Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 19: III. Điều Trị (Trang 157 - 170)

này, tức thân làm sở y cho các căn để nhận thức tiếp thu ngoại giới  này,  và khí  thế gian tức môi  trường mà  trong đó căn thân tồn tại.
Thoạt kỳ  thủy,  Kinh  nói,  loài  người  chỉ  có  ba  chứng bệnh thôi: ước muốn, đói, và già.22  Về sau, nhiều chứng bệnh khác phát sinh, gần cả  trăm chứng. Ngày nay, tất nhiên còn nhiều hơn  thế nữa. Tác nhân của bệnh,  theo chiều hướng  tiến hóa như vậy, phần lớn do từ phía xã hội,  trong sự giao  tiếp giới hạn và không giới hạn của con người với môi  trường chung quanh.
Sự mất quân bình, không điều hòa của bốn đại, và những tác nhân xấu từ  phía  xã hội mà  con  người  không  chủ  động,  và cũng không có nhận thức chính xác về các tác nhân đó, tất cả được gọi  là Ma và Ngoại đạo. Sống giữa đời  thường, Bồ-tát luôn tiếp xúc với nguồn bệnh như vậy, bệnh tật là hiện tượng tất  nhiên.  Khi  ấy,  gia  nhân  để  chăm  sóc bệnh  cho Bồ-tát không ai khác hơn là Ma và Ngoại đạo.
Bốn đại do duyên khởi mà tồn tại, cho nên tự  thể của chúng là rỗng  không. Sự  sinh  và  diệt của bốn  đại  là  những  hiện tượng vận hành trong tâm tư phân biệt vọng tưởng của chúng sinh. Từ đó, không gian bệnh lý của Bồ-tát là một không gian rỗng không. Các chứng bệnh của  thế gian có  thể được ngăn ngừa  và  giảm  thiểu  tùy  theo  trình  độ  nhận  thức của  chúng sinh sống trong đó.
III. ĐIỀU TRỊ
 
1. Quán sát bệnh trạng
Vô minh và hữu ái  là nguồn gốc của bệnh, của hết  thảy mọi thứ
________________
22 Cakkavattī-suttam,  D.iii.  75:  asītavassasahassāyukesu,  bhikkhave,  manussesu tāyo ābādhā bhavissanti, icchā, anasanaṃ, jarā.
bệnh. Bệnh  tâm và  luôn cả bệnh  thân. Sự mất quân bình của tứ đại  là hiện tượng sinh diệt biến  thiên bất định của các hành. Bệnh chứng  xuất hiện  như  là phản ứng tự vệ của căn bản thức để tìm cách khôi phục trạng thái quân bình.  
Căn bản thức  là kho tàng tích lũy tất cả mọi kinh nghiệm, ký ức  quá  khứ.  Chúng tồn tại  như  những hạt  giống,  hay  nói chính xác, như  là công năng để, nếu đủ điều kiện, sẽ  làm  tái hiện  những  nhận  thức  và  hành  vi  đã  làm  trong  quá  khứ,  và cũng  trở  thành động lực cho các hành  vi  và  nhận  thức mới. Theo định luật vô thường, chúng không tồn tại như những hạt giống nằm bất động trong kho chờ ngày mang đi gieo. Chúng tồn tại  trong  chuỗi vận  hành  liên tục. Tự  thể,  hay bản  thân của mỗi công năng hay  chủng tử ấy, vừa  sinh khởi  liền hủy diệt ngay. “Hết thảy các hành đều vô thường. Chúng khởi lên, liền  chìm  xuống.” Công năng  trước  diệt  làm  điều  kiện  xuất hiện cho công năng sau. Như quả lắc đồng hồ, tự nó dao động, nếu  thế lực  tác động ban đầu đủ lớn. Như vậy, chính tự  thể của mỗi thực thể công năng, trong chuỗi sinh diệt liên tục của nó, tạo  thành  hình  ảnh một  dòng  chảy  liên tục. Đó  là  dòng tương tục của sinh mệnh, được gọi tên là căn bản thức.
Căn bản  thức cần  thức ăn, nghĩa  là cần năng lượng, để hoạt động. Trên căn bản đó, tất cả mọi sinh vật đều cần thức ăn để tồn tại. Kinh nói, “Tất cả chúng sinh do thức ăn mà tồn tại.” 23 Con mắt cần  tiếp  thu sắc như  là  thức ăn của nó. Nếu không đủ thức ăn, phần tịnh sắc căn sẽ hủy diệt dần, và sau đó thức mất sở  y  nên  không  hiện  khởi  để  hoạt  động. Mắt  trở  thành mù. Cho đến ý thức cũng vậy.
_________________
23 Saṅgīti, D.iii. 211: sabbe sattā āhāraṭṭhikā.
Mọi sinh vật đều cần thức ăn vật chất. 24 Tuy vậy, cũng có thể trong một  thời  gian  nào  đó  không cần  đến  loại  này.  Như những người nhập định. Nhưng, tất cả chúng  sinh  luôn  luôn đều cần  thức ăn của  thức, đó  là các phiền não, mà  trong đó, thức ăn chính là vô minh và hữu ái. Thức ăn đó là dưỡng chất để tồn tại. Như mọi  thứ  thức ăn, vừa  là dưỡng chất, và đồng thời cũng là nguồn bệnh.
Trên cở sở nhận  thức đó, Bồ-tát  làm y sỹ điều  trị mọi chứng bệnh cho chúng  sinh. Cả  thân bệnh và  tâm bệnh. Tất nhiên, sự điều trị bệnh không chỉ là chẩn mạch và cho thuốc. Tâm lý bệnh  nhân  là yếu tố  quyết  định.  Buông  lung  các căn  mà không tự chế, để chúng tiếp thu thức ăn mà không kiểm soát, như trẻ nhỏ ăn bất cứ thứ gì nắm được trong  lòng tay của nó, như thế thì không có y sỹ tài ba nào có thể điều trị nổi.
Bồ-tát quan sát bệnh trạng như vậy, để có thể chăm sóc bệnh nhân, làm người điều dưỡng cho thế gian.  
Duy-ma-cật nói: bệnh của ông không hình tướng; không phải thuộc thân, không phải thuộc tâm; không thuộc bốn đại. Nhận định  này  có  thể  hiểu  trên cơ sở  nhận  thức về  lý  tính  duyên khởi. Bốn  đại  không tồn tại  như  là  những tự  thể  thực hữu. Chúng tồn tại trong quan hệ duyên khởi. Trạng thái quân bình hay  không  quân  bình,  điều  hòa  hay  không  điều  hòa  giữa chúng,  là  hiện tượng tất yếu của  sinh  diệt  vô  thường.  Đó không  phài  là bệnh  hay  phi bệnh. Sự  xuất  hiện của  những trạng thái được nói  là bệnh cũng như hoa đốm xuất hiện giữa
hư  không. Con mắt  có  thể  nhìn  thấy  đấy,  nhưng tự  thể của những  hoa  đốm  ấy  là  vô                                               
_________________
24  Có bốn  loại  thức  ăn:  đoàn  thực  hay  thức  ăn vật  chất  hoặc  thô  hoặc tế (kabaliṃkāro āhāro oḷāriko vā sukkhume vā); xúc thực hay  thức ăn bằng sự  tiếp  xúc  (căn  và cảnh) (phasso),  ý tư  thực  hay  thức  ăn bằng  ý  chí (manosañcetanā); thức thực (viññānaṃ), thức ăn là các thứ phiền não. Cf. S.ii. 11 (āhāra), 98; M.i. 261; Tạp A-hàm 15, kinh 371.
tướng. Điều  này rất  có ý  nghĩa  để Bồ-tát quan sát bệnh, và cũng biết cách  thích hợp để điều  trị bệnh.
2. Khán hộ
Trong giao tế xã hội, sự thăm viếng bệnh nhân như là phận sự của mọi  người. Bệnh  nhân rất cần  những  thăm  viếng  thân tình  để  nâng  đỡ  tinh  thần. Nếu  tinh  thần bệnh  nhân sụp  đổ, trên đời này không có tiên dược nào có thể chữa lành.25
Nói  là  tinh  thần,  theo cách nói  thông  thường, nhưng  thực sự đó là một tổng thể gồm cả thân, tâm và ngoại giới. Tức là mối quan hệ, y tựa nhau của  thức và danh, sắc. Cả ba y tựa nhau như  ba cọng  lau, tựa  nhau mà  đứng.  Rút  đi một cọng,  hai cọng kia cũng ngã liền.
Nguyên tắc  điều dưỡng của Bồ-tát  đối với bệnh  nhân,  là  y trên  nhận  thức rằng,  “Tất cả  chúng  sinh  đều  do  thức  ăn mà tồn tại.” Bồ-tát mang  thức ăn đến cho người bệnh. Thức ăn thích hợp và cần thiết cho sự tồn tại và thăng hoa.  
Ở đây không phải  là  thiên  luận về y học, mà chỉ  là sự minh giải về mối quan tâm của Bồ-tát đối với chúng sinh. Trong đó, vô minh  và hữu ái được coi  là nguồn gốc của mọi  thứ bệnh tật, nên Bồ-tát đến với chúng sinh như  là y sĩ hay người điều dưỡng  đến với bệnh  nhân. Nói  rõ hơn,  đây  đang  nói về sự việc Văn-thù thăm bệnh Duy-ma-cật.    
Duy-ma-cật hỏi Văn-thù: Bồ-tát  nên  an  ủi một Bồ-tát  khác đang bệnh  như  thế  nào. Vì  lúc  này Văn-thù  đang  là  người thăm bệnh, nên  trả lời của Văn-thù đề cập những việc Bồ-tát cần nói và làm khi chăm sóc người bệnh.
____________________                                                
25 Cf. A.i. 120 (Gilāna-sutta): Có ba hạng người bịnh - người sẽ không bao giờ bình phục; người sẽ bình phục bất kể được chăm sóc tốt hay không; người bình phục hay không tùy thuộc sự chăm sóc.
Người bệnh yếu ớt, không  thể tự mình  làm cho mình những việc cần  thiết, nên cần đến người khác giúp đỡ.26 Sự giúp đỡ ấy  trước hết  là dành cho  thân. Nhưng còn có  tình  trạng yếu đuối  khác của bệnh  nhân cũng rất cần hỗ  trợ. Đó  là sự  suy sụp của thân kéo theo sự suy sụp của tâm. Rồi do ảnh hưởng hỗ tương, sự suy sụp của  tâm khiến cho sự suy sụp của  thân càng trở nên tồi tệ.
Người điều dưỡng chăm sóc  thân  thể của bệnh nhân  thì phải biết người bệnh nên ăn những gì, không nên ăn những gì; nên làm những gì và không nên  làm những gì. Cũng vậy, Bồ-tát đến với chúng sinh như người điều dưỡng biết những gì nên nói và không nên nói.27  
Trả lời của Văn-thù gồm có hai phần:  thứ nhất, những nhận thức mà người bệnh cần có để chiến  thắng bệnh; và  thứ hai, những suy nghĩ của người bệnh về  liên hệ giữa mình và mọi người để tăng cường khả năng kham nhẫn.
Những điều này có ý nghĩa rất quan trọng để hiểu Phật pháp. Duy nhất chỉ có nhận  thức chân chính về hiện  thực mới cứu rỗi con người, cả  thân và  tâm. Không có năng lực siêu nhiên nào khác ngoài nhận thức của con người có thể can thiệp vào định mệnh của nó. Khi bệnh, chính  là  lúc con người đối diện với  thực tại mong manh, như cảm nhận lớp băng mỏng dưới chân sắp  rã,  để  chôn  vùi  nó  vào hố  thẳm  diệt  vong. Nhưng mọi phương pháp chữa  trị của  thế gian đều cố  tình  làm cho con người quên đi hiện  thực đó. Có  thể bác sỹ chuyền dung dịch  pha màu  đỏ  khiến bệnh
____________________                                                
26 Cf. A.  iii. 143 (Upaṭṭhaka-suttam.1): Người bịnh có năm pháp  thành khó nuôi (gilāno  dupaṭṭhako)  -  làm  việc  không  thích  đáng (asappāyakārī), không biết ước lượng vật  thích đáng, không uống đúng thuốc, không nói thật bịnh cho người khán hộ biết.
27  A.  iii.  144 (Upaṭṭhaka.2), năm  điều cần  có của người  khán hộ:  biết  pha chế thuốc, biết vật thích đáng hay không thích đáng, không cho vật không thích đáng, đưa cho vật thích đáng, khán hộ với từ tâm, không vì tư lợi.
nhân có ảo tưởng mình đang được truyền máu để chữa trị. Nhưng thực tế thì bác sĩ đang đếm giật lùi thời gian sống của con bệnh. Bệnh nhân sống và chết trong ảo tưởng, phó mặc số mệnh trong tay bác sĩ. Bác sĩ phó mặc định mệnh của con bệnh cho thế lực vô hình, mù quáng nào đó. Con bệnh này sẽ đi về đâu: thiên đường, địa ngục, hay trở về với cát bụi vô tình?  
Vì vậy, trong phần thứ nhất của nhiệm vụ khán hộ hay điều dưỡng, Văn-thù nói đến năm điều mà người bệnh hay không bệnh đều có thể nhận thức dễ dàng. Nhưng thực chứng những điều đó không dễ dàng. Trong thời Phật, rất nhiều Tỳ-kheo chỉ khi nằm liệt trên giường bệnh, ý thức thời gian sắp tận cùng, lúc ấy mới sẵn sàng nhận thức những giá trị đã học từ trước từ kinh điển.
Phật thường đến thăm bệnh các Tỳ-kheo như vậy. Một cách đại thể, Ngài hỏi Tỳ-kheo bệnh có điều gì đáng hối hận không, về mặt thọ trì giới luật. Rồi Phật giảng: sắc là gì; thế nào là vô thường, khổ, vô ngã. Những điều này có thể Tỳ-kheo ấy nghe rất nhiều lần. Vì được thường xuyên nhắc nhở trong các kinh điển. Nhưng cho đến lúc này, sau khi nghe lần chót, vị ấy mới thật sự chứng ngộ. Rồi vị ấy qua đời với tâm tư an lạc, biết rõ và thấy rõ mình đang đi về đâu.  
Năm điều giới  thiệu của Văn-thù cũng là nội dung các điều giáo giới của Phật cho các Tỳ-kheo bệnh. Văn-thù nói với Duy-ma-cật, Bồ-tát thăm bệnh nên hỗ trợ người bệnh tự mình thấu rõ năm điều:
1. Cảm nhận một cách hiện thực tính vô thường của thân, nhưng không vì vậy mà ghê tởm và muốn từ bỏ thân để tìm cách tự hủy. Nhận thức tồn tại trên cả hai phương diện, tích cực và tiêu cực.
2.  Vô  thường, biến dịch là quy luật tất nhiên của tồn tại. Nhưng khi quy luật ấy tác động trên thân thể vượt quá khả năng chịu đựng thông thường của người; bệnh phát sinh. Cho nên, vô
 thường dẫn đến khổ. Nhận thức như vậy khiến người bệnh  chấp  nhận bệnh  khổ,  đau  nhức,  như  là  hiện tượng tất nhiên của quy luật tồn tại.
3. Như vậy, mọi hiện tượng xuất hiện hay biến mất do tương quan,  trong đó không có cái gì  là chủ tể. Cho nên, không có một cái ta chủ tể để ước muốn rằng thân thể ta sẽ như thế này hay như thế kia; thân thể của ta sẽ như thế này, sẽ như thế kia.
4. Vô ngã, không tồn tại một cái ta chủ thể, tức không tự thể. Thực tại này  trống rỗng, không tự nó tồn tại. Có cái này, vì có cái kia. Tồn tại của tự thân cũng vậy, là không, là tịch tĩnh.
5. Không tồn tại tự ngã. Nghĩa  là, có nghiệp đã được tạo tác, và có kết quả của nghiệp đã được tạo tác ấy, nhưng không có con người tạo tác, không có con người  lãnh  thọ. Người bệnh tư duy như vậy khi nghĩ về những gì mình đã  làm  trong quá khứ.  Nhưng  nhận  rõ tự  tính của tội  nghiệp,  để  chấp  nhận nghiệp như  là quá  trình vận chuyển tự nhiên. Nhận  thức như vậy, với tâm tư an lạc, là yếu tố để chiến thắng bệnh.
Còn một phương diện khác nữa mà người nuôi bệnh cần hỗ trợ người bệnh, để có thể kham nhẫn những đau nhức cực kỳ xảy  ra  cho  thân. Văn-thù  nói, Bồ-tát cần hỗ  trợ người bệnh bằng năm điều khuyên:
1. Tự thân bệnh khổ, nghĩ đến những người khác; mong tất cả đều không bệnh khổ.
2. Không chỉ hiện tại mới chịu cái khổ này. Trong vô lượng quá khứ cũng đã từng phải chịu như vậy.
3. Nghĩ về những điều thiện mà mình đã làm cho người khác. Nhiều hay ít, điều này tất nhiên có.
4. Không  sinh  buồn  phiền,  không sợ  hãi mà  luôn  khởi  tâm tinh tấn dũng mãnh.
5. Phát đại nguyện muốn thành y vương để chữa trị bệnh khổ cho mọi người.
Lúc bấy giờ người bệnh đang được người khác chăm sóc, nên cảm nhận được tình yêu ấy. Từ tình yêu mà người khác dành cho mình, người bệnh  làm  trỗi dậy  trong tâm tư tình yêu của mình với những người khác, cho đến những người cùng chịu thống khổ. Đồng bệnh tương liên, đó là cách ngôn của thế tục.
Nói tóm lại, bằng đại trí và đại bi của mình, Bồ-tát khiến cho người bệnh cũng phát khởi  bi  và  trí. Y sỹ cần có nhận  thức chính xác về căn bệnh, mà cũng cần có tình yêu chân thật đối với con bệnh.  
Nhận thức chân chính về thế giới hiện thực mà ta đang tồn tại, đồng thời làm trỗi dậy tình yêu thương đối với mọi người, đó là phương  thuốc mà người bệnh tự mình  bào chế, với sự hỗ trợ của Bồ-tát, để khống chế  hai  nguồn bệnh  là  vô minh  và hữu ái.
3. Tự điều phục
Hỗ trợ của thầy thuốc, và sự chăm sóc của người khán hộ, là cần  thiết cho bệnh  nhân  trong quá  trình điều  trị. Nhưng đấy chỉ  là sự hỗ trợ bên ngoài. Yếu tố quyết định  trong quá trình điều  trị vẫn  thuộc về bệnh  nhân. Nếu  không, bệnh vẫn  có nguy cơ tái phát và có thể nguy kịch hơn nữa. Cho nên, Văn-thù hỏi Duy-ma-cật, bấy  giờ  đang  trong vị  thế  người bệnh: “Bồ-tát đang bệnh nên tự chế tâm như thế nào?”
Không bệnh, vô  thượng an ổn, Niết-bàn, đó  là cứu cánh mà Thanh văn hay Bồ-tát đều nhắm đạt đến.28 Nhưng Thanh văn
________________
28 Ariyapariyesana-sutta  (kinh Thánh cầu), M.i.  317: “Tỳ-kheo,  thế nào  là Thánh cầu?  ...  tìm cầu sự  không  già...  không bịnh...  vô  thượng  an  ổn, Niết-bàn.”  Cf. Māgaṇḍīya  (M.i.  508):  ārogyaparamā lābhā,  nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ, không bịnh, lợi tối thượng; Niết-bàn, lạc tối thượng.
ước nguyện thành tựu mục đích này trong hiện tại. Trong khi Bồ-tát có thể nhiều đến vô lượng kiếp nữa mới đạt cứu cánh này. Do vậy, phương pháp tự điều phục không giống nhau.29 
Sự tự chế ngự tâm để chiến thắng bệnh tật của Bồ-tát không phải chỉ là biện pháp trấn áp bệnh trong đời hiện tại, mà đó là quá  trình tu dưỡng lâu dài. Quá trình đó vượt qua các địa vị phàm phu, Thanh văn, cho đến Bồ-tát. Trước hết, y trên thân, vốn tụ hợp của năm thủ uẩn, được hợp thành với bốn  đại. Thân ấy là sở y của bệnh. Diệt trừ phiền não chấp thủ đối với năm thủ uẩn, đạt Niết-bàn vô sở y, thân này là tối hậu, không còn tái sinh đời sau. A-la-hán ở đó nhập Niết-bàn, vĩnh viễn chiến thắng bệnh. Trên địa thứ bảy trong hàng Thập địa, Bồ-tát cũng chứng Niết-bàn như A-la-hán. Nhưng vì tâm nguyện đại bi, Bồ-tát không nhập Niết-bàn khi thấy còn chúng sinh cần hóa độ. Do đó, bằng nguyện Ba-la-mật, Bồ-tát sẽ tái sinh nhiều đời nữa. Như vậy,  còn bệnh tật cần phải đối trị nữa. Chỉ khi nào ngồi trên Bồ-đề đạo tràng, chiến thắng Ma quân, bấy giờ mới có thể nói vĩnh viễn chiến thắng bệnh.
Do ý nghĩa đó, trình bày của Duy-ma-cật về sự tự điều phục tâm của Bồ-tát thọ bệnh được chia làm ba phần.   
1. Đoạn thứ nhất, chế ngự tâm phàm phu. Y trên thân mà quán sát theo chuỗi liên tục, cho đến khi phát sinh nhận thức thân không, bệnh không, chứng đạt chính trí của Thanh văn. Người bệnh biết rằng bệnh phát sinh là do sự không điều hòa, mất quân
___________________                                                
29  A.iii.  142 (Gilāna-sutta):  Phật dạy tỳ-kheo bịnh  và yếu  có  thể tự  điều phục bằng 5 pháp để chiến thắng bịnh và chứng đắc Niết-bàn ngay trong hiện tại – an trụ với quán bất tịnh trên thân (asubhānupassī kāye viharati), vi nghịch tưởng đối với  thức ăn (āhāre paṭikūlasaññī), bất lạc tưởng đối với hết  thảy  thế gian (sabbaloke anabhiratasaññī), vô  thường tưởng đối với hết thảy các hành (sabbasaṅkhāresu aniccānupassī), tưởng về sự chết (maraṇasaññā panassa ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hoti).
sát thực tính của bốn đại. Bốn đại tụ tập chỉ là sự giả hợp. Chúng sinh diệt liên tục không gián đoạn. Điều hòa hay không điều  hòa chỉ là hiện tượng tự  nhiên trong dòng sinh diệt của các pháp. Từ nhận thức về dòng sinh diệt của pháp, người bệnh tiến tới  quán sát ý nghĩa tồn tại của tự  ngã. Ý niệm về sự tồn tại của cái tôi và những cái của tôi là nguồn gốc cho vọng tưởng. Để diệt  trừ, Bồ-tát quán sát, cái gì là trong, cái gì là ngoài, để hình thành ý niệm ta và của ta?30 Cho tới lúc, không có gì là trong thân hay ngoài thân, cho nên tự ngã và Niết-bàn đồng đẳng. Do đó, tự tính của bệnh là không. Tất cả bình đẳng như hư không, không tự tính, do đó thực chất không có ngoại giới để  thức vin vào mà hiện khởi vọng tưởng; cũng  không tồn tại nội  giới  để  thức y tựa mà hiện khởi. Không sở y, không sở  duyên, nên không sở đắc. Đó là chính trí của Thanh văn mà Bồ-tát  trong giai đoạn sơ nghiệp cần thành tựu để chiến thắng bệnh. Duy-ma-cật kết luận đoạn  trình  bày này: “Vì để cắt đứt cái khổ già, bệnh, chết, là Bồ-đề của Bồ-tát... Cũng như thắng được kẻ địch mới gọi là dũng; cũng vậy, dứt trừ cùng lúc  già, bệnh, chết, ấy mới là Bồ-tát.”
2.  Đoạn thứ hai, siêu việt Nhị thừa. Bằng chính trí mà Thanh văn nhận thấy bản chất chân thật của các pháp, do đó diệt tận mọi nguồn gốc của đau khổ; tất nhiên luôn cả nguồn gốc bệnh. Nhưng, như Duy-ma-cật đã nói với Văn-thù trên kia, vì chúng sinh bệnh nên Bồ-tát bệnh. Do đó, đã diệt trừ được gốc khổ, Thanh văn có thể an ổn nhập Niết-bàn. Nhưng Bồ-tát cần khởi tâm đại bi, khi còn có chúng sinh bệnh cần chăm sóc, cần chữa trị.
________________________                                                
30 Cf. Abhi.kośa (Thakur,  tr. 27):  ātmany  asati  katham  ādhyāmikaṃ bāhyā vā/  ahaṃkāra-sanniśrayatvāc  cittam  ātmety  upacaryate,  “Trong  khi không có tự ngã, làm sao có nội hay ngoại? Vì cơ sở tác thành cá thể tôi nên tâm được giả danh là tự ngã.” Trong định nghĩa này, Skt. ādhyāmika, nội hay  bên  trong,  là từ phát  sinh của ātman  (tự ngã) với  tiếp đầu từ  là adhi. Do đó, y  trên ý niệm về sự tồn tại của tự ngã mà phân biệt nội và ngoại.
Tâm đại bi khởi  lên từ chỗ  rung động chân  thật  trước  thống khổ của  người  khác. Đại  bi  như vậy  do  ái  và  kiến mà  phát khởi. Đây  là nói từ Sơ nghiệp Bồ-tát, khi mới bắt đầu  tu tập Thánh đạo, nhận thức được nỗi khổ của người do suy diễn từ nỗi khổ của mình. Đó chưa phải là chứng nghiệm sự khổ toàn diện.
Thật vậy, Thanh văn khi chứng đắc chính trí là đã đoạn tận ái và kiến do đã thấy Thánh đế. Sự thấy này một phần  là chứng nghiệm bản thân; phần khác  là  loại suy. Nhận thức Thánh đế bằng kinh nghiệm hiện thực, y trên tự thân mà chứng nghiệm, đó  là do pháp  trí về Thánh đế. Các Thánh đế  trong các giới địa  khác,  như Sắc  và  Vô sắc  giới,  là  điều  mà tự  thân của Thanh văn vốn được cấu tạo bởi vật chất thuộc Dục giới, nên không thể thực chứng. Nhận thức Thánh đế trong các giới địa ấy phải do  loại suy, tức bằng  loại  trí Thánh đế.31 Giống như người bệnh cảm  thấy  thương tưởng  đến  người  khác,  do  vì đồng bệnh. Nếu dị  loại,  không  thể  thông cảm  được. Đó  là tình yêu có điều kiện. Là tâm đại bi còn bị giới hạn trong giới địa hạn hẹp, chưa phải  là  tâm đại  bi rộng lớn  và bình đẳng. Do ý nghĩa này mà nói tâm đại bi khởi lên bởi ái kiến.
Ái  kiến  là hệ  phược. Thanh văn  chứng  đắc Niết-bàn  không còn hệ phược gì nữa. Đó  là nhìn  trong giới hạn cá  thể. Nếu nhận  thức  trong  toàn  thể  chúng  sinh,  trong mối  quan hệ duyên khởi không cùng tận,  thì sự chứng nhập Niết-bàn của Thanh văn  không  phải  không  có  quan hệ  gì  đến  các  chúng sinh khác. Như y sỹ ở giữa các bệnh nhân. Ông vô nhiễm đối với bệnh,  nên  thong  dong,  không bị  các  thứ bệnh tật  ràng buộc như bệnh nhân. Trong
___________________                                                
31 Thanh văn  sinh Dục  giới,  y  trên Dục  giới  thân mà  quán bốn Thánh  đế. Nhận thức về bốn Thánh đế thuộc Sắc và Vô sắc đều do loại suy từ Thánh đế thuộc Dục giới. Câu-xá 23, tr. 121b: “Lý chân thật của các pháp được chứng  tri tối sơ, gọi  là  pháp  trí (dharmajñāna). Trí nhận  thức cảnh  sau này cùng loại tự với trước đó, được gọi là loại trí (anvayajñāna).”
 ý nghĩa cá nhân, y sỹ ấy đã giải thoát tự tại. Nhưng việc ông bỏ đi, hay ở đó với bệnh nhân, không phải không có  liên hệ gì. Như vậy,  tuy bản  thân  là tự tại  không  ràng  buộc,  nhưng  trong  quan hệ cộng  đồng,  y sỹ vẫn bị ràng buộc với bệnh nhân. Thanh văn hay Đại Bồ-tát đã chứng đắc Niết-bàn có thể nhập Niết-bàn tùy ý. Nhưng Bồ-tát nhận  thức  thấy rằng  trong pháp giới  trùng  trùng duyên khởi, ông vẫn còn ràng buộc với  thế gian này. Nói  theo nghĩa nào, nhìn từ góc cạnh nào, đó vẫn là hệ phược. Để giải thoát mình ra khỏi hệ phược này, nhưng vẫn không bỏ rơi những chúng sinh cần  được  chiếu cố, Bồ-tát vận dụng sự tương  thành  và tương tác của diệu huệ và phương tiện.32
Bằng  diệu  huệ, Bồ-tát  nhận  thức bản  chất hư  ảo của  chúng sinh, của thế giới, bệnh hay không bệnh. Nhưng bằng phương tiện, không phải vì thấy vậy mà cho rằng thế gian này tồn tại vô nghĩa, nên bỏ đi không chút đoái hoài. Bằng diệu huệ Bồ-tát tập thiền mà không còn  tham đắm vị ngọt của Thiền, nên không  còn  có  chỗ  nào  trong  ba  cõi  này  để  tái  sinh. Nhưng bằng  phương  tiện,  do  tâm  đại  bi  rung  động với  chúng  sinh đang  chìm  ngập  trong  ba  cõi  ấy, Bồ-tát  trở lại.  Huệ  và phương  tiện, nếu nhận  thức cá biệt, từ góc nhìn riêng biệt,  là hai thực tế mâu thuẫn nhau. Giống như y sỹ chán ghét cái thế giới bệnh hoạn, kinh tởm với đám con bệnh nhiều thói hư tật xấu đáng ghét, muốn bỏ đi; nhưng vì phận sự ông phải ở lại. Đi và ở,  thành mối xung đột nội  tâm. Chỉ khi nào  trong ông có tình yêu thật sự với đám con bệnh, nghĩa  là đám con bệnh ấy chính  là  thân  thích  ruột  thịt, hay ông có  thể xem họ như vậy, thì ông có thể ở lại với tâm trạng thoải mái, không hệ lụy. Cũng  thế,  khi  diệu  huệ  và  phương  tiện hợp  thành  nhất  thể trong tự  tâm của Bồ-tát, khi ấy Bồ-tát  tái  sinh  trong  thế gian mà không do vì hệ phược nào cả.
__________________                                                
32 Địa  thứ  sáu, Hiện  tiền địa (Abhimukhī), Bồ-tát  tu tập huệ ba-la-mật. Địa thứ bảy, Viễn hành địa (dūraṅgamā), tu tập phương tiện ba-la-mật.
Để diễn giải rõ nhất thể của bi và trí này, Duy-ma-cật vận dụng cặp từ  phương tiện huệ, và huệ phương tiện. Phương tiện huệ,  là diệu huệ được tác thành bởi phương tiện. Huệ phương tiện, là phương tiện được vận dụng trong tương tác với diệu huệ.
3. Song vận điều phục. Đây là giai đoạn từ địa thứ tám33 trở lên của các Bồ-tát trong hàng thập địa, hay của Thanh văn sau khi đã chuyển hướng tâm nguyện đến các chúng sinh, tuy vẫn an trụ trong Niết-bàn mà không rời sinh tử. Bấy giờ Bồ-tát chế ngự tâm mình bằng trú xứ vô trụ: không trụ Niết-bàn, không trụ sinh tử. Không trụ sinh tử, vì đã giải thoát khỏi mọi hệ phược của khách trần phiền não. Không phiền não, nên không còn tạo nghiệp. Không còn tạo nghiệp, nên không thế lực gì lôi kéo để tái sinh trong dòng xoáy sinh tử. Thanh văn và Bồ-tát ở đây thật sự đã chứng  nhập Niết-bàn. Nhưng vì các ngài không an trú trong Niết-bàn nên vẫn hiện thân trong ba cõi. Không bằng thế lực lôi kéo của nghiệp, mà lưu chuyển theo tâm nguyện đại bi.
Hiện thân trong ba cõi, các ngài không khác với mọi chúng sinh  khác. Hoặc ở Dục giới hành các nghiệp phước thiện. Hoặc tu tập các thiền để thị hiện trong các cõi Sắc và Vô sắc. Hoặc tu các Bồ-đề phần, các phẩm trợ đạo, để hướng dẫn các chúng sinh lần lượt chứng nhập Thánh  đạo. Hoặc thị hiện Thanh văn, hoặc thị hiện Độc giác, hoặc thị hiện Bồ-tát. Đó là sở hành vô trụ của Bồ-tát. Bồ-tát quán sát như vậy để vĩnh viễn chiến thắng bệnh.
_____________________                                                
33 Bất  động  địa; Bồ-tát  chứng  vô  sinh  pháp  nhẫn (anutpattika-dharma-kṣānti), tu tập nguyện ba-la-la-mật (praṇidhāna-pāramitā).
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »