Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 35: III. Thể Nhập Tuyệt Đối (Trang 265 - 272)

III. THỂ NHẬP TUYỆT ĐỐI
 
1. Ba cấp thực tại
Theo  yêu cầu của Duy-ma-cật,  31 Bồ-tát lần lượt  trình  bày các  kiến  giải  khác  nhau dẫn  vào bất  nhị môn,  hay  thực tại nhất thể tuyệt đối. Tổng quát, như vậy có tất cả 33 trần thuật theo  yêu cầu,  và  được  chia  thành  ba  nhóm. Hoặc  nói,  hoặc không nói, thảy đều dẫn đến chỗ vô ngôn tịch mặc. Tùy theo cách  tiếp cận,  trình  độ  cao  thấp,  hay  sâu cạn  giữa  các  trần thuật có khác nhau. Các cách tiếp cận này, hoặc theo phương pháp  luận của  tam giai giáo;28 hoặc thể hiện bằng quán hạnh theo tam đế  tam quán.29 Tổng quát hơn, có thể  tiếp cận bằng ba phương diện  thể nhập  thực tại: cảnh hay  thực tại  thể nhập và  đó cũng gọi  là  thật tướng của  Bát-nhã;  trí  hay sự  quán chiếu  thực tại tức  quán  chiếu  Bát-nhã;  và  giáo tức  phương tiện hiển  thị hay văn tự Bát-nhã. Ba phương diện này  liên hệ với phương pháp luận về Đại thừa của Đại thừa khởi tín, theo đó, Đại  thừa được  lý giải và  thể chứng qua ba phương diện: thể, tướng và dụng.
Tam giai giáo, là giáo pháp được phân thành ba bậc cấp theo thứ tự từ thấp lên cao. Trong đối thoại về bất nhị môn này, sự im lặng của Duy-ma-cật được nhận  thức  là cao nhất,  là diễn tả  tuyệt vời  nhất về bất  nhị. Thấp  xuống một bậc  là Bồ-tát Văn-thù. Tuy nói rằng, bất nhị  là thực tại siêu việt ngôn ngữ, nhưng Văn-thù vẫn  còn  phải vận dụng  đến  ngôn  ngữ. Thấp nhất  là các Bồ-tát.
_________________
28 Đây không phải thuyết Tam giai giáo hay Tam giai Phật pháp do Thiền sư Tín Hành (đời Tùy) chủ xướng; cũng gọi Tam giai tông hay Phổ hóa tông. Cf. Pháp Tạng, Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề, 1;  T45n1866, tr. 481a10.
29 Trí  Khải,  Duy-ma  kinh  huyền sớ,  T38n1777,  tr.  532a16.  Trạm  Nhiên, Duy-ma  kinh lược sớ  8,  T38n1778,  tr.  672a5:  phẩm Quán  chúng  sinh, tùng giả nhập Không quán; phẩm Phật đạo,  tùng Không nhập giả quán; phẩm Nhập bất nhị pháp môn và Hương tích, trung đạo chính quán.
Nếu nhìn từ một hướng khác, nếu không có minh  giải của Văn-thù, sự  im lặng của  Duy-ma-cật  trở thành vô nghĩa. Cho nên, điều vi diệu ở đây  là nói  lên được cái không  thể nói. Trước sự  im lặng của Duy-ma-cật  là diễn đạt của Văn-thù. Sau sự  im lặng của Duy-ma-cật cũng  là sự diễn  đạt của Văn-thù. Cả  hai,  Thánh mặc  nhiên  và  Thánh ngôn ngữ, đều cùng hiển  thị một thật tướng duy nhất,  là  thật tướng ly ngôn.
Khi  chú  giải  đoạn  này, Cưu-ma-la-thập  thuật lại  đối  thoại giữa  Hiếp  Tôn  giả  và Mã Minh.  Trước  khi  theo  Phật, Mã Minh  là một  đại  luận sư  danh  tiếng.  Nhân  nghe  tiếng của Hiếp Tôn giả, bèn tìm đến thách thức luận chiến, và đặt cược bằng chính  thủ cấp của mình. Mã Minh dẫn chúng đệ tử đến trước Hiếp Tôn giả, nêu  luận điểm  tranh  luận: “Tất cả ngôn ngữ đều có thể bị phủ định.” Hiếp Tôn giả im lặng. Mã Minh không nhận được trả lời hay tranh luận của Hiếp Tôn giả, cho rằng ông này đã  thua, bèn sinh  tâm kiêu mạn: Hiếp Tôn giả này chỉ  là hư danh, vì không bác bỏ nổi  luận điểm của mình. Một  thời  gian  sau,  khi tự mình  chiêm  nghiệm vấn  đề, Mã Minh chợt khám phá ra lẽ và gọi chúng đệ tử đến bảo: “Thật sự  ta đã  thua Hiếp Tôn giả. Vì  luận điểm  nói, “Tất cả ngôn ngữ đều có thể bị phủ định.” Vậy chính tiền đề đó tự thân đã bị phủ định rồi. Hiếp Tôn giả không nói gì, tất nhiên không có gì để bị phủ định.” Rồi Mã Minh đến, theo đúng giao ước, để giao nộp  thủ cấp cho Hiếp Tôn giả. Nhưng Hiếp Tôn giả nói, “Tôi không cần cắt  thủ cấp của ông, mà chỉ cần cắt  tóc của ông  thôi.” Từ đó, Mã Minh  thờ Hiếp Tôn giả  làm  thầy. Tất nhiên, về sau  trở  thành đại  luận sư của Đại  thừa. Thế có nghĩa là sau sự im lặng, Mã Minh lại nói, và lại còn nói nhiều nữa.
Tất nhiên, về phương diện  lý giải, giữa nói năng và  im lặng, thì sự  im lặng  là  trình độ diễn đạt cao sâu hơn. Cho nên, sau khi tường  thuật  chuyện  Hiếp  Tôn  giả, Cưu-ma-la-thập kết luận:
  “Nói  và  im  tuy  khác  nhưng minh  tông  thì một. Điểm hội tụ là duy nhất, nhưng dấu đi đến có tinh có thô. Nói ở nơi cái  không  nói, tất  chưa bằng  không  nói nơi  cái  không  nói. Cho nên, luận bằng sự im lặng là chỗ vi diệu của luận vậy.”30
Cát Tạng  khi minh  giải  đoạn  nhập bất  nhị  này bằng  thuyết tam  giai 31 đã một  phần  y  trên học  thuyết của Pháp  hoa, lấy bản và  tích  là nền tảng. Bản hay căn bản  thực chứng,  là  thực tại được chứng ngộ, mà từ đó mở ra lối đi cho người còn mê muội,  đó gọi  là  tích  hay dấu  chân. Như vậy, nếu  không  có căn bản  thực  chứng  thì  chẳng  thể  y  vào  đâu  để mở lối  chỉ đường. Nhân bởi  lý  tính  thực chứng mà diễn xuất giáo pháp để hội nhập. Giáo mà như lý, thì giáo ấy là vô ngôn. Giáo mà xứng  lý, giáo ấy vốn vô tượng. Bằng cái vô ngôn để diễn đạt được  chính  cái  vô  ngôn; bằng  không  biểu tượng  để  chỉ  bày cái vốn không biểu tượng. Thành ra, giữa sự nói và không nói vốn đã có sự cao thấp, sâu cạn khác nhau.
Y  theo kinh văn mà nói, các Bồ-tát giới  thiệu giáo nghĩa bặt dấu nhị biên nêu rõ lý bất nhị. Nhưng giáo nghĩa ấy chưa hiển được  lý  tính  vô  ngôn,  cho  nên Văn-thù  thuyết minh về  vô ngôn của  lý bất nhị. Cuối cùng, Duy-ma-cật bằng sự  im lặng mà  hiển  vô  ngôn của  lý bất  nhị, tức  hiển  thị  vô  ngôn bằng chính vô ngôn.32
Thuyết  tam giai phân các  trần  thuật về bất nhị  thành ba bậc. 31 vị Bồ-tát y trên ngôn ngữ để lý giải thật tướng, từ đó mà đi vào bất nhị. Đó là cấp khởi đầu, bậc thấp nhất, cạn nhất. Văn-thù chỉ rõ thực tại bất nhị vốn vô ngôn, nhưng ngài vẫn y trên ngôn ngữ để diễn đạt. Duy-ma-cật soi chiếu thẳng vào thật lý vô  ngôn
__________________________                                                
30 Chú Duy-ma kinh, T38n1775, tr. 399b27.
31 Tịnh Danh huyền luận, T38n1780, tr. 853c4 tt.
32 Cát Tạng, Duy-ma kinh nghĩa sớ  5, giải  thích  phẩm Nhập bất nhị pháp môn.
bằng  chính  vô  ngôn.  Đó  là bậc  thang  cao  nhất. Thành ra, giáo, để mở lối dẫn vào, cần phải có ba cấp, mà  lý để  thể  nhập  chỉ  là một, tức  là  Nhất  thể  tuyệt  đối.  Ở  đây, thuyết tam giai giáo cũng nêu  lên nạn vấn: Văn-thù phải nhờ đến  ngôn ngữ để điễn đạt cái vô ngôn nên chưa  phải  là cực đỉnh. Nhưng sự  im lặng của Duy-ma-cật dầu sao cũng  là một thái độ, tức vẫn  là hữu tướng. Thế  thì, Duy-ma-cật bằng cái hữu tướng để hiển bày cái vô tướng có gì  là cao hơn Văn-thù bằng  vào hữu  ngôn  để  diễn tả  cái  vô  ngôn?  Cát Tạng  giải thích, Văn-thù bằng hữu  ngôn  để  chỉ  cái  vô  ngôn,  và cũng bằng hữu tướng để chỉ cái vô tướng. Điều này có nghĩa  là sự im lặng của  Duy-ma-cật  chỉ  là sự  im lặng,  không  là  biểu tượng cho thái độ hay quan điểm gì. Chính Văn-thù đã minh giải sự  im lặng ấy như  là dấu hiệu chỉ  thẳng vào  thực tại bất nhị. Cho nên, tự yếu tính của nó, sự  im lặng của Duy-ma-cật chính  là vô tướng, không hiển thị hay biểu tượng bất cứ điều gì. Như vậy, Duy-ma-cật đã bằng vô tướng mà dẫn thẳng vào vô tướng.
Nếu phân cấp theo bốn thời thuyết giáo của Thiên thai tông,33 các phẩm kinh về trước chứa đựng giáo pháp cho Bồ-tát hàng thông giáo, tức giáo nghĩa chung cho cả ba thừa. Bồ-tát hàng thông giáo đi vào bằng giáo nghĩa nhị đế hữu  tác,  là chân  lý vẫn  trong  phạm  vi hữu hạn của tư  duy  suy  lý. Đến  đây, họ được dẫn vào biệt giáo, là giáo nghĩa riêng biệt cho Bồ-tát, để thấy rõ  lý  thể Trung đạo. Trong đây, giáo nghĩa được  thuyết minh bởi  31 Bồ-tát  đều  thuộc  biệt  giáo, bằng  cái hữu  ngôn mà  đi  vào  cái  vô  ngôn. Văn-thù  hiện  thị  vô  ngôn bằng  vô ngôn. Với Duy-ma-cật,
______________________
33 Thiên thai tứ giáo: 1. Tạng giáo, hay Tam tạng giáo, Phật thuyết 12 nhân duyên, Sinh diệt Tứ đế cho hàng Thanh văn và Bồ-tát độn căn. 2. Thông giáo, hay Tam thừa thông giáo, Phật thuyết Vô sinh Tứ đế, chung cho cả ba thừa. 3. Biệt giáo, thuyết Vô lượng Tứ đế, chỉ riêng cho Bồ-tát. 4. Viên giáo, thuyết Nhất thật đế, Vô tác Tứ đế cho hàng Đại Bồ-tát. Cf. Trí Khải, Duy-ma kinh huyền sớ, quyển 2; T38n1777, tr. 521c16 tt.
vô ngôn của vô ngôn. Cả hai vị  này đều khai thị giáo nghĩa của viên giáo bằng Thánh thuyết pháp và Thánh mặc nhiên. Thánh trong ý nghĩa này chính là Trung đạo. Phát biểu của Văn-thù là Thánh thuyết pháp bất tư nghị. Sự im lặng của Duy-ma-cật là Thánh mặc nhiên bất tư nghị. 34
2. Bốn lớp nhị đế
Về quan hệ giữa ngôn  thuyết và  im lặng  này, Cát Tạng nói, “Phật dạy các đệ tử  thường  hành hai sự: Thánh  thuyết pháp và Thánh mặc nhiên. Thuyết về thật tướng pháp, đó là Thánh thuyết  pháp.  Quán  chiếu  thật tướng  lý,  đó  là  Thánh mặc nhiên. Rồi lại từ thật tướng quán mà nói  thật tướng pháp; và rồi từ thuyết thật tướng pháp lại nhập thật tướng quán. Sự im lặng của Duy-ma-cật được hiển lộ bằng  thuyết minh của các Bồ-tát. Sự  thuyết minh của  các Bồ-tát  được  làm  rõ bằng sự im lặng của Duy-ma-cật. Ý nghĩa là như vậy.”35
Mối quan hệ ấy, trong tự tính, là hai mặt của một thực tại duy nhất. Đó cũng là ba phương diện của Bát-nhã: thật tướng Bát-nhã  hay tự  thể của Thực tại  tuyệt đối; quán chiếu  Bát-nhã, thực tại như  là  thực tại được chứng nhập; và văn tự Bát-nhã, thực tại  được  biểu  thị bằng  ngôn  thuyết  và  biểu tượng  như ngôn  thuyết. Tuy nhiên, về mặt nhận  thức, thực tại  luôn xuất hiện như là thực tại tùy theo trình độ nhận thức.  
Căn bản mà nói, thực tại hoặc được nhận thức như là chân  lý quy ước hay tục đế, và thực tại được nhận thức như là chân lý tuyệt đối hay chân đế. Như nói,  thực tại sinh diệt  là chân  lý được  kinh  nghiệm bằng tục  thức,  nó  là tục  đế. Chân  lý  cao hơn một bực là thực tại không sinh không diệt, là thực tại của chân  đế.
_____________________
34 Trạm Nhiên, Duy-ma kinh lược sớ 9, giải thích phẩm “Nhập bất nhị pháp môn”; T38n1778, tr. 689a25 tt.
35 Tịnh Danh huyền luận, T38n1780, tr. 856a12
Nhưng,  sinh  diệt  và  không  sinh  diệt vẫn  chỉ  là  hai mặt đối lập của một thực tại. Đứng bên này hay bên kia, vẫn chỉ là nhận thức phiến diện về thực tại. Thế thì, chân đế trong trình độ nhận  thức ấy vẫn chỉ  là tục đế, nếu nhìn từ cấp cao hơn. Chân đế trong cấp cao hơn này là phủ định tất mọi mô tả về  thực tại  để  hiển  thị  thực tại cứu  cánh  là  vô  ngôn  thuyết. Tiến lên cao hơn nữa, thực tại tuy được nói là vô ngôn thuyết, nhưng cái  vô ngôn  thuyết ấy vẫn phải  y  vào ngôn  thuyết để hiển lộ, cho nên  thực tại được nhận  thức như vẫn  là chân  lý ước lệ, là tục đế. Chân lý tối hậu, chân đế siêu việt bấy giờ là sự im lặng hoàn toàn. Đó là sự im lặng của Duy-ma-cật.
Như vậy,  tuy  thực tại bất  nhị  duy  nhất  là một,  là Nhất  thể tuyệt đối, nhưng cánh cửa để đi vào thực tại ấy  là có ba cấp, phân thành bốn lớp. Ba cấp này, nếu phân chia theo thời gian và quả vị tu chứng, thì địa vị tam hiền gồm 10 trụ, 10 hành và 10 hồi hướng  là sơ cấp. Ở đây, Bồ-tát sơ cơ  tuy học được  lý vô  sinh,  nhưng  thực tại bất  nhị của họ vẫn cần  phải  được minh giải bằng những yếu tính sai biệt. Từ Sơ địa trở lên cho đến địa thứ bảy, tuy đã tỏ ngộ lý vô sinh, thấy rõ thực tại siêu việt ngôn thuyết, danh tướng. Nhưng vẫn còn phải dụng công, vẫn còn vận dụng ngôn ngữ. Từ địa  thứ  tám  trở  lên chỗ đến thành  Phật,  đã  ngộ  vô  sinh  và cũng  không  còn  phải dụng công; thực tại vô ngôn tự nó là vô ngôn. 36
Trong mỗi cấp như vậy đều hàm chứa mâu thuẫn nội tại trong nhận thức; và mâu thuẫn ấy dẫn đến chỉnh thể thống nhất các mặt đối lập của  thực tại tương đối, tức tục đế, thành  thực tại tuyệt đối tức chân đế. Đấy có thể gọi  là thứ lớp của quá trình biện chứng. Cần phải vượt qua cả bốn lớp  như vậy mới  thể nhập  thực tại bất nhị, đó  là lối minh giải của Cát Tạng. Bốn lớp nhị đế
____________________
36 Ibid., T38n1780, tr. 854b20
bấy giờ được  trình bày  thành năm cấp biện chứng của bất nhị. Cát Tạng trình bày như sau.37
Cấp thứ nhất, cái này và cái kia  là hai, tức đây  là cặp đối lập Không-Hữu. Siêu việt cặp đối lập này là nhập bất nhị. 
Cấp  thứ hai, không và hữu  là một tổng hợp nhị  nguyên của thực tại cấp một. Đối lập của  nó  là bất  nhị  (tức  phi  không hữu), tạo  thành cặp đối lập cấp hai  là nhị  và bất nhị. Thống nhất nhị  và bất nhị  này  thành một chỉnh  thể  nhị  nguyên, và siêu  việt  nó  là  thực tại bất  nhị cấp  hai  (vừa  không hữu vừa phi không hữu).  
Cấp  thứ  ba,  thực tại bất  nhị vừa  không hữu vừa  phi  không hữu  trên  kia,  trong  thực  tính,  không hữu  là một khẳng  định phức, đó chính  là hữu. Phi không hữu  là một phủ định phức, nên đó cũng chính  là không. Tức ở đây  xuất hiện một phức thể không-hữu  (vừa không hữu vừa phi không hữu), mà đối lập của  nó  là  phức  thể  trùng cấp  phi  không hữu. Nói  cách khác, nhị và bất nhị  là một phức  thể nhị nguyên. Phi nhị phi bất nhị, siêu việt phức thể nhị nguyên này mới là nhập bất nhị.
Cấp  thứ tư, tất cả  quá  trình gồm  ba cấp  trên  đây tổng hợp thành một  chỉnh  thể của  trùng  phức  thể  nhị  nguyên. Tức  là nhị nguyên cấp tư (phi nhị phi bất nhị). Đối lập với nó là bất nhị (phi phi nhị phi phi bất nhị). Siêu việt cặp đối lập mới đi vào thực tại bất nhị.
Cấp  thứ năm, cả bốn cấp  trên đều y mặt đối lập của  thực tại với bản chất hàm chứa mâu thuẫn nội tại của ngôn ngữ và tư duy. Đó  là  thực tại xuất hiện  trong giới hạn của ngôn  thuyết và tư duy. Giới hạn cuối cùng của ngôn thuyết và tư duy là sự im lặng. Nói  là  im lặng, nhưng đó vẫn  là giới hạn. Tức nói như  thuyết minh của Văn-thù: “Đối với hết thảy pháp không nói,  không  thuyết,  không  chỉ  thị,  không  nhận  thức; vượt ngoài vấn đáp. Đó là vào
__________________                                                
37 Ibid., T38n1780, tr. 855b11 tt.
bất nhị pháp môn.” Sự thuyết minh như vậy vẫn còn  trong giới hạn của ngôn ngữ, mặc dù đó  là giới hạn tối hậu. Siêu việt giới hạn này chính  là nhập bất nhị môn. Ở đó, không một mảy may sinh tâm, động niệm.
Thực tại bất nhị như vậy  thì  thật  ra không hề có ba cấp hay năm cấp. Tất cả chỉ  là phương tiện lập ra để nhận thức nghĩa lý sâu cạn từ hữu ngôn đến vô ngôn, từ tương đối đến  tuyệt đối. Nếu từ  trong chứng nhập nhất  thể  tuyệt đối mà  nói,  thì nên  nói rằng  “Giáo  pháp  đầy cả  đại  thiên  thế  giới mà vốn không lời. Hình  thể tận cùng  tám cực mà không hề có tượng để biểu tượng. Cho nên, nói nhưng mà không nói gì. Không nói  gì  nhưng  có  nói… Vậy  thì, Văn-thù  tuy  nói  mà vẫn thường im lặng. Tịnh Danh im lặng mà vẫn luôn nói.”38
 ______________________
38 Ibid., T38n1780, tr. 856b26.
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »