Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 18: II. Quan Hệ Nhân Sinh (Trang 150 - 156)

ngữ càng lúc càng trở nên mâu thuẫn, chứa đầy nghịch lý, cho tới lúc trở thành vô ngôn [4] Thực tại bấy giờ được trình bày bằng hình ảnh biểu tượng. Đây là lúc cần phải tư duy về thế giới bằng hình ảnh, chứ không bằng những khái niệm nữa. Nhưng  đây sẽ là những hình ảnh kỳ quặc, khó tìm thấy trong đời thường. Cũng có khi họa sĩ vẽ hình ảnh thế giới sự vật bằng những đường nét gãy khúc, méo mó. Nhưng người thưởng ngoạn biết rằng cái đó còn thực hơn những đường nét ngay thẳng mà mọi người quen thấy hằng ngày.
Bằng ngôn ngữ của thi ca, bằng hình ảnh của hội họa, mà ẩn tình u uẩn, những khát vọng thầm kín của con người được bộc lộ một cách trung thực. Cũng vậy, bằng ngôn ngữ và biểu tượng, xuất phát chỗ chứng thật tướng và thuyết thật tướng, nhà đại  nghệ sĩ  Duy-ma-cật đã phơi mở tất cả kho tàng huyền diệu vô biên của thế giới cho những ai muốn thấy, muốn biết.  
II. QUAN HỆ NHÂN SINH
 
1. Ái ngữ
Văn-thù phụng chỉ đi thăm bệnh Duy-ma-cật. Các Thanh văn và Bồ-tát đều nghĩ “Sẽ có những  luận giải về pháp vi diệu.” Tất cả đều muốn được nghe, nên cùng đi theo Văn-thù.
Người luận giải Duy-ma-cật sẽ có xu hướng thăng hoa ngôn ngữ luận đạo của hai vị đại sĩ, mà không quan tâm đến một khía cạnh “rất người” trong cuộc hội ngộ phi thường này. Bởi vì nhân cách siêu việt của hai vị, vì trí tuệ vô biên, ngôn ngữ kỳ  diệu của họ, che lấp hình ảnh đời  thường, như ánh sáng mặt trời làm khuất đi hàng tỉ tinh tú.

_______________________                                                
4  Xem đoạn sau, Chương ix. Pháp môn bất nhị.
Nằm trên giường bệnh, Duy-ma-cật tự hỏi: “Chẳng lẽ Thế tôn đại từ không có lời thăm hỏi?” Không biết ông bệnh thật, hay bệnh giả. Nhưng bậc đại sỹ thông đạt pháp tướng, biện tài vô ngại, lại cũng cần những cuộc  thăm hỏi, những lời an ủi rất người thường ấy chăng?  
Không nên chỉ một mực đi vào thế giới của Duy-ma-cật bằng ngôn  ngữ  và  hình tượng  siêu nghiệm. Tuy Duy-ma-cật hàm chứa  rất nhiều  thứ như vậy. Nếu không, người học Duy-ma-cật tự  huấn  luyện  mình  trở  thành  người  hý  luận  suông. Không ai  có  thể cầm quả địa cầu  này  trong  tay để ném  bay qua khỏi chòm Liệp hộ  trên vòm xích đạo kia như Duy-ma-cật được tưởng tượng  là đã có  thể  làm,  thì cũng không ai có thể nói năng như Duy-ma-cật mà không  trở  thành người nói càn. Cho nên, chúng  ta nên nhìn sự việc Văn-thù  thăm bệnh Duy-ma-cật  qua  hình  ảnh  thân  thuộc, gần gũi hơn. Như  là chuyện Xá-lợi-phất đi thăm bệnh Cấp Cô Độc. 5
Vị  trưởng  giả  giàu  sang  nhất nước  này tới  lúc bệnh  trầm trọng, nằm  liệt  giường,  đau  nhức tưởng  không  còn  có  thể chịu đựng. Khi ấy, ông nghĩ đến nguồn an ủi. Ông cho người đi thỉnh Xá-lợi-phất đến thăm bệnh. Vì bệnh ông là bệnh thật của một con người  thật, nên ông cần nguồn an ủi  thật, bằng những lời chân thành và cũng rất thật. Xá-lợi-phất không diễn giải pháp tướng hay pháp  tính vi diệu; mà đơn giản chỉ củng cố  niềm  tin của Cấp  Cô  Độc  trên  đời sống  thanh tịnh của mình.  Sau  bài  pháp, bệnh của Cấp  Cô Độc vẫn  không  nhẹ hơn,  nhưng  tâm của ông  tràn đầy hỷ lạc. Thân bệnh, nhưng tâm không bệnh.
Cũng  trong bối cảnh này, nếu  thay vì Xá-lợi-phất và Cấp Cô Độc, ta nhìn thấy Văn-thù và Duy-ma-cật, thì sẽ thấy ý nghĩa
______________________                                                
5 Anāthapiṇḍikasuttam, S.v. 380. Sau đó, A-nan cũng đến thăm bịnh Cấp Cô Độc, thuyết pháp và an ủi (S.iv. 387).
Phật pháp  trong quan hệ nhân sinh, nhìn từ cả hai phía, hiện thực và siêu thực.
Sinh,  lão, bệnh, tử  là  quy  luật.  Nhưng sự  chiếu cố  và cần được chiếu cố của người bệnh,  là mối  ràng buộc giữa người và người  trong quan hệ nhân sinh. Bồ-tát hành bốn nhiếp sự, để giữ vững cương  thường của quan hệ ấy. Hoặc  thăm viếng chào hỏi  người bằng  ái  ngữ,  theo  nghi  thức  thế  gian;  hoặc thuận  theo chánh pháp mà an ủi, khích lệ bằng ái ngữ.6  Khi có  người sầu  khổ,  vì  tai nạn xảy  ra  cho  thân  thích, Bồ-tát hành ái ngữ, đến thăm viếng và an ủi, giảng thuyết đạo lý để dập tắt ưu sầu ấy. Cũng vậy, khi người sầu khổ vì tai nạn cho địa vị và tài sản, Bồ-tát cũng đến an ủi bằng ái ngữ.7
Như vậy, sự  thăm  viếng, an ủi  và khích lệ, để nâng đỡ  tinh thần lẫn nhau, theo lề thói xã giao của người đời, không chỉ là lề  thói  suông, mà  trong sự  nghiệp của Bồ-tát,  nó  trở  thành phận sự, một công hạnh tu tập trong bốn nhiếp sự, chứ không đơn giản vì mọi người đều làm thế nên ta cũng làm theo.8
2. Vãng lai
Vãng  lai,  hoặc  khứ  lai,  cùng  ý  nghĩa.  Trong  các  loại  ngôn ngữ, tuy cách diễn đạt có khác nhau, nhưng mối quan hệ nhân sinh luôn luôn hàm ngụ khái niệm vãng lai; lui tới thăm viếng nhau. Trong các kinh  luận, không dùng từ vãng  lai, mà dùng từ khứ  lai.
____________________                                                
6 Du-già sư địa 43 (T30n1579, tr. 530a11): hai loại ái ngữ gọi là “nhất thiết ái ngữ” trong bốn nhiếp sự.
7 Du-già sư địa 43 (T30n1579, tr. 530c03): chín loại ái ngữ trong bốn nhiếp sự, vì an lạc cho đời này và đời sau.
8  Tạp A-hàm 40 (T02n0125, tr. 766c20): “Phật nói... Ta nay ở giữa chư thiên và nhân loại, bước đi một mình, không bạn hữu. Nhưng Ta có  thể chăm sóc hết  thảy mọi người bịnh, giúp đỡ người không ai giúp đỡ, đem ánh sáng đến cho kẻ mù...”
Kinh Đại Bát-nhã9 nói: “Như lai chân như không đến, không  đi; Thiện Hiện chân như không đến, không đi. Cho nên, Thiện Hiện là Tùy sinh của Như  lai.” Kinh Hoa Nghiêm  (Nhập  pháp  giới), Thiện Tài hỏi Di-lặc: “Thánh giả từ bao xa đến?” 10 Câu hỏi cũng rất thường tình, nhưng trả lời của Di-lặc thì không thường tình: “Chưa đến, đang đi, đã đi.”11 Rồi Ngài giải thích: “Sự đi không loạn động, không an trú, là sự đi của các Bồ-tát... Sự đi không sinh, không diệt, không đoạn, không thường, là sự đi của Bồ-tát.”12
Duy-ma-cật cũng chào Văn-thù tương tự: “Chào ngài Văn-thù. Bằng tướng không đến mà đến. Bằng tướng không đi mà đi.” Văn-thù trả lời: “Thật vậy, đã đến thì không đến. Đã đi thì không đi.”
Có cái gì rất bất thường trong sự chào hỏi giao tiếp của các con người siêu việt này. Nhưng trong những lời lẽ bất thường ấy hàm chứa ý nghĩa rất thường, làm sáng lên tính cách giao tiếp thâm tình mà ngôn ngữ quán lệ không thể nói.
Khi Phật trở về Xá-vệ sau một thời gian dài đi xa, cả bốn chúng đệ tử đều đến để thăm viếng, chiêm ngưỡng. Riêng Tu-bồ-đề vẫn ngồi một mình trong hang đá khâu vá y.13 Không ai có thể nói là Tu-bồ-đề vô tình. Phật vẫn thường tán thán Tu-bồ-đề là vị
___________________
9 Quyển 446 (T7n220, tr. 253b03)
10 Bản Phạn, Gaṇḍa (Vaidya, tr. 416): “kiyaddūrād ārya āgacchasi?”
11 Bản Phạn, dẫn thượng: anāgata-gati-gataḥ. Xem Ch. iv, cht. 27 trên. Hoa nghiêm bản 40 (T9n278, tr. 782c01): Bồ-tát vô lai thú 菩薩無來趣, “Bồ-tát không đến mà đi đến.” Trong đây để rơi mất chữ gata: đã đi.
12 Dẫn  thượng:  bodhisattvānāṃ  gatiḥ  acalanāsthānagatiḥ...  anutpādāni-rodhagatiḥ,  anucched’  āśāśvatagatiḥ. Hoa Nghiêm bản  40  (T9n278,  tr.782c02): “Không hành, không trụ mà đi đến... Không khởi, không y mà đi đến. Không thường, không đoạn mà đi đến.”
13 Xem Ch. iii, cht. 20 đoạn trên.
Thanh văn bậc nhất đắc vô tránh tam-muội, bậc nhất giải Không.
Thế nhưng, khi Vakkali bệnh nặng, gần qua đời, Phật tự thân đến  thăm bệnh. Phật đi  thăm đệ tử, dù có nói rằng đấng Chí tôn đi thăm một con người hèn mọn, thì đó cũng là sự thường. Tuy vậy, lời  thăm hỏi của Phật bấy giờ không  là sự  thường: “Này Vakkali,  ích gì mà muốn thấy thân thể hôi thối này của Ta. Ai thấy pháp, người ấy thấy Ta.”14
Vậy  thì,  giữa  các bậc  đại sỹ,  không  thể  đem  quy ước  ngôn ngữ quán lệ mà lượng giá được.
Dù sao, khởi đầu Bồ-tát đạo, như Văn-thù đã giáo giới Thiện Tài,  là  thân cận  thiện  tri  thức, bằng hữu tốt. Cho  nên, bước đầu tiên trên Thánh đạo, nhập sơ Hoan hỷ địa, bước đầu hoan hỷ, Bồ-tát hành bố thí, đồng thời tầm cầu và thân cận thiện tri thức.15  Đó  là nền tảng của  công hạnh  tu tập. Qua đến bước thứ hai, nhập Ly cấu địa, tẩy sạch cáu bẩn, trong khi nghiêm trì tịnh giới để  thành tựu phẩm chất đạo đức, Bồ-tát vẫn tầm cầu  thiện  tri  thức. Nhưng còn  thêm nữa, bấy giờ Bồ-tát cũng trở  thành  người bạn  không cần mời  thỉnh của mọi  chúng
sinh.16 Bồ-tát đến với bất cứ chúng sinh nào cần giúp đỡ, cần bảo vệ; không đợi  thỉnh cầu. Vì Bồ-tát  tu tập bốn  nhiếp sự: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự.
Quan hệ  nhân  sinh,  như vậy,  trong  ý  nghĩa  đó,  là căn bản khởi đầu của Bồ-tát đạo. Nhưng không để cho quan hệ ấy trở thành hệ lụy, Bồ-tát cần trang bị một nền tảng nhận thức tính Không sâu sắc. Cho nên, khi vừa gặp Văn-thù, vẫn là sự chào hỏi  bình  thường,  mà  ngôn  ngữ  chào hỏi  đã  hàm  ngụ  tính Không: “Đến mà không đến.” Thật vậy, tự tính của pháp vốn không  đến,                                              
__________________
14 Vakkali-suttam, S.iii. 120.
15 Hoa nghiêm bản 80 (T10n279, tr. 183a29)
16 Skt.  sarvasattvānavadhīṣṭakalyamitrasya...; bản  Phạn,  Daśabhūmika, đoạn này không có trong các bản Hán.
không đi. Đến đi, chỉ là tùy thuận duyên khởi. Trung luận của Long Thọ đã dành nguyên một chương luận về sự đi và không đi.17
3. Hỏi thăm bệnh
Duyên khởi tức Không. Bồ-tát tiếp đãi thiện tri thức bằng chân tình của tính Không. Cho nên, để chuẩn bị đón tiếp Văn-thù,  cùng các chúng Thanh văn và Bồ-tát, Duy-ma-cật dọn sạch trống không nhà cửa; không thân thích, không người giúp  đỡ. Một mình trơ trọi giữa Chân Không, nhưng sung mãn cả đại thiên thế giới.
Sau khi chuyển lời thăm hỏi ân cần của Thế Tôn, Văn-thù hỏi Duy-ma-cật những điều như tất cả mọi người thăm bệnh khác thường hỏi bệnh nhân. Hỏi về nguồn gốc của bệnh, các triệu chứng, sự điều trị, và người chăm sóc bệnh.
Duy-ma-cật nói về nguồn gốc bệnh của mình: “Vô minh và hữu ái là gốc bệnh của tôi.”18 Nói như thế thì, trừ A-la-hán và các Đại Bồ-tát đã chứng đắc Niết-bàn, ái tận giải  thoát, còn lại không một ai là không bệnh. Vì cả hai thứ, hữu ái hay khát vọng tồn tại,19 và vô minh tức  là  động lực do bởi bản năng mù quáng ấy, đều  là những chất liệu cho đời sống hiện tại và tương lai,
_________________
17 Trung luận, phẩm ii. Quán khứ lai. MK.ii. gatāgataparikiṣa.
18 Tham  chiếu  Pali, Suttanipāta,  530: anuvicca papañcanāmarūpaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca rogamūlaṃ, “Biết rõ danh sắc hí luận, là gốc rễ của bệnh nội và ngoại. Sớ giải (ii.  432) nói: imassa nāmarūparogassa mūlaṃ avijjābhavataṇhādiṃ ... anuvicca, “hiểu rõ vô minh và hữu ái các thứ là gốc rễ của bịnh thuộc danh (tâm bịnh) và sắc (thân bịnh).”
19 “Thế nào  là sự tập khởi của khổ? Tham ái về tồn tại tương  lai, cùng có mặt với hỷ và  tham, ước muốn nơi này hay nơi kia, đó  là dục ái, hữu ái, phi hữu  ái.” (Sammadiṭṭhi-suttam,  M.i.  48:  Katamo cāvuso  dukkha-samudayo? Yāyaṃ taṇhā ponabhavikā nandī-rāga-sahagatā tatratatrābhinanīni seyyathidaṃ kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā).
nhưng  khởi  thủy của  chúng  thì  không  thể  biết được.20
Ông  nói,  “Bệnh của Bồ-tát  phát  xuất từ  tâm  đại  bi.” Cũng như bệnh của bố mẹ phát xuất từ tình yêu đối với quý tử.  Thành  ra, bệnh  nguyên  thì  giả,  nhưng bệnh  chứng  thì  thật. Thật  hay  giả  còn  tùy  theo  quá  trình  thăng  tiến của Bồ-tát. Trong a-tăng-kỳ kiếp thứ nhất, Bồ-tát đang thuộc hạng phàm phu, với tất cả tham, sân, si còn nguyên vẹn, và cũng chưa có năng lực  thiền  định  đáng kể,  cho  nên bệnh  nguyên  và bệnh chứng  đều  thật. Bồ-tát bấy  giờ cũng  thống  khổ  như bất cứ chúng sinh nào khác.
Trong a-tăng-kỳ kiếp  thứ hai, Bồ-tát thật sự bước vào Thánh đạo. Tuy chưa đoạn trừ triệt để tham, sân, si, chưa chứng đắc ái tận giải  thoát. Nhưng  tâm đại bi đã phát  triển, và cũng đã có  những  chứng  đắc  thiền  định  đáng kể.  Cho  nên, bệnh nguyên và bệnh chứng vừa thật vừa giả.
Từ a-tăng-kỳ kiếp  thứ ba, Bồ-tát  trên địa  thứ  tám, Bất động địa trở lên, như các Đại A-la-hán ái tận giải thoát, chứng đắc câu phần giải  thoát21 ; đã dứt sạch tất cả hữu ái, đã chứng tất cả thiền định siêu việt thế gian, với tâm đại từ đại bi rộng lớn như hư không. Bấy giờ, Bồ-tát đã hoàn toàn miễn dịch với tất cả mọi  thứ bệnh. Bệnh nguyên  thì không, nhưng  triệu chứng bệnh là thật, vì chúng sinh khổ thật.  
4. Không gian bệnh  
Bệnh phát sinh do sự không điều hòa của bốn đại chủng, nội thân và ngoại giới. Nói cách khác,  tác nhân của bệnh  là căn thân
_______________
20 Trung A-hàm (51. kinh Bản tế, T01n0026, tr. 487b05).
21 A-la-hán bằng  chính  trí  mà  đắc  giải  thoát, gọi  là  tuệ  giải  thoát  (Pali: paññā-vimutti). A-la-hán  chứng  đắc cả  diệt tận  định, bấy  giờ gọi  là  câu phần  giải  thoát,  giải  thoát gồm cả  hai  phần  là  định  và  huệ  (Pali: ubhatobhāga-vimutti; Cf. Mahānidāna-suttam, D.ii. 71).
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »