hiện thường xuyên với hình ảnh ngây ngô, với những câu hỏi ngớ ngẩn. Nhưng một chi  tiết nhỏ  trong bản dịch của Huyền Trang, bị xem  là lược bỏ trong bản của La-thập,9 cho thấy trong cách nhìn của Duy-ma-cật, ẩn  tàng bên  trong con người ẩn sỹ sống cuộc đời xa lánh vẫn  là một nhân cách siêu việt. Do đó, khi đến với Xá-lợi-phất, trước khi mở cuộc đối biện về ý nghĩa xuất ly, Duy-ma-cật, con người lừng danh  trong vô vàn đại  thiên  thế giới ấy, cúi lạy dưới chân Xá-lợi-phất, tỏ  lòng cung kính như đối với chư Phật. Cho nên, khi những nghị luận giữa Duy-ma-cật và Văn-thù  chuẩn bị  vén mở  những  chân  trời  ảo  diệu của ngôn ngữ,  thì Xá-lợi-phất xuất hiện. Cũng như các Bồ-tát từ cõi Hương tích thú nhận: khi mới đến thế giới Ta-bà này, các ngài xem  thường nó vì dẫy đầy uế  trược. Nhưng khi hiểu ra, mới  rõ  phương  tiện  diệu dụng của  chư 
 
____________________________                                                                                                 
9 Xem bản dịch Việt, tr. 25, cht. 5. Htr..: “Sau khi cúi đầu lễ dưới chân con, rồi nói rằng…” Chỗ này, Khuy Cơ  (T38n1782,  tr. 1041b9) chỉ  trích La-thập vì nể nang Dao chúa, nên tránh chi  tiết Duy-ma-cật cúi lạy sát chân ngài  Xá-lợi-phất, lược bỏ  chi  tiết  này  trong  nguyên bản  tiếng  Phạn. Nhưng bản Sanskrit  và Tạng dịch  không  có  chi  tiết này  như Htr.  trong đoạn này, nhưng được thấy trong đoạn A-na-luật.
Phật là bất khả tư nghì.10 
Xá-lợi-phất là nhân cách thân thiết nhất cho chúng sinh đang ngụp lặn trong bùn sình ngũ dục có chỗ nương tựa để đi lên. Đó là chỗ vi diệu trong phương tiện thuyết giáo của Phật, như Kinh Pháp Hoa nói: “Tính tịch diệt của các pháp không thể diễn tả bằng lời. Ta bằng phương tiện mà nói cho năm Tỳ-kheo. Đó gọi  là chuyển pháp luân. Bấy giờ mới có từ Niết-bàn, từ A-la-hán, và danh hiệu khác nhau của Pháp và Tăng.”11 Nói cách khác, ngôn ngữ của Duy-ma-cật là sự vận hành vô trụ xứ của Bồ-tát. Ngôn ngữ của Xá-lợi-phất là âm thanh trong trụ xứ của Thanh văn, vì nơi đó nó vang vọng tâm tư vẩn đục của chúng sinh.
Trú xứ của Thanh văn ở đâu? Rất cụ thể, đó là núi rừng u tịch, là hang động, gốc cây, bờ suối. Nơi đó, Thanh văn  thiền tọa, xa  lánh mọi náo nhiệt của thế gian. Trốn đời chăng? Không phải thế. Những ai mà tâm tư còn vẩn đục bởi dục vọng thấp hèn, sống trong chốn núi rừng hoang vu, u tịch ấy, không thể không sợ hãi, lông tóc dựng đứng.12 Đó là kinh nghiệm đầu tiên của đức Thích Tôn khi vừa rời bỏ thị  thành để sống một mình cô độc. Nhưng không gian u tịch cũng mang lại  kinh nghiệm nguyên sơ cho tâm tư định tĩnh. Những ai chưa hề có kinh nghiệm gì về đời sống độc cư, những người ấy khó có thể thưởng thức hương vị siêu thoát trong giáo pháp của Phật. Sống viễn ly và kinh nghiệm độc cư là bước đầu tiên đi vào Thánh đạo.13
 _______________________                                               
10 Xem bản dịch, Ch.xi. Bồ-tát hạnh.
11 Theo bản Hán, Diệu pháp liên hoa kinh, phẩm 2 “Phương tiện.” Phân nửa bài kệ này khác với Phạn bản hiện hành. Cf. Sad. ii, k. 123.
12 Trung bộ, 4. Kinh sợ và khiếp đảm (M. i. 16ff).
13 Pháp  cú  Pali,  305:  ekāsanaṃ  ekaseyyaṃ,  eko  caram  atandito;  eko damayam attānaṃ, vanante ramito siyā, Ngồi một mình, nằm một mình, đi đứng một mình không buồn chán; cô độc tự chế ngự, người ấy vui thú trong rừng sâu.
Nhưng, độc cư trong ý nghĩa chân  thật của nó là gì? Đó là thân viễn ly, tâm viễn ly. Duy-ma-cật nói với ngài Xá-lợi-phất: “Bất tất ngồi như vậy mới là tĩnh tọa. Không hiện thân và ý ở trong ba cõi, ấy mới là tĩnh tọa. Hiện các oai nghi mà không  xuất diệt tận định, ấy mới  là tĩnh tọa. Hiện thân làm việc phàm phu mà không xả Đạo pháp, ấy mới là tĩnh tọa...”  
Bậc Thánh đã xuất ly ba cõi, vượt xa ngoài thế giới đầy xáo động này; đó là nguồn an lạc do viễn ly và xuất ly. Nhưng nếu bậc Thánh ấy trở lại thế gian này, hiện thân và ý như phàm phu ngay giữa thế gian này, mà tâm tư vẫn xuất ly ngoài ba cõi. Đó là đời sống viễn ly chân thật.  
Một Tỳ-kheo khiếu nại với Phật: Xá-lợi-phất xúc phạm ông, rồi bỏ đi. 14 Phật hỏi Xá-lợi-phất. Tôn giả trả lời: “Tâm tư con như mặt đất, nhận tất cả mọi thứ tịnh và bất tịnh, một cách bình đẳng. Làm sao con có thể xúc phạm người  khác.” Qua đó, những lời phát biểu của Duy-ma-cật là tán dương, hay chỉ trích Xá-lợi-phất? Chỉ những tâm hồn thấp kém, đứng trước cồn cỏ che  khuất  để  không  thấy Tu-di là cao, làm sao thấy được  tâm tư như không gian vô biên của bậc Thánh, như Tỳ-kheo hiếu sự kia.
Tôn giả Xá-lợi-phất đã một lần đi  thăm bệnh trưởng giả Cấp Cô Độc. Trong khi nằm liệt trên giường bệnh, với những cơn đau nhức hành hạ toàn thân, thống khổ bức bách, Cấp Cô Độc sau khi nghe bài thuyết pháp của Xá-lợi-phất, cảm thấy một nguồn an lạc vô biên chưa từng có.15 Thân bệnh, nhưng tâm không còn bệnh. Đó là hình ảnh thực tế minh giải một cách sống động ý nghĩa “Hiện thân ý mà vẫn không ở  trong ba cõi.”   
Nhưng, như vậy, tại sao Xá-lợi-phất không đi thăm bệnh Duy-
___________________
14 Trung A-hàm 5 (T01n26, tr. 452c8).
15 Trung A-hàm 6 (T1n26, tr. 459c6).
ma-cật? Đó là giới hạn của ngôn ngữ; và cũng là giới hạn của không gian xã hội của con người. Câu trả lời đến từ kinh nghiệm sống thực của mỗi người, không đến từ người khác.
2. Mục-kiền-liên
Trong hàng Đại Thanh văn, Mục-kiền-liên là thần thông đệ nhất.16 Khi ngài bấm ngón chân xuống đất, tất cả cung điện của Chúa tể Thiên thần đều rung động. Thiên đế Thích kinh sợ, lông tóc dựng đứng.17 
Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên biểu hiện cho Trí tuệ và Thần lực của Phật. Nhưng Phật dùng năng lực thần biến siêu nhiên ấy để làm gì?
Có lần, thanh niên cư si Kevaṭṭa18 đề nghị Phật dạy cho các Tỳ-kheo thần thông biến hóa, như vậy có thể thu phục đức tin của  nhiều người hơn bằng phép lạ siêu nhiên. Đức Phật từ chối. Ngài chỉ xác nhận một phép lạ thôi. Đó là giáo giới thị đạo, tức là phép lạ của sự giáo dục.19 Không ích gì khi có khả năng biến hóa một người tí hon thành khổng lồ, làm thân hình bốc lửa các thứ. Chỉ đáng tán thưởng, khi phép lạ là khả năng  biến một con người hung ác thành một bậc Thánh từ tâm quảng đại.
Khi Duy-ma-cật đến gặp Tôn giả Mục-kiền-liên, bấy giờ ngài không phải đang thị hiện thần thông, mà là đang thuyết pháp tại

__________________
16 Cát Tạng, Duy-ma kinh nghĩa sớ  (T38n1781,  tr. 936a17): “Đối biện Xá-lợi-phất, nêu  rõ Thánh mặc nhiên  (sự  im lặng của bậc Thánh). Đối biện Mục-kiền-liên, nêu rõ Thánh thuyết pháp.”
17 Cūḷataṇhāsaṅkhaya-sutta (Ái tận tiểu kinh), M.i. 254.
18 D. i. 211. Trường A-hàm 16 (kinh Kiên cố, T1n1, tr.101b18).
19 Ba  thị đạo:  thần biến  thị đạo, ký  tâm  thị đạo, giáo giới  thị đạo. Pali, đã dẫn:  tīni pāṭihāriyāni  iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsani-pāṭihāriyaṃ. Giải thích của Câu-xá 27  (T.29, tr. 142c), gọi là thị đạo, vì có khả năng hướng dẫn tâm tư người khác theo hướng mình muốn.
một ngã tư đường. Tôn giả cũng đang thực hiện pháp thuật siêu nhiên của Phật: giáo giới thị đạo. Ngài đang thuyết pháp. Nhưng ngài thuyết pháp gì? Có lẽ, theo thông lệ, khi thuyết pháp cho cư sĩ, các ngài thường nói về bố thí, trì giới, sinh thiên. 20 
Duy-ma-cật chợt đến, nói rằng: “Pháp không chúng sinh, vì xa lìa cáu bẩn của chúng sinh. Pháp không thọ mạng, vì xa lìa sinh tử. Pháp không có con người, vì tiền tế và hậu tế đều cắt đứt. Pháp thường tịch nhiên, vì diệt các tướng. Pháp lìa ngoài tướng,  vì  không sở duyên.  Pháp không ngôn thuyết, vì lìa giác quán. Pháp không hình tướng, vì như hư không…”
Luận biện của Ông gợi ý rằng có thể Mục-kiền-liên đang nói về các pháp  tu để diệt  trừ hữu  thân kiến, tức quan điểm  sai lầm cho rằng thân này thực hữu, tồn tại với một tự ngã. Trong giáo nghĩa Thanh văn, khi một người diệt trừ được hữu thân kiến, người ấy chứng bậc Thánh quả đầu tiên gọi là Dự lưu. Hầu hết các tục gia đệ tử của Phật đều chứng đắc Sơ quả này.
Nếu giới hạn vấn đề trong sự tu tập của tại gia như vậy, hẳn không có gì cần biện giải. Nhưng  khi giáo nghĩa ấy được nghiên cứu từ phía ngoài Phật pháp, vấn đề ngã hay vô ngã liền phát sinh. Tất  nhiên,  điều  có  thể  thừa  nhận dễ dàng là, trong phạm vi tâm lý thường nghiệm, không có cái ta bất biến. Nhưng nếu thật sự, trong tận cùng bản thể, không tồn tại một tự ngã, cái gì  luân hồi, để nói có luân hồi và có giải thoát? Nhiều bộ phái Phật giáo sau này xuất hiện với quan điểm rằng chính Phật cũng thừa nhận một tự ngã như vậy.
Vậy, rõ ràng  luận biện của Duy-ma-cật đã cảnh báo một điều có
_____________________
20 Huệ Viễn, Nghĩa ký 3, tr. 447a, và Cát Tạng, Nghĩa sớ 3, tr. 937b, đều giả thiết như vậy. Trạm Nhiên, Lược sớ 4,  tr. 613a, không đồng quan điểm này. Theo ông, Mục-liên  thường nói về chiết pháp Không của Tiểu  thừa để đưa vào đạo.
 thể xảy  ra cho những ai học hỏi giáo nghĩa  vô ngã. Ông nói,  “Pháp  không  chúng  sinh,  không  thọ mạng,  không  con người”, 21 cũng  là  điều  mà  kinh  Kim  cang  nói:  hoàn  toàn không  có  khái  niệm về  ngã, về  nhân, về  chúng  sinh  và  thọ giả.22 Các từ này đều liên hệ đến khái niệm về tự ngã, trên cả hai  phương  diện:  thường  nghiệm  và  siêu  nghiệm.  Trong thường  nghiệm, cũng  như  siêu  nghiệm,  không ở  đâu tồn tại một tự ngã như vậy. Vì rằng, Duy-ma-cật nói: “Pháp  thường tịch  nhiên  vì  các tướng  thường tịch  diệt.  Pháp  không  tham trước, vì không sở duyên…” Rồi Ông kết luận: Pháp như vậy, làm sao thuyết?
Mặc dù tự  tính của các pháp, của tất cả tồn tại,  là như vậy, nhưng  thực tế  Phật  đã  giảng  thuyết,  các Bồ-tát  có  giảng thuyết,  các  Thanh văn cũng  giảng  thuyết. Sự  giảng  thuyết như vậy có phải là điều dối trá chăng?
Hoàn  toàn  không  phải  như vậy.  Duy-ma-cật  nói:  “Người thuyết  pháp  thì  không  diễn  thuyết,  không  khai  thị.  Người nghe  thì  không  nghe,  không sở  đắc. Như  con  người  huyễn giảng pháp cho người huyễn nghe.”  
Ý  nghĩa  này cũng từng  được  Tu-bồ-đề  nói  cho  Thiên  đế Thích và các thiên thần thuộc hạ nghe, khiến họ vô cùng kinh ngạc.23 Tu-bồ-đề  nói:  “Người  huyễn  có  thể  tùy  thuận  nghe những điều tôi nói... Chúng sinh như huyễn như mộng... Phật pháp như huyễn như mộng... Niết-bàn như huyễn như mộng.” Chư  thiên kinh ngạc, hỏi: “Đại đức Tu-bồ-đề, ngài cũng nói Niết-bàn  như  huyễn,  như mộng  chăng?”  Tu-bồ-đề  trả lời: “Này  các  Thiên tử, nếu  có  pháp  nào  cao hơn Niết-bàn,  tôi cũng nói đó như huyễn,
_______________________                                                
21 VKN: dharmo hi …asattvaḥ …nirjīvo … niṣpudgalaḥ.
22 Vajracched.:  na …ātmasaṃjñā  pravartate,  na  sattvasaṃjñā,  na jīva-saṃjñā, na pudgalasaṃjñā.
23 Tiểu phẩm Bát-nhã 1 (T8n227, tr. 540c6).
 như mộng. Huyễn, mộng và Niết-bàn, không hai, không khác”24
Hẳn là còn hơn cả kinh sợ khi cung điện nhà trời bị rung chuyển bởi ngón chân của Mục-kiền-liên. Sự thuyết pháp như vậy quả thật là thần thông diệu dụng. Cho nên, giáo giới thị đạo có uy lực hơn hẳn hai thứ kia là thần thông biến hóa và đọc ý nghĩ của người khác.
Thần thông biến hóa có thể thực hiện được, vì thế giới này vốn dĩ giả dối, bất thực. Nó hiện hữu như trò ảo thuật; vì tự tính của các pháp vốn như huyễn. Làm sao thấy suốt tự tính như huyễn này trong Phật pháp, để thấy năng lực vô biên của Phật pháp? Người đời chỉ biết thán phục Mục-kiền-liên vì thần thông biến hóa của ngài. Duy-ma-cật không đợi lúc Mục-kiền-liên đang hiện thần thông để đối biện, mà đến ngay lúc Mục-kiền-liên đang thuyết pháp. Chính ở đó Duy-ma-cật chỉ lối đi vào cảnh giới thần thông của Phật.   
3. Đại Ca-diếp
Một  thời, Phật trú tại Xá-vệ. Đại chúng cũng đang đến dự nghe pháp. Khi ấy, họ thấy một lão Tỳ-kheo, già nua, y phục tồi tàn. Thấy vậy, nhiều người khởi tâm khinh mạn: “Lão sư già này là ai mà tồi tàn đến thế?” Nhưng, ngay lúc ấy, họ chợt nghe tiếng của Phật: “Ca-diếp, hãy đến đây. Hãy ngồi trên chỗ này.” Rồi Phật nhường Ca-diếp phân nửa chỗ ngồi. Ngài lại hỏi: “Ca-diếp, không biết Ta với ông, ai là người xuất gia trước. Ta chăng? Ông chăng?” Nghe đối đáp này, các Tỳ-kheo kinh sợ,  lông tóc dựng ngược. Chưa từng thấy ai được Phật mời ngồi chung chiếu như thế. 25 Rồi ngay sau đó, giữa đại chúng Tỳ-kheo, đức Phật đã tán thán Đại Ca-diếp như sau: “Ta, này các Tỳ-kheo, đã dứt sạch
______________________
24 Đã dẫn, T8n027, tr. 540c18.
25 Tạp A-hàm 41, kinh 1142, T2n99, tr. 302a4. Cf. Pali., Jhānābhiññā, S. ii. 211.
các lậu,  vô lậu,  tâm  giải thoát,  huệ  giải  thoát,  ngay  trong  đời  này bằng  thắng  trí tự thân  chứng  ngộ,  thành tựu  và  an  trụ. Ca-diếp cũng vậy,  đã dứt sạch các lậu, vô lậu,  tâm giải  thoát, huệ giải  thoát, ngay trong đời này bằng  thắng  trí tự thân chứng ngộ, thành tựu và an trụ.”26
Cũng  chính Đại  Ca-diếp  là  người  duy  nhất  được  Phật  trao cho chiếc y phấn tảo của Ngài. Đại Ca-diếp khẳng định điều này với A-nan: “Chính ta là con đích tử của Thế Tôn; sinh ra từ miệng của Thế Tôn; sinh từ Pháp, được hóa sinh từ Pháp, là người thừa tự Pháp; ta đã nhận được y phấn tảo của Thế Tôn.”27 
Rồi một lúc khác, Phật hỏi các Tỳ-kheo: “Tỳ-kheo như thế nào mới xứng đáng vào nhà người?” Nghĩa là, xứng đáng đến nhà người khất thực. Rồi Phật đưa tay lên nắm bắt hư không, và hỏi: “Các ngươi nghĩ sao? Tay Ta có bị dính mắc bởi hư không, bị trói buộc vào hư không, bị nhuộm dơ bởi hư không chăng?  (...)  Chỉ  có Tỳ-kheo Ca-diếp, tầm thường như vậy, không bị dính mắc, không bị trói buộc, không bị nhuộm dơ, mới xứng đáng vào nhà người.”28
Ca-diếp đến giữa loài người, rời khỏi loài người, như cánh chim giữa hư không, đến và đi không dấu vết.
Đại Ca-diếp đang ôm bình bát đến trước nhà người nghèo để khất thực. Truyền thuyết thường kể, Đại Ca-diếp có tâm ưu ái đặc biệt với người nghèo, nên thường chỉ khất thực từ nơi nhà nghèo. Cho đến cả Thiên đế Thích khi muốn cúng dường Đại Ca-diếp, cũng phải biến hóa thành một bà lão nghèo khó để
____________________
26 Pali, ibid., tr. 213.                                               
27 Cīvarasutta, S. ii. 221: bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhamma-nimmito dhammadāyādo, paṭiggahitāni‚ sāṇāni  paṃsukūlāni nibbasanānī. Hán dịch tương đương, Tạp A-hàm 41, tr. 303c02.
28 Tạp A-hàm 41, kinh 1136, T02n0099, tr. 299c22.
được ngài thọ nhận.
Ngay khi ấy, Duy-ma-cật xuất  hiện. Ông  nói: “Kính thưa ngài Ma-ha Ca-diếp, có tâm từ bi mà không rộng khắp, nên ngài bỏ nhà hào phú mà xin nhà bần hàn.”  
Nếu nói là phương tiện thị hiện, Phật từ bỏ tịnh độ mà hiện nơi uế trược, thì có khác gì Ca-diếp bỏ nhà giàu để đến với người nghèo?
Trong mối quan hệ giàu nghèo, ăn và không ăn, thực chất là những quan hệ mang tính quy ước, thông tục; là chân lý thường nghiệm, thuộc phạm vi thế tục. Bậc Thánh xuất hiện giữa đời, chấp nhận những quy ước của thế gian vì ích lợi của thế gian; nhưng không vì vậy mà bị những quy ước ấy ràng buộc để thành cố chấp. Lịch sử vẫn nhìn Đại Ca-diếp như là biểu tượng của  đạo đức nghiêm túc, sống cả cuộc đời khổ hạnh; là người nắm giữ giềng mối của Tăng luân. Để cho giềng mối ấy được vững chắc, kỷ luật tu viện cần được duy trì nghiêm khắc. Có một giới hạn cách biệt rõ nét giữa hàng tại gia và xuất gia. Cả hai chỉ có thể quan hệ trong mối quan hệ thường nhật qua sự khất thực của các Tỳ-kheo.
Cho tới một giai đoạn lịch sử nhất định, một lớp cư sĩ muốn xóa bỏ sự ngăn cách ấy; để Phật pháp có thể được thực hành một  cách bình đẳng cho tại gia cũng giống như xuất gia. Nhưng làm sao được, khi đời sống tại gia có quá nhiều  ràng buộc? Trước kia, nhiệm vụ cư sĩ đối với Phật pháp là cúng dường các Tỳ-kheo, cung cấp các nhu yếu cho đời sống thường nhật để Tỳ-kheo có điều kiện tu hành. Cư sĩ như vậy chỉ gieo trồng hạt giống phước báo để cho đời sau. Hình ảnh Tỳ-kheo hằng ngày ôm bát vào xóm xin ăn là dấu hiệu tồn tại của Phật pháp. Nay các cư sĩ nhìn lại ý nghĩa của sự khất thực ấy, để muốn hiểu rõ hơn ý  nghĩa Phật dạy nhiệm vụ chính của tại gia là bố thí cho Tỳ-kheo khất thực. Ý nghĩa đó bây giờ nên hiểu như thế nào?
Duy-ma-cật  thưa với ngài Đại Ca-diếp: “Thưa ngài Ca-diếp, an trụ nơi pháp bình đẳng thì nên hành khất thực theo thứ lớp. Vì sự không ăn, cho nên cần phải hành khất thực. Vì để  làm rã sự kết hợp mà cầm lấy đồ ăn từng vắt nắm. Vì không  thọ nhận mà nhận lấy  thực phẩm của người kia. Bằng ấn tượng về  xóm  hoang mà đi vào xóm. Nhìn sắc mà cũng đồng như mù. Nghe  âm  thanh cũng  đồng  như  tiếng vọng…  Biết vạn hữu  đều  như  huyễn tướng,  không  có tự  tánh,  chẳng  có  tha tánh; từ xưa vốn  không bốc  cháy  thì  nay  không dập tắt…Thưa ngài Ca-diếp, ăn như vậy mới là không ăn suông của tín thí.”
Điều mà Duy-ma-cật yêu cầu: “An  trụ nơi pháp bình đẳng”, há Phật đã chẳng nói: “Tâm của Ca-diếp cũng bình đẳng như hư  không?”  Điều  mà  Duy-ma-cật  nói:  “Thấy sắc  như  mù, nghe tiếng như vang...”; há Phật đã không nói: “Tâm Ca-diếp không dính mắc, không hệ phược, không nhiễm ô?”
Những điều này có phản bác lại những gì Phật đã nói về Đại Ca-diếp chăng? Mới nghe ra, Ông hình như chỉ trích Ca-diếp bằng những điều mà chính Phật đã ca ngợi. Tất nhiên những điều  ông  nói  không  chống  trái  những  điều  Phật  xác  nhận. Vậy, phê bình của Ông có ý nghĩa gì? Ngôn thuyết của Bồ-tát quả  thật bất  khả tư  nghì, mà sở  hành của  Thanh văn cũng không phải ít bất khả tư nghì hơn.  
4. Tu-bồ-đề
Thiên đế Thích nghe nói Trưởng  lão Tu-bồ-đề bệnh,  liền đến thăm. Ông hỏi: “Thưa Tôn giả Tu-bồ-đề, bệnh của ngài do từ đâu? Từ  thân  phát  sinh  chăng? Từ  ý  phát  sinh  chăng?” Tu-bồ-đề  trả lời:  “Pháp  pháp tự  sinh.  Pháp  pháp tự  diệt.  Pháp pháp  lay  động  nhau. Pháp  pháp tự tĩnh lặng... Hết  thảy  đều quy về  không. Không  ngã,  không  ngã sở,  không  thọ mạng, không  con  người.  Không  hình,  không tượng.  Không  nam, không nữ. Bệnh của tôi
 như vậy mà sinh. Như vậy mà diệt.”29
 Một lần khác, khi Thế  tôn từ cung  trời Đao-lợi, sau ba  tháng thuyết pháp ở đó, trở lại nhân gian. Trưởng  lão Tu-bồ-đề khi ấy đang ngồi vá áo trong một hang động, suy nghĩ, có nên đi hầu Phật, như hết thảy các chúng đệ tử chăng? Rồi Tôn giả tư duy: “Đây  là  hình Như  lai. Nhưng  cái  gì  là Thế Tôn? Mắt chăng? Tai chăng?  ... Hay người đến gặp, chỉ  thấy đó  là đất, nước, lửa, gió? Hết  thảy các pháp đều không tịch. Không tự ngã. Không sinh mạng. Không con người...”30
Rồi  trên hội Bát-nhã, Phật khiến Tu-bồ-đề hãy bằng biện  tài của  mình  mà  giảng  thuyết  cho  các Bồ-tát  pháp tương  ưng Bát-nhã  ba-la-mật-đa,  giáo  giới  các Bồ-tát ma-ha-tát,  khiến cho họ được thành biện trong Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tu-bồ-đề vâng lời Phật. Các Đại Bồ-tát, Đại Thanh văn, hết  thảy chư thiên  thảy đều kinh ngạc. Tu-bồ-đề giải  thích: “Pháp yếu mà Như  lai  tuyên  thuyết không hề mâu  thuẫn với pháp tính. Các đệ tử Phật y theo pháp được thuyết ấy mà tu tập, chứng pháp thật tướng. Những gì được nói ra, cũng không mâu thuẫn với pháp tính.”31
Khi được Xá-lợi-phất hỏi, “Bản  tính của  tâm vốn  thanh tịnh, là  nghĩa  thế  nào?”  Tu-bồ-đề  trả lời:  “Tâm  ấy vốn tịnh,  vì không phải tương ưng với tham, không phải không tương ưng với  tham. Không phải tương ưng với  sân, không phải không tương ưng với sân. Không phải tương ưng với si, không phải không tương ưng với si...”32
________________________                                                
29 Tăng nhất A-hàm 6, T2n125, tr. 575b3.
30 Tăng nhất A-hàm 28, (T2n125, tr. 707c13).
31 Đại Bát-nhã 408 (T7n220, tr. 29a8).
32 Đại Bát-nhã 408 (T7n220, tr. 44c23).
Nhưng khi luận biện với Duy-ma-cật, Tu-bồ-đề hoang mang,33 quên cả bình bát khất thực. Tại sao? Đem tâm lượng phàm phu  trắc nghiệm ngôn ngữ và sở hành của bậc Thánh, quả là không thể. Nhưng, những gì Thánh nói, Thánh  làm, không tách rời phàm phu.  
Vào lúc sáng sớm, Thế Tôn cùng đại chúng Tỳ-kheo, trong đó có Tu-bồ-đề, khoác y cầm bát vào thành Xá-vệ xin ăn. Sau khi  trở về tinh xá, thọ thực xong, Phật và Tu-bồ-đề giảng thuyết Bát-nhã ba-la-mật, bằng ngôn ngữ có thể làm nát vụn kim cang. Việc phi thường cũng là sự việc tầm thường trong sinh hoạt thường nhật, ăn uống và nghỉ ngơi. 34 Cũng rất bình thường, khi vị Thánh giả không hề có ý  niệm “Ta là Thánh giả.” Tu-bồ-đề bạch Phật: “Thế Tôn nói con đã đạt đến bậc nhất tối thượng an trụ vô tránh. Tuy con là A-la-hán vĩnh ly tham dục nhưng con chưa hề có ý niệm, Ta chứng đắc A-la-hán vĩnh ly tham dục.”35 Nghĩa là, đệ nhất giải Không, hay đệ nhất vô tránh, cũng là sự kiện bình thường như những sự việc bình thường khác. Thế thì,  do đâu mà
________________
33 Giải  thích  ý  nghĩa  này,  Cát Tạng,  đã dẫn  (T38n1781,  tr.  940a23)  nói: “Tuy biết Duy-ma-cật biện  luận sắc bén, nhưng Tu-bồ-đề cho rằng mình đã thâm nhập Không tính, nên không e ngại bước vào nhà. Tuy nhiên, khi nhập  quán  thì  tâm  thuận  pháp tướng.  Khi  xuất  định,  thì  tình  theo vật chuyển. Do đó bị khuất trước Duy-ma-cật.” Giải thích của Đạo Sinh (Chú Duy-ma,  T38n1775,  tr.  349c18):  “Cơ  biện của  Duy-ma-cật  khó  đương nên không ai dám bước vào nhà ông. Tu-bồ-đề cho rằng mình đã đắc vô tránh tam-muội, nên vào cũng không ngại gì.”  
34 Giải thích của Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1046a12) nhấn mạnh trên ý nghĩa bình  đẳng:  “Bình  đẳng  tính của  Thực  chính  là  thắng  nghĩa Không. Vì Thực  là căn bản của nhân duyên. Từ  lý Không của Thực mà nhập  tính Không của hết thảy pháp.”
35 Xem  giải  thích của  Thế  Thân,  Kim  cang  bát-nhã  ba-la-mật  kinh  luận, T25n1511, tr. 785b19.
Thánh  giả  hoang mang?36
Duy-ma-cật nói gì khiến cho Tu-bồ-đề cũng phải hoang mang?
Ông nói:
“Thưa ngài  Tu-bồ-đề, nếu có thể không dứt trừ dâm dục, sân nộ,  ngu  si, mà cũng  không cộng tồn với  chúng;  (...);  không diệt si và ái mà đạt được minh và giải thoát; (...). Có như thế mới đáng nhận thức ăn.  
“(...) không gặp Phật cũng không nghe Pháp; sáu đại sư ngoại đạo kia, (...) là Thầy của ngài; nhân họ mà ngài xuất gia. Nếu các vị Thầy ấy đọa lạc  thì  ngài cũng đọa lạc  theo. Như vậy ngài mới nên nhận thức ăn.  
“(...) đi vào các tà kiến, không sang bờ bên kia; trụ trong tám nạn chứ không thoát khỏi tám nạn; đồng với phiền não, xa rời pháp  thanh tịnh;  (...) cùng bọn Ma nắm  tay nhau  làm bạn lữ trong  trần  lao; cùng với bọn Ma  và các  trần  lao giống  nhau không  khác;  (...) Nếu  được  như vậy,  ngài mới  đáng  nhận  thức ăn.”
Vị đã từng thuyết giảng Bát-nhã ba-la-mật cho hàng Đại Bồ-tát mà  không hề bối rối,  nhưng lại  hoang mang dưới  bóng ngôn  ngữ  vô  ngôn của  Duy-ma-cật.  Nhưng nếu Văn-thù không cất  tiếng  ngợi  khen, dễ  có  ai  khám  phá  ra  ngôn  ngữ của vô ngôn  trong sự  im lặng của Duy-ma-cật? Nếu bậc giải Không đệ nhất không tỏ  ra khiếp đảm ở đây, phàm phu nào khám phá được cảnh giới tịch mặc vô ngôn trong ngôn ngữ lý luận  ly kỳ của  Duy-ma-cật?  Thấy  bóng  roi  mà  không  giật mình,  không  phải  là  ngựa  khôn.  Phàm  phu nương  theo  chỗ hoang mang khiếp sợ của Tu-bồ-đề
________________________
36 Tăng  Triệu  nói  (T38n1775,  tr.  352b6):  Hoang mang,  vì  ngôn  ngữ của Tịnh Danh chứa đầy mâu thuẫn, nhưng lý lại thuận, không thể nhận thức được đó là thuyết gì.

 
 mà thâm nhập pháp tính bình đẳng, để từ đó không đoạn tuyệt với phận sự thường nhật như ăn uống; không đoạn giao với  những hạng phàm ngu tà kiến, mà cùng ma quỷ nắm tay làm bầu bạn, cùng rong chơi trong chốn trần lao.
5. Phú-lâu-na
Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử, hay Mãn Từ Tử, được Phật tán thán là đệ nhất trong những Tỳ-kheo thuyết pháp.37 
Tôn giả không chỉ thuyết pháp cho cư sĩ hay các Tỳ-kheo trẻ, mà có khi còn thuyết pháp cho các Bồ-tát nghe nữa. Trên hội Bát-nhã, 38 sau khi nghe Phật nói về ý nghĩa Bồ-tát như là nhân cách vĩ đại, cùng với những tu tập của Bồ-tát, và sự tu tập về Bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát; và sau đó lại nghe Xá-lợi-phất trình bày quan điểm của mình, tôn giả thỉnh nguyện Phật, ngỏ ý trình  bày kiến giải của mình về những ý nghĩa như vậy. Phật chấp thuận và tôn giả nói:  
“Do Bồ-tát vì muốn làm lợi ích cho hết thảy hữu tình, khoác khôi giáp công đức, phát thú Đại thừa, cỡi cỗ xe Đại thừa, nên  được gọi là Ma-ha-tát… Bồ-tát Ma-ha-tát hành bồ-đề không phải vì lợi lạc cho một thiểu số hữu tình, mà cho hết thảy hữu tình.” Trong đó, Phú-lâu-na cũng giảng giải ý nghĩa Bồ-tát hành sáu Ba-la-mật. Bồ-tát khi hành bố thí, quán sát thấy rằng các pháp đều như huyễn. Người thí bất khả đắc; vật thí bất khả đắc; người nhận cũng bất khả đắc. Cho đến hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thấy rằng các pháp rốt ráo vốn không; bằng tâm đại bi mà hành các pháp thiện. Tiếp theo đó, được Xá-lợi-phất hỏi về ý  nghĩa “Bồ-tát phát thú Đại thừa”, Phú- lâu-na thuyết minh, Bồ-tát hành bốn thiền, sáu ba-la-mật, bốn vô lượng tâm, cho đến ba
___________________
37 A. i. 23: etadaggaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāniputto.
38  Đại Bát-nhã 47 (Huyền Trang), T5 n220, tr. 0267c12. Dẫn và giải bởi Đại trí độ 45, T25 n15909, tr. 385c05.
giải thoát môn; tất cả pháp môn tu tập được nói là của Thanh văn ấy đều mang ý nghĩa phát thú Đại thừa của Bồ-tát. Thêm nữa, Phú-lâu-na nói: “Trí của Bồ-tát ma-ha-tát không hành quá khứ, không hành vị  lai, không hành hiện tại; cũng không phải không biết đến ba thời. Đó là Bồ-tát phát thú Đại thừa, vì dụng vô sở đắc...”39
Phát thú Đại thừa, tức  thiết lập nền tảng Đại thừa. Nền tảng ấy được nói trên đây khởi sự từ bốn thiền, cho đến ba môn giải thoát, là các pháp thường hành của Thanh văn. Cho nên, khi Phú-lâu-na giảng thuyết về các pháp của Thanh văn, cũng là khi đang nói đến nền tảng của Đại thừa.
A-nan thừa nhận rằng tôn giả Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử đã hỗ trợ rất nhiều cho các Tỳ-kheo tân học. Chính A-nan cũng nhờ sự hỗ trợ ấy mà “viễn trần, ly cấu, đắc pháp nhãn tịnh.” 40 
Vậy, ở đây, Phú-lâu-na đang giảng cho các tân Tỳ-kheo về pháp gì để Duy-ma-cật xuất hiện và phê phán? Nội dung không được Kinh nhắc đến, cho nên chúng ta bị lôi cuốn bởi trần thuyết một chiều của Duy-ma-cật.  Nói là một chiều, chúng ta hiểu rằng ý nghĩa không phải do những gì mà Phú-lâu-na nói, nhưng là những điều được nhận thức bởi các tân Tỳ-kheo kia. Rõ ràng, họ hiểu bài giảng của Phú-lâu-na trong phạm vi hạn hẹp Tiểu  thừa. Bài giảng của Phú-lâu-na hẳn không thể nói mang  tính quyết định là Đại hay Tiểu thừa, nhưng do nhận thức của người nghe mà nó mang nội dung Tiểu thừa. Nhân đó mà có nhận xét của Duy-ma-cật:
“Thưa ngài Phú-lâu-na, trước tiên ngài nên nhập định để thấu rõ tâm tánh người nghe rồi mới nên giảng Pháp. Chớ để đồ ôi thiu
____________________
39 Dẫn bởi Đại trí độ, ibid.
40 Tạp A-hàm 10 , T2n99, tr. 066a5). Pali, S.iii. 105.
trong chén quý. Ngài nên hiểu rõ tâm niệm của các Tỳ-kheo này chứ đừng nhầm lẫn pha lê với thủy tinh. Nếu ngài chưa rõ căn  nguyên của chúng sinh thì đừng nên phát khởi chúng bằng pháp Tiểu thừa. Kia chưa bị lở lói, chớ làm họ trầy xước. Với người muốn đi trên đường, đừng chỉ họ lối hẹp. Đừng rót biển cả trong dấu lõm chân  trâu. Đừng ví ánh mặt trời với sắc màu đom đóm.”
Tùy theo căn tính dị biệt. Cho nên, Duy-ma-cật yêu cầu nhập định để biết rõ căn tính của người nghe, trước khi quyết định nên nói cái gì.
6. Ma-ha Ca-chiên-diên
Vào một đêm trăng sáng, các Đại Thanh văn cùng tụ hội về rừng Ngưu giác sa-la, nước Bạt-kỳ. Bấy giờ Xá-lợi-phất hỏi các  trưởng lão: “Tỳ-kheo như thế nào có thể làm rực sáng khu rừng sa-la đêm nay?” Các trưởng lão lần lượt trả lời. Mỗi vị tùy  theo ý vị  riêng biệt. Ca-chiên-diên phát biểu: “Giả sử có hai Tỳ-kheo pháp sư đang luận nghị về những nghĩa lý sâu sắc  trong A-tỳ-đàm. Những điều được hỏi thì trong sáng,  rõ ràng. Những điều giải đáp thì thông suốt, vô ngại. Tỳ-kheo như vậy làm rực sáng khu rừng sa-la này.”41 
Nơi  khác, Phật cũng xác nhận, “Ca-chiên-diên có khả năng phân tích các kinh, khéo diễn giải pháp tướng.”42 
Pháp tướng được diễn giải, trong đối biện của Duy-ma-cật ở đây, là ba pháp ấn: vô thường, vô ngã và Niết-bàn tịch tĩnh.43 Gọi  là pháp ấn, vì đó là dấu ấn để xác nhận pháp thật và giả.Những gì được nghe, y theo dấu ấn ấy để biết đó thật là lời Phật, hay giả
__________________________-                                                
41 Trung A-hàm 48 (T1n26, tr. 727b23).
42 Tạp A-hàm 16 (T2n99, tr. 115b14).
43 Cát Tạng  (T38n1781,  tr. 943a28):  trong đây, vô  thường  triển khai  thành khổ;  vô  ngã  triển  khai  thành không  (tức  không ngã sở). Do  đó,  thành 5 môn.
Đại  trí  độ  nói:  “Thông  đạt  vô  ngại,  vì  nhận được pháp ấn của Phật. Như người mang dấu ấn của vua, đi đâu cũng không bị trở ngại.” 44
Về  ba  pháp  ấn  ấy,  trong  kinh  Đại  bát-Niết-bàn,  Phật  nói: “Hết  thảy các  hành  là vô  thường. Các pháp  là vô ngã. Niết-bàn tịch diệt. Đó là đệ nhất nghĩa. Hiểu như vậy là trí tuệ bậc trung. Biết rằng đệ nhất nghĩa là vô lượng, vô biên, không thể suy tưởng;  đó  là  thượng  trí.”45
 Theo  đó,  trong  nhận  thức thường nghiệm, đó là những yếu tính chân thực của các pháp. Nhưng, trong nhận thức siêu nghiệm, tự thể của các pháp vốn vô tướng, nên không có bất cứ dấu hiệu nào để nhận  thức và mô tả. Như  trong kinh Bát-nhã, Phật nói với Tu-bồ-đề, “Bồ-tát quán sắc  là  thường, như vậy  là không phải hành Bát-nhã. Quán sắc vô thường, không phải hành Bát-nhã.”46
Điều mà Phật nói với Tu-bồ-đề  trong kinh Bát-nhã vừa dẫn, cũng  là nội  dung mà Duy-ma-cật  nói với Ma-ha  Ca-chiên-diên:
“Thưa  ngài Ma-ha  Ca-chiên-diên,  đừng lấy  tâm  hành  sinh diệt mà giải nghĩa pháp thật tướng. Ma-ha Ca-chiên-diên, các pháp rốt  ráo  không  sinh  không  diệt;  đó  là  nghĩa  vô  thường. Năm  thủ uẩn rỗng suốt,  trống không, không có gì sinh khởi; là nghĩa của khổ. Các pháp rốt ráo không có gì;  là nghĩa của Không. Ngã và vô ngã không hai;  là nghĩa vô ngã. Các pháp nguyên lai không bùng cháy, nay chẳng có gì là dập tắt; đó là nghĩa tịch diệt.”
Vậy, ở đây, Ca-chiên-diên nói ba pháp ấn từ nhận thức nào?
7. A-na-luật
Nhìn bằng  thiên nhãn, con mắt  trời, dù hiểu  theo nghĩa nào, đó
___________________                                                
44 Quyển 22, T25n1509, tr. 222a27.
45 Đai Bát-Niết-bàn kinh, bản Đàm-vô-sấm, q. 13 (T12n374b, tr. 443a3).
46 Dẫn bởi Đại trí độ (T25n1509, tr. 297c26).
cũng  là  khả năng  siêu tự  nhiên,  không  thể căn cứ  nhận thức  thường  nghiệm  để  đánh  giá. Nhưng  không  phải  vì  thế mà đối biện của Duy-ma-cật không có căn cứ để nhận thức.
Tuy vậy, ở đây cũng cần biết thiên nhãn có nghĩa  là gì  trong các  luận  thuyết của  Phật  giáo. Thiên  hay  nhà  trời,  như  giải thích của Câu-xá, 47 được  nói  ở  đây  chỉ  cho cảnh  giới  được thấy  hay  nghe  trong  khi  hành  giả  thiền  đang  nhập  định. Người  tu  thiền chọn một đối tượng sắc pháp nào đó, rồi tập trung tư duy  trên đó. Khi  tâm đi dần đến chỗ tĩnh lặng, sắc hay cảnh giới trong định càng trở nên tế nhị. Sự biến đổi này cùng diễn  ra với căn con mắt. Tức cái gọi  là tịnh sắc căn,  là tinh thể trong sáng của vật chất mà thức con mắt y trên đó để hiện khởi  và  tiếp  thu đối tượng, tịnh sắc căn của con người thường do sự thâm nhập thiền định mà càng  lúc càng trở nên minh tịnh,  do  đó  có  thể  tiếp  thu  các  đối tượng  mà  bình thường khi không nhập định thì không thể thấy và nghe được.
Với  giải  thích  ấy,  khi A-na-luật  nhìn  ba  nghìn  đại  thiên  thế giới  như  nhìn  thấy  quả  xoài  trong  lòng  tay,  là  điều  siêu tự nhiên cho nhận  thức thường nghiệm, nhưng  là tự nhiên đối với hành giả thiền.
Nhưng, bằng  thiên  nhãn ấy để  làm gì? Đoạn kinh  sau đây48 có thể là thần thoại tôn giáo, cũng có thể là chuyện ngụ ngôn. Người đọc kinh Phật hiểu nó là ngụ ngôn.
Một thời, có một vị Thiên chúa Phạm thiên phát biểu như vầy: “Không  có  Sa-môn,  Bà-la-môn  nào  có  thể  lên  đến  đây.” 49 Thế
______________________                                                
47 Phẩm 7. Phân biệt trí, quyển 27 (T29n1558, tr. 144c09).
48 Aññatarabrahma-suttam, S.i. 145. Bản Hán tương đương, Tạp A-hàm 44, kinh 1195 (T02n0099, tr. 324c17).
49 S.i. 144: natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo idha āgaccheyyā ti.  Tham chiếu bản Hán, Tạp A-hàm 44 (T2n99, tr. 324c18): “Đây là cõi thường tại,
tôn vì muốn chinh phục  tâm tư ngạo mạn này của Thiên chúa Phạm  thiên, nên hiện  thân  lên cõi được quan niệm như là tuyệt đối độc nhất và vĩnh hằng đó. Bốn Đại Thanh văn  là Đại Mục-kiền-liên,  Đại  Ca-diếp,  Đại  Kiếp-tân-na  và  A-na-luật,50 bằng thiên nhãn của mình, nhìn thấy Thế tôn hiện thân trên  cõi  được tưởng  là  thường hằng vĩnh cửu  ấy,  bèn cũng hiện thân lên đó. Sự xuất hiện của Phật và bốn Đại Thanh văn khiến cho Phạm thiên vô cùng kinh ngạc, và cũng do đó nhận thức được rằng, không tồn tại cái cõi được quan niệm là tuyệt đối thường hằng vĩnh cửu ấy.
Ba  nghìn  đại  thiên  thế  giới, mà Phạm  thiên  là  chúa tể,  xuất hiện  trong tầm  nhìn của A-na-luật  không lớn hơn  quả  xoài, nên chẳng có thế giới tuyệt đối thường hằng vĩnh cửu nào để có một  Phạm  thiên tồn tại  như  là  Tuyệt  đối  thể tự hữu  và thường hằng bất biến. Nhưng cái  thấy của Phạm  thiên không vượt qua biên tế của vũ trụ, nên thấy nó thường hằng bất biến. Thấy hay không  thấy, hình  thái nhận  thức bị giới hạn bởi hư vọng  phân  biệt, mà  đối tượng  xuất  hiện  hoặc  như  nhất  thể, hoặc như đa thù. Chỉ trong cái thấy của Phật, bằng trí vô phân biệt,  không  nhị tướng,  không  có  sai  biệt của  nhất  thể  và  đa thù; cái thấy từ cảnh giới tuyệt đối bất nhị ấy, Duy-ma-cật gọi là chân thiên nhãn.51
_____________________                                               
 thường hằng, không biến dịch, tuyệt đối xuất ly. Ta chưa từng thấy có ai đi đến cõi này.”
50 Bản Hán tương  đương  thay Kiếp-tân-na bằng Kiều-trần-như  và Xá-lợi-phất.
51 Bình  luận của Khuy Cơ  (VCX, T38n1782, tr.1051c20): “Thiên nhãn của A-na-luật  không  tác dụng  trong tịch  định. Trước hết, nhập  định;  sau đó khởi thiên nhãn. Thiên nhãn ấy thuộc tán tâm (không còn trong định), hữu lậu  (hạn  chế  trong  ba  cõi),  tính  chất  vô  ký  (phi  thiện  và bất  thiện). Đó không  phải  là  chân  thiên  nhãn. Nó  chỉ  nhìn  thấy  đại  thiên  giới.  Thiên nhãn của Như lai khởi từ trí vô phân biệt, nhìn thẳng vào chân như, không rời tịch định. Từ  trong  trí hậu đắc mà khởi  thiên nhãn  thuộc  tính vô lậu thiện.”
Duy-ma-cật hỏi  A-na-luật:  “Cái  thấy bằng  thiên  nhãn của ngài là có tướng tác hành hay không có tướng tác hành?” 52
Câu hỏi đề cập đến bản chất của sự  thấy bằng cái gọi  thiên nhãn. Nó thấy những cái mà con mắt thường không thể thấy, những  cái  không  xuất  hiện  trong  thế  giới  thường  nhật,  như những  ảo  ảnh. Cho  nên,  lúc  thấy,  lúc  không. Người  có  con mắt  trời  ấy,  thường  nhật sống  trong  thế  giới  bình  thường, nhìn mọi vật với  con mắt của  người  thường. Khi cảm  thấy cần hay thích, bấy giờ mới vận dụng tâm ý theo một quy  luật đặc biệt để thay đổi cơ cấu vật chất của con mắt, và cũng thay đổi cả hình thái của thế giới, bấy giờ tầm nhìn được mở rộng và  thế giới như được  thu hẹp lại  trong  lòng  tay. Sự  thấy như vậy  được gọi  là  có  “tướng  tác  hành” tức  là  có sự vận dụng của tâm ý để cấu trúc lại thế giới một cách thích hợp để nhìn.
Đối với con mắt thường, sự thấy như vậy  là sự xuất hiện của ảo  ảnh,  không  thực,  như  người  ta  thấy bề mặt  sao Hỏa  trên màn ảnh nhỏ. Hình ảnh ấy tuy không gọi là ảnh ảo, nhưng nó không thực. Nó xuất hiện do một quá trình cấu trúc, trước hết để  ghi lại  hình  ảnh  đang  xuất  hiện,  sau  đó  làm  cho  nó  xuất hiện tại một nơi  khác.  Làm  được  như  thế,  trước hết  người quan  sát phải  tùy  thuận pháp  tánh, tức  tùy  theo quy  luật tồn tại của vật chất để  tái cấu  trúc  tính cách xuất hiện,  tính cách được ghi nhận, và sự tái xuất hiện của chúng. Nhưng quy luật ấy vẫn bị chi phối bởi điều kiện cấu  trúc nội tại của mắt,  thị giác,  và mối  quan hệ vật  chất. Sự vật  như vậy  không  xuất hiện đúng theo tự tính của nó, mà theo một quy luật và trật tự ước định. Thiên nhãn như vậy không thấy được thế giới thực.
Vậy, con mắt như thế nào mới thấy sự vật nó như là chính nó?
_______________
52 NVK: abhisaṃskāralakṣaṇam uttānabhisaṃskāralakṣaṇam? Câu hỏi này liên hệ đến bản chất của sự thấy được gọi là thiên nhãn.
Duy-ma-cật đáp: Con mắt Phật. Con mắt ấy không rời  trạng thái  nhập  định53 mà  luôn  luôn  nhìn  thấy hết  thảy  quốc  độ Phật, tức nhìn  thấy sự vật như bản chất tồn tại của nó  trong mối  quan hệ  và tương  tác  trong  toàn  thế  giới.  Con mắt thường khi tập  trung  trên một  tiêu điểm, sẽ không nhìn  thấy cái khác. Không  thể đồng  loạt tập  trung  trên hai  hoặc nhiều hơn một  đối tượng.  Nhưng  khi  nhìn sự vật nếu  không tập trung được trên chính nó như tập trung trên một tiêu điểm, tất không  thể  nhìn  rõ  nó. Nếu tập  trung từng  điểm một  sau  đó nối kết chúng lại, sự  thấy như vậy  là có tướng  tác hành, như ngắt từng  đóa  hoa  để kết  thành  tràng  hoa;  hoa  và  tràng  hoa đang mất dần sự sống  thực của nó. Thấy hình ảnh của người đã  chết, của vật  đã  biến mất, tất  nhiên  là sự  thấy  ảo  giác. Thấy  như Phật  thấy, tập  trung  trên một điểm, đồng  thời tập trung  trên mọi  điểm, mà  thị  giác  không bị  phân  tán,  tâm  ý không bị phân  tán, thế giới sự vật vô tận đồng  loạt xuất hiện trong mối tương quan vô tận của chúng, sự thấy như vậy đối với tâm trí người thường là bất khả tư nghị.
8. Ưu-ba-ly
Dục vọng, bất mãn, đói khát, tham ái, hôn trầm dã dượi, kinh sợ  hèn  nhát,  hoài  nghi,  che dấu vụng  trộm:  đó  là  tám  đạo quân của Ác Ma.54 Ác Ma ấy hiện thân như sức mạnh cám dỗ của tội ác bên ngoài con người. Như tù nhân, bất lực và phục tùng. Dưới sự khống chế của các đạo quân Ác Ma, con người cảm  thấy yếu đuối không đủ mạnh để chống lại cám dỗ của sức mạnh tội lỗi. Con người tự hỏi: “Do bị  trói buộc bởi cái gì mà con người gây nên tội lỗi, mặc dù không muốn thế, như bị  khống  chế bởi sức
__________________________                                              
53  Skt.: samāhitāvasthana, trạng thái tập trung trên một tiêu điểm.
54  Padhāna-sutta  (Sn.  i.  75),  Tám  đạo  quân của  Māra Pāpimant:  kāmā, arati, khuppipāsdā, tahā, thinamiddam, bhīrū, vicikicchā, makkho thambho.
mạnh nào đó?”55 Không nhận thức về sự yếu kém bất lực của mình để nỗ lực tinh cần, con người ý thức về tội lỗi như một thứ di truyền nguyên thủy, không thể tự mình diệt trừ bằng nỗ lực tinh cần, mà còn phải nhờ vào sự cầu nguyện, và tắm rửa trong dòng sông Thánh.56 
Cho nên, như chuyện thần thoại, mà cũng như ngụ ngôn, các Tỳ-kheo ni khi sống nơi hẻo lánh thường bị Ma quấy nhiễu.57 Vì thân nữ yếu đuối, khiến liên tưởng tinh thần cũng yếu đuối để dễ bị Ác Ma cám dỗ. Nhưng rất thường thì các Tỳ-kheo ni này đánh bại Ác Ma bằng sự tinh cần của chính mình.  
Các đệ tử Phật không sống với mặc cảm tội lỗi ngoài ý thức bởi di truyền nguyên thủy. Nhưng họ cũng phải luôn cảnh giác mọi hành vi thường nhật của mình, nên cần đến sự bảo vệ bằng giới  luật, “sống phòng hộ bằng sự phòng hộ của giới bản  Ba-la-đề-mộc-xoa, 58 thành tựu cử chỉ chánh hạnh, thấy sợ hãi trong những lỗi lầm nhỏ nhặt...”59 
Sợ hãi tội lỗi ở đây không phải vì cảm thấy sẽ bị trừng phạt hay
____________________                                                
55 Bhagavad-gīta,  iii.36:  atha  kena  prayukto’  yaṃ pāpaṃ  carati  puruṣaḥ/ aniccham api Vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ//
56 Trong khi đức Thích tôn đang tinh cần tu tập thiền tứ bên bờ sông Ni-liên-thiền,  trước  khi  thành  Đạo, bấy  giờ  Māra Pāpimant  đến  nói:  ...aggihutañca jūhato, pahūtaṃ cīyate puññaṃ, kiṃ padhānena kāhasi, người hiến cúng tế vật cho Lửa tích chứa nhiều phước, cần gì phải tinh cần?
57 S.  i.  128, tỳ-kheo  ni  Āḷavikā  ở  trong rừng  Andha. Māra Pāpimant  đến quấy: natthi nissaraṇanaṃ loke, kiṃ vivekena kāhasi; bhuñjassu kāmaratiyo, māhu pacchūnutāpini, “Đời không có chỗ  thoát  ly. Sao cô sống ẩn dật? Hay hưởng thụ dục lạc, để sau không hối hận.”
58 Giới bản Ba-la-đề-mộc-xoa  (Pali:  Pāṭimokkha):  những điều khoản Phật quy định Tỳ-kheo, Tỳ-kheo ni phải tuân thủ, không được làm. Nếu làm, vi phạm, cần phải sám hối.
59 Pali, rải  rác  trong  các  kinh  luật:  (...)  pāṭimokkha-saṃvara-saṃvutto viharati ācāra-gocara-sampanno anumattesu avajjesu bhaya-dassāvī...
cần  phải cứu  chuộc. Sợ  hãi  vì  biết mình  đang  đi  chệch khỏi Thánh đạo. Như một người  trượt chân, sợ hãi có  thể bị rơi xuống chỗ nguy hiểm. Khi ấy, hành vi tội lỗi được ý thức như  là điều đáng bị chỉ  trích bởi bậc Thánh, hay bởi Trí giả trong đời. Mọi hành vi sai lầm hay tội lỗi được gọi  là nghiệp bất  thiện,  là  hành  vi  đưa  đến hậu  quả  chướng  ngại  cho sự thăng  tiến  tâm  linh,  chứ  không  phải  là  hành  vi  chống lại mệnh lệnh của Thần linh, hay vi phạm điều ước với Thần linh.  
Nghiệp và kết quả của nghiệp,  là sự tụ hội tất nhiên của các duyên hay điều kiện và môi trường, trong không gian và thời gian nhất định. Tụ hội  theo  lý  tính duyên khởi. Dù Phật xuất hiện  hay không  xuất hiện,  lý  tính ấy vẫn vậy, pháp nhĩ  như thị. Khi  nghiệp dẫn  đến hậu  quả mà  ta  không mong muốn; khi  đó gọi  là  quả  khổ của  nghiệp bất  thiện. Khi  nghiệp dẫn đến kết quả tốt đẹp như mong đợi, đó  là quả lạc của nghiệp thiện.60 Nếu một tỳ-kheo phạm tội; tội ấy cần phải  sám hối. Hành vi sám hối, hay  thuyết tội, như  là điều kiện khôi phục phẩm cách đạo đức của vị ấy, để không còn bị khiển trách bởi các  Thánh  hay bậc  Trí  giả. Nhưng  không  xóa hẵn dấu vết nghiệp đã làm.
Duy-ma-cật nói: “Bản chất tội không ở  trong không ở ngoài, cũng không ở giữa. Như Phật đã dạy, chúng sinh cáu bẩn vì tâm cáu bẩn; nếu tâm trong sạch hết thảy đều trong sạch.”
Tâm đó  là cái gì? Một khái niệm  trừu tượng. Tuy vậy, nó tất nhiên  trỏ vào một sự vật hay sự cố gì đó, dù  là giả hay  thực. Như lông rùa, sừng thỏ. Trong một ý nghĩa cá biệt, như ở đây, chúng  ta hiểu  tâm  là  toàn bộ cấu trúc tạo thành đời sống của một  cá  thể  quan hệ với tất cả mọi  cá  thể  trong môi  trường sống chung. Trong một vựa chuối, một quả chuối bị hư  thối, cần phải
_______________________                                               
60 Kệ tán Phật của Bảo Tích: “Vô ngã, không tạo tác, không người thọ báo. Nhưng nghiệp thiện ác không hề mất.” Xem bản dịch Việt, tr. 8
 được lấy ra, không để làm hư thối cả vựa. Quả chuối ấy đang phạm tội. Nếu để riêng một mình, nó đang ở trong quá trình phân rã tự nhiên do tác động của môi trường. Đó là quá trình tự nhiên. Chỉ khi nó quan hệ với người, và quan hệ trong tác dụng hỗ tương, bấy giờ mới thành vấn đề.  
Nhưng quả chuối và vựa chuối thì không thể đồng nhất hoàn toàn với con người và xã hội của con người. Con người tồn tại với những quy ước xã hội, và thường xuyên bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên. Vi phạm các quy ước xã hội, chống lại quy luật tự nhiên, nó sẽ bị đào thải, nhanh hay chậm tùy mức độ vi phạm. Những vi phạm xảy ra chỉ làm thay đổi quan hệ xã hội và tự nhiên; chúng không hề làm thay đổi tự tính nguyên thủy của cá thể tồn tại. Nhưng tâm ta hiện tại là một thành phần trong toàn bộ cấu trúc của thiên nhiên và xã hội, như một giọt nước trong hồ nước. Không thể tự nó muốn sạch tức thì trở thành sạch.  
Vậy, Duy-ma-cật nêu câu hỏi: “Khi tâm đã giải thoát, tự tính của tâm há bị ô nhiễm chăng?” Đáp: “Không.” Khi tồn tại của ta  không còn bị chi phối bởi quy luật khắc nghiệt của thiên nhiên, không còn bị giám thị buộc chặt bởi các quy ước xã hội, khi ấy được nói là tâm đã giải thoát. Nhưng làm  thế nào để được như vậy?
 Đó là ý nghĩa của sự sám hối trong luật xuất gia, là ý nghĩa chân thực của đời sống được mô tả là cắt đứt mọi hệ lụy nhân sinh, thoát ra ngoài mọi quy ước tầm thường của xã hội. Ý nghĩa này có mâu thuẫn chăng những điều phi nạn của Duy-ma-cật với những điều mà Ưu-ba-ly đang giảng giải cho hai Tỳ-kheo về các trường hợp phạm hay không phạm giới? Trong yếu tính thì không. Nhưng trên mặt biểu hiện, quả có mâu thuẫn.
9. La-hầu-la
La-hầu-la, phiên âm Phạn. 61 Hán dịch là Phú Chướng: bị che lấp. Các truyện ký phương Bắc kể rằng, Thái tử xuất gia, sáu
năm sau La-hầu-la mới sinh. Vì vậy nên đặt tên là Phú Chướng. 62 Nhưng truyền thống Pali nói, khi được báo tin Công chúa vừa sinh con, Thái tử nói: “Rāhu đã xuất hiện. Sự trói buộc đã sinh.”63 Nhân đó, đặt tên Rāhula.
Giải thích của Khuy Cơ cũng có ý nghĩ tương tự như truyền thống Pali: “Phật pháp như mặt trời. Nay sinh người con này, như vị Thần kia che mất ánh sáng mặt trời trí tuệ Phật pháp của Ta.” Nhân đó mà gọi tên là La-hầu-la. 64
Trong cả hai nhân duyên, Duy-ma-cật hiểu La-hầu-la theo nghĩa nào để hỏi ý nghĩa xuất gia, từ bỏ gia đình ra đi để sống cuộc sống không gia đình?65
Duy-ma-cật hỏi: “La-hầu-la, ông là con của Phật, đã bỏ ngôi vị Chuyển luân Hoàng đế mà xuất gia học đạo. Xuất gia như vậy được lợi ích gì?”
Chúng ta không nghe thuật La-hầu-la giảng về công đức xuất gia như thế nào. Nhưng có thể dẫn Đại trí độ: 66

__________________
61 Skt. Rāhula. Thần thoại nói, có một con quỷ tên là Rāhu. Khi nó lấy tay che mặt trăng, khiến hiện tượng nguyệt thực. La-hầu-la sinh ngay lúc có nguyệt thực, nhân đó đặt tên; xem Hữu bộ Tì-nại-da phá tăng sự, 12 (T24n1450, tr. 158c26).
62 Phật bản hành tập kinh 55, Nhân duyên La-hầu-la phẩm 56 (T03n0190, tr. 906a14).
63 Pali: rāhulajāto, bandhanaṃ jātaṃ; J.i. 60; DhA.i. 70.
64 VCS, T38n1782,tr.1054b11. Truyền thuyết Ấn Độ cổ cho rằng hiện tượng nhật thực là do Thần A-tu-la có tên là Rahu lấy bàn tay che mất mặt trời.
65 Định cú Pali: agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.
66 Quyển 4, T25n1509, tr. 084b08.


 
Khổng tước tuy sắc màu lộng lẫy;
Sao bằng hồng hạc bay cao?
Tại gia tuy giàu sang, thế lực;
Sao bằng công đức người xuất gia?
Đó cũng là một cách nhìn của Đại thừa về phẩm chất của sự xuất gia.
Truyền thuyết Pali nói, Phật sau khi thành đạo, trở về Ca-tỳ-la-vệ thăm. La-hầu-la bấy giờ có lẽ là bảy tuổi. Một buổi sáng, Phật đi khất thực trong thành. Khi ấy, La-hầu-la cùng mẹ đang trên lầu cao của vương cung. Mẹ La-hầu-la chỉ Phật và nói, “Người ấy là cha của con. Hãy đến đó yêu cầu gia sản.” La-hầu-la xuống lầu, đi đến Phật, nói, “Sa-môn, hãy cho con gia sản.” Tức thời, Phật dẫn La-hầu-la về chùa, cho cạo tóc, và giao cho Xá-lợi-phất truyền giới xuất gia.67
Không rõ đức Bà Da-du-đà-la muốn La-hầu-la được nhận gia sản gì, phải chăng đó là vương vị mà đức Thích tôn đã từ bỏ?
Nhưng Phật lại trao cho La-hầu-la gia sản chân thật của Ngài, gia sản của Như lai. Sự kiện này khiến Vua Tịnh Phạn vô cùng sầu thảm. Vua tìm đến Thế Tôn, than thở rằng, “Khi Thế Tôn xuất gia, tôi ưu sầu không phải ít. Rồi đến Nan-đà. Và bây giờ lại La-hầu-la, thì lòng ưu sầu đã cực điểm. Thế Tôn, tình cha mẹ thương con, như dao cắt thịt...”
Nhưng, thời gian sau, sau khi đắc quả A-la-hán, La-hầu-la tự thấy bấy giờ mình mới thật sự là người kế thừa gia sản của Như Lai. Tôn giả tự thấy mình thật sự sở đắc hai thứ cao quý nhất thế gian: dòng dõi huyết thống, và Thánh đạo sở đắc.68 Ở thế gian, 
_________________
67  Mahāvagga, Vin. i. 82tt. Hán, Tứ phần luật 34 (T22n1428, tr. 809c3).
68  Theragāthā, chép 4 bài kệ của La-hầu-ha; kệ 295: ubhayeneva sampanno (...), thành tựu cả hai phần, Sớ giải nói, đó là chỉ La-hầu-la thành tựu huyết thống và thành tựu Thánh đạo (jātisampada, paṭipattisampada)


 
ngài thuộc dòng dõi quý tộc, sang cả nhất trong các giai tầng xã hội. Xuất gia, ngài đi trên con đường của các bậc Thánh, con đường cao cả nhất thế gian.
Đấy là phát ngôn tự nhiên của một Thánh giả, sau khi chứng đắc giải thoát cứu cánh, hay niềm tự hào của một con người vương giả? Trước khi chưa chứng đắc cứu cánh trí, đấy có thể thật sự là niềm tự hào. Như vậy, trong một ý nghĩa nào đó, Phật đã giảng cho La-hầu-la tai hại về sự nói dối,69 và cảnh giác, “Không bao giờ cố ý vọng ngữ mà không biết hổ thẹn. Người đã cố ý vọng ngữ, thì không có tội ác nào mà không làm.”
Chỗ khác, Sớ giải Pali cho Đại Kinh Giáo giới La-hầu-la70 nói rằng, một buổi sáng La-hầu-la ôm bát theo sau Phật vào thôn khất thực, khi từ sau ngắm nhìn thân tướng đẹp của Thế tôn, La-hầu-la bỗng cảm thấy tự hào về dòng dõi của mình, về Thế tôn của mình. 71 Ngay lúc ấy, Phật biết được tâm niệm của La-hầu-la, nên quay lại bảo: phải quán sát sắc pháp, trong tất cả tính chất của nó, bằng con mắt trí tuệ, thấy rằng, “Cái này không phải là của ta, không phải là ta, không phải là tự ngã của ta.” Chỗ khác nữa, Phật lại chỉ dạy La-hầu-la làm thế nào để diệt trừ ngã, ngã sở, ngã mạn, hệ phược và tùy miên. 72
Hình như do tập khí nhiều đời, con người không dễ dàng để thoát khỏi những áp chế của các quan niệm về ngã, ngã sở, ngã mạn. Nhưng khi đã giác ngộ, thì tất cả những điều trước kia có

____________________
69 Pali, Amlahika-Rahulovāda-sutta, M.i. 414. Sớ giải Pali nói, Phật giảng kinh này lúc La-hầu-la mới bảy tuổi. Hán, Trung A-hàm 3, kinh La-vân (T1n26, tr. 0436a12).
70 Mahā-Rahulovāda-sutta, M. i. 420. Hán, Tạp A-hàm 7 (T2n125, tr. 581b15)

71 Xem Sớ giải, iii. 128.
72 S. iii. 136. Hán, Tạp A-hàm 1 (T2n99, tr. 5a11).

thể đáng tự hào, bây giờ trở thành vô nghĩa. Bởi vì còn những thứ cao hơn thế nữa. Cho nên, khi đã hoàn toàn giải thoát, La-hầu-la cảm hứng nói kệ: “Những hạng người đam mê trong các dục, bị trùm kín trong lưới tà kiến, bị trói chặt bởi khát ái, như những con cá trong rọ. Ta nay đã xả bỏ tất cả dục ấy, bứt bỏ mọi dây trói của Ma; trừ tuyệt gốc rễ của khát ái; bấy giờ ta an tĩnh, thanh lương.”73
Đây có lẽ đích thực là công đức xuất gia mà La-hầu-la có lần nói cho các công tử con nhà hào phú trong thành Tỳ-da-li; và ngay lúc ấy Duy-ma-cật đến, liền bày tỏ quan điểm. Trên một phương diện, những lời của Duy-ma-cật quả thực phê phán quan niệm xuất gia, theo đó, chỉ theo một ý nghĩa ước lệ thông tục của thế gian, xuất gia là “từ bỏ gia đình, sống cuộc đời không gia đình.” Trên phương diện khác, trong ý nghĩa rốt ráo, những điều La-hầu-la nói chỉ có thể hiểu đúng ý nghĩa như những gì Duy-ma-cật nói:
“La-hầu-la, xuất gia là vượt khỏi cái sự chỗ này, chỗ kia, hay ở giữa; là vượt khỏi sáu mươi hai kiến chấp, an trú Niết-bàn, được người trí lãnh thọ, là lối đi của bậc Thánh, hàng phục các ma, thoát ngoài năm đạo, thanh tịnh năm con mắt, thành tựu năm lực, xác lập năm căn, không gây não hại cho đời, xa lìa mọi điều xấu, đẩy lui Ngoại đạo, siêu việt giả danh tự, ra khỏi vũng sình, không bị ràng buộc, không ngã sở; không có gì để chấp thủ, không bị nhiễu loạn, nội tâm hoan hỷ, hộ trì tâm ý kẻ khác, tùy thuận thiền định, và thoát khỏi mọi sai lầm. Làm được như vậy mới là đích thực xuất gia.’
Có lần, Phật hỏi cậu bé Tô-đà-di bảy tuổi: “Xuất gia là gì?” Tô-đà-di trả lời ngay: “Xuất tam giới gia.” Phật rất tán dương câu

__________________
73 Tharagathā, kệ số 297-298.


trả lời, và khiến các Tỳ-kheo làm lễ xuất gia thọ Cụ túc cho cậu bé.74 Đại đức Tỳ-kheo mới bảy tuổi!
Tô-đà-di đã trả lời chất vấn của Duy-ma-cật thay cho La-hầu-la.
10. A-nan
Thân Phật là hữu lậu,75 hay vô lậu? Các nhà phân tích Tỳ-bà-sa đặt vấn đề như vậy. 76 Đại chúng bộ cho rằng Phật thân vốn vô lậu. Dẫn kinh chứng: “Như Lai sinh tại thế gian, trường thời tại thế gian. Hoặc đi, hoặc đứng, Như Lai không hề bị nhiễm ô bởi pháp thế gian.”77
Hữu bộ nói, thân Phật, nói rõ là sinh thân của Phật, mang tính chất hữu lậu. Vì hữu lậu, nên nàng Vô Tỷ 78 nhìn thấy mà khởi tâm ái dục. Tên cướp Chỉ Man 79 nhìn thấy, liền khởi tâm sân hận. Ưu-lâu-tần-loa 80 nhìn thấy mà phát sinh si hoặc.
________________________
74 Xem Câu-xá luận ký 14 (T41n1821, tr. 222b25); Câu-xá luận sớ 14 (T41n1822, tr. 643c21). Tăng nhất, phẩm 30, kinh 1: Sa-di Tu-đà.
75 Định nghĩa của Câu-xá: “Ở nơi những gì mà sự ô nhiễm tiềm phục, những cái ấy được nói là có tính hữu lậu.” (kārika i. 4d, sāsravā, āsravās teṣu yasmāt samanuśerate).
76 Đại Tỳ-bà-sa 44 (T27n1545, tr. 229a17).
77 ibid.
78 Skt. Anūpama, truyện kể trong Divyāvadāna, ed. Cowell and Neil (Cambridge), tr.515ff. Đồng nhất với Māgandiyā, Dhammapadaaṭṭhakathā, truyện Pháp cú số 21 phẩm “Appamādavaggo” (không buông lung).
79 Pali: Aṅgulimāla (Skt. đồng). Tên cướp khét tiếng, muốn giết Phật nhưng được Phật độ. Truyện kể trong Hán tạng: Tạp 38 (T2n99, tr. 280c18); Biệt Tạp 1 (T2n100, tr. 378b17); Tăng 31 (T2n125, tr. 719b20); Ương-quật ma-la kinh (T2n118, tr. 508b17); Ương-quật kế kinh (T2n119, tr. 510b14); Ương-quật-ma kinh (T2n120, tr. 512b05).
80 Tức Ưu-lâu-tần-loa Ca-diếp, anh cả trong anh em đạo sĩ bện tóc, trong số những vị đệ tử đầu tiên của Phật. Skt. Uruvilva-Kaśyapa (Pali: Uruvelakassapa). Truyện kể, Pali, Vinaya 1 (Mahāvagga), tr. 24tt. Hán, Tứ phần luật 32 (T22n1428, tr. 793b16): truyện Uất-bệ-la Ca-diếp
Các nhà Hữu bộ cũng giải thích, khi kinh nói, Phật ở tại thế gian mà không bị nhiễm ô bởi thế gian, đó là nói về Pháp thân.
Trong những vị nhìn thân Phật mà say đắm, có A-nan. Nhưng A-nan không tôn thờ Phật như một đấng quyền năng siêu việt. Tất nhiên các đệ tử Phật cũng vậy. Trong số ấy cũng có một ít người muốn Phật thị hiện quyền lực siêu nhiên ấy, để chứng tỏ thật sự Ngài là đấng đã siêu việt tam giới. Không chỉ yêu cầu, mà nhiều khi họ còn thách thức nữa.81
Tuy rằng, ngay trong nhiều kinh điển, Phật chỉ rõ những quyền năng siêu nhiên không ích lợi gì cho sự giải thoát và giác ngộ của con người, nhưng trong văn học Phật giáo cũng như trong nhiều tôn giáo khác, không ít những sự kiện Phật hiện thần thông được tường thuật tỉ mỉ. Nếu Phạm thiên là thần linh tối cao, được tôn sùng, thờ phụng như là đấng sáng tạo vũ trụ đầy quyền năng hiển hách thì quyền năng của Phật còn hơn thế nữa. Cho nên khi Thiên chúa Baka82 tự cho rằng cõi Phạm thiên của mình như là Thiên đường trên thượng giới trong quan niệm của các tôn giáo là cõi thường hằng, vĩnh cửu, không một chúng sinh nào có thể lên đến đó được thì chính Phật và cả các đại đệ tử của Ngài83 đã lên đến đó và thị hiện những thứ quyền phép vượt xa hơn cả Phạm thiên, khiến Phạm thiên phải từ kinh ngạc đến khâm phục rồi kính ngưỡng.
Nếu Phạm thiên, hay Thiên chúa, được quan niệm là đấng Tối 
_______________
81 Tỳ-kheo Sunakkhatta (Thiện Tinh, hay Thiện Tú), từ bỏ Phật, nói vì Phật không hiện các pháp thần thông siêu nhiên cho ông thấy; D.iii. tr. 1 (kinh Pāṭika); Hán: Trường A-hàm 11, kinh A-nậu-di (T1n1, tr. 66a27).
82 Pali, Majhima i, tr. 326, Phạm thiên Baka khởi lên tà kiến như sau: “Đây là cõi thường hằng, vĩnh cửu, thường trú, tuyệt đối, không bị hoại, không sinh, không già, không bệnh, không chết.” Tham chiếu Hán dịch, Trung A-hàm 19, kinh Phạm thiên thỉnh Phật (T1n26, tr. 547a13).
83 S.i. 144. Xem đoạn trên, và cht. 42
tôn, trường tồn bất diệt, 84 nghĩa là không còn bị chi phối bởi sinh lão bệnh tử, thì như vậy, Phật còn vượt lên trên đó nữa. Nhưng vượt như thế nào, không có câu trả lời nào mà không vi phạm những nguyên tắc của luận lý, mâu thuẫn với các khái niệm của tư tưởng.
Ngay trong các kinh điển được xem là nguyên thủy, chư thiên từ các cõi trời hiện đến hầu Phật để nghe pháp không phải là ít.85 Cao cả nhất là Phạm thiên, rồi Thích Đề-hoàn, các Hộ thế thiên vương, cho đến Thiên long bát bộ, thảy đều là đệ tử của Phật. Những điều này có tự mâu thuẫn với nhiều đoạn kinh văn mà rõ ràng Phật nói về các thứ quyền lực siêu nhiên? Phật bác bỏ như thế nào, tùy theo thiên hướng của mỗi cá nhân, nhưng thừa nhận chung mà tất cả những đệ tử Phật đều biết, đó là, quyền lực ấy vô ích. Phật tự xác nhận, Ngài chỉ là một con người, nhưng là con người đã chiến thắng.86 Và cũng trong nhiều kinh điển, Phật tự xác nhận, duy trong tất cả thế giới ba cõi này, Phật là con người duy nhất đã chiến thắng toàn diện. Chiến thắng của Ngài đã mở ra cánh cửa cam lồ, tức là cảnh giới Bất tử, cho mọi loài,
______________________
84 Kinh điển Pali thường phát biểu về Phạm thiên tức Brahmā theo văn cú định chuẩn như sau: ahaṃ asmi brahmā mahābrahmā, abhibhū anabhibhūto aññad-atthu-daso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sañjitā vasī pitā bhūtabhavyānaṃ,. (D. i. 18):, “Ta là Brahmā, Mahābrahmā, là đấng Tối thắng, Toàn năng, Toàn tri, Toàn hiện, Chúa tể tự tại, là đáng Sáng tạo, là Hóa sanh chủ, Sanh chủ, Tự chủ, Tổ phụ của những loài đã tồn tại và sẽ tồn tại.”
85 Xem Samyutta-nikāya i, tr. 1-45: “Devatā-saṃyutta” (Tương ưng chư thiên); i. 46ff: “Devaputta-saṃyutta” (Tương ưng thiên tử). Xem Tạp A-hàm, theo mục lục của Ấn Thuận, Tạp A-hàm kinh luận hội biên, có thể kể một vài tương ưng liên hệ: 19. Đế Thích Tương ưng, 22. Phạm thiên Tương ưng, 37. Thiên Tương ưng.
86 Cf. Ariyaparyesana-sutta (Kinh Thánh cầu), M. i. tr. 171: Upaka sau khi nghe Phật nói, lắc đầu bỏ đi. Hán, Trung A-hàm 56, kinh La-ma (T1n26, tr. 7b11); Tứ phần luật 32 (T22n1428, tr. b27)
cho những ai có mắt để nhìn thấy. 87
Kinh cũng nói, như chính lời Phật tự thuật, khi Ngài từ giã đời sống nhung lụa để đi tìm giải thoát, một cách chính xác, đó là giải thoát những ràng buộc hệ lụy của sinh, già, bệnh chết.88

Phật cũng thường xuyên cảnh giác các đệ tử, chớ sống buông lung. Những ai sống buông lung mãi mãi bị Ma khống chế. Ma ở đây chính là Tử thần. 89
Vậy thì, nói cho thật gọn, Phật đã giác ngộ chân lý, đã mở ra cánh cửa Bất tử, làm sao có thể nói thân Phật còn chịu đựng những bức bách khổ sở của tuổi già, của tật bệnh?
Một lần, gặp A-nan đang cầm bát đi xin sữa bò vì Phật bịnh, Duy-ma-cật nói:
“Thôi im đi, ngài A-nan. Chớ nói những lời như vậy. Thân Như Lai là thể kim cương bất hoại, mọi điều xấu đã bị đoạn trừ; mọi điều thiện hội đủ, làm gì có bịnh? Ngài hãy im lặng mà đi. Chớ phỉ báng Như Lai. Đừng để người khác nghe được lời thô tháo đó. Chớ để chư thiên có uy đức và Bồ-tát đến từ các quốc độ thanh tịnh nghe thấy. Thưa ngài A-nan, Chuyển luân thánh vương mới chỉ tích góp vài công đức nhỏ đã không còn bệnh não. Huống chi Như Lai đã hội đủ vô lượng phước đức thù thắng lại còn bệnh sao? Nhất định không có chuyện đó. Hãy đi đi, thưa ngài A-nan, đừng làm xấu hết cả chúng tôi. Nếu người Bà-la-môn ngoại đạo nghe lời này, họ sẽ nghĩ: Sao đáng gọi là

_______________
87 Ariyapariyesana-sutta, M.i. 169, sau khi vừa Thành đạo, Phật tuyên bố: apāruto tesaṃ amatassa dvārā ye sotavanto (...), “Những cánh cửa bất tử đã được mở ra cho những ai có tai để nghe.”
88 ibid., 163.

89 Dhammapada 21: appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno padaṃ, “Không buông lung là con đường đến bất tử; buông lung là con đường dẫn đến sự chết.”
 "Tôn Sư? Người này cứu được ai khi ông chưa cứu nổi thân mình? Hãy âm thầm mà đi nhanh đi, đừng để ai nghe lời ngài nói. A-nan, nên biết, thân Như Lai là Pháp thân, không phải do tâm tư dục vọng. 90 Phật là đức Thế Tôn, vượt ngoài ba cõi. Thân Phật là vô lậu, vì các lậu đã dứt sạch. Thân Phật là vô vi, không thể gọi tên. 91 Thân như vậy làm sao có bệnh?”
Chuyện đức Phật lâm bệnh không phải là hiếm thấy trong các kinh. Rất nhiều khi, Phật gọi Xá-lợi-phất, “Ta đau lưng, thầy hãy giảng pháp cho các Tỳ-kheo.” Ngay trước khi nhập Niết-bàn, Phật cũng lâm bệnh nặng.
Những điều vừa nói trên, nếu chấp nhận cả, có lẽ đây là mâu thuẫn lớn nhất đối với những người tin Phật. Nhìn từ góc cạnh triết lý, đó là mâu thuẫn giữa thế giới siêu việt và nhận thức thường nghiệm.
Thành ra, để hóa giải mâu thuẫn cực kỳ này, các nhà Phật học đề nghị đặt nhận thức chân lý trên hai bình diện, tương đối và tuyệt đối. 92 Người ta có thể đặt câu hỏi: Phật nói vô ngã, sao Phật lại gọi, “Này A-nan!” Nghĩa là xem A-nan như một cá thể, một nhân xưng biệt lập với Ngài.
Trong thực tế, như những gì có thể đọc được từ các kinh điển, A-nan sùng kính Phật rõ ràng như sùng kính một con người, mà 
__________________
90 Lth. + Ckh.: tư dục thân. Htr.: tạp uế thân. VKN: āmiṣakāya, nhục thân, thân do bởi ham muốn xác thịt.
91  Lth..: bất đọa chư số 不墮諸數. Htr.: “Thân Phật là vô vi, lìa các hữu vi; vượt qua các số, vì các số vĩnh viễn tĩnh lặng.” CDM (Đại 38, tr. 360a15): Triệu nói, “… số, tức hữu số 有數(số loại hữu vi).” VCS (Đại 38, tr.1056c17): “… số, tức sinh số 生數(số loại thọ sinh).” VKN: saṃkhyāviga(ta).
92 Trung luận 4, phẩm 24. quán Tứ đế (T30n1564, tr. 032c16): Chư Phật y nhị đế, vị chúng sinh thuyết pháp. Nhất vị thế tục đế, nhị đệ nhất nghĩa đế.

tuy trí tuệ siêu việt, đạo đức tuyệt đối, nhưng thủy chung vẫn chỉ là một con người, với tất cả giới hạn vật chất của nó. Đó là một con người rất gần gũi với mọi người trong đời thường. Chính hình ảnh gần gũi với người thường đó, mà câu nói “Ta là Phật đã thành, các ngươi là Phật sẽ thành” được tiếp nhận một cách dễ dàng. Nói cụ thể hơn, những gì Phật đã thành tựu được thì tất cả mọi người khác cũng đều có thể thành tựu, vì trong thực tế, Ngài cũng chỉ là một người như những con người khác.
Điều này được minh giải rất tượng hình trong Kinh Pháp Hoa. Người cùng tử trong đó không hề dám có vọng tưởng mình là một thành viên của gia đình sang cả ấy, mà chủ nhân là một người có thế lực trùm trên tất cả vương hầu. Khi ông trưởng giả nhận ra đó là người con bị thất lạc của mình, ông phải tìm cách tiếp cận. Ông đến với cậu cùng tử không bằng hình ảnh một ông trưởng giả giàu sang, đầy quyền lực. Ông đến với gã cùng tử như người bạn nghèo, cùng đi tìm việc kiếm sống, bằng cách làm thuê, quét dọn các hầm xí. Bằng sự gần gũi thân thiết ấy, dần dần ông mới có thể nói rõ lý lịch cho người cùng tử biết, để xác nhận anh chính là kẻ thừa tự chính đáng của cái sản nghiệp đồ sộ này.
Cho nên, sau khi nghe những lời phát biểu phủ nhận thân Phật còn có bệnh, A-nan bối rối, muốn bỏ đi, nhưng lại có tiếng từ hư không, hay tiếng nói từ chính trong giác trí của A nan, nói rằng:
“A-nan, Cư sĩ nói đúng, nhưng vì Phật hiện thân trong đời năm trược ác, hiện hành pháp này để cứu độ chúng sinh. A-nan, cứ đi xin sữa, chớ hổ thẹn.”
Vậy, cuối cùng, đâu là hình ảnh chân thực của Như Lai?
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »