Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 34: II. Từ Sự Im Lặng Của Phật (Trang 257 - 264)

cách nhìn hay hướng nhìn sai biệt, thực tại vẫn như thế đó. Nghĩa là, đó vẫn là hiện hữu của năm uẩn liên tục tiếp nối sinh diệt, là trường cho các hoạt động thiện, ác, mang tính hữu lậu hay vô lậu, nhiễm hay tịnh. Cho nên, Thiên nữ trình bày với Trưởng lão Xá-lợi-phất: dâm dục, thù hận, cuồng tín, những thứ phiền não đó chính  là giải thoát. Nhưng  đó  là một  thang  thuốc mà  hoạt  tính của  thuốc cực mạnh và liều lượng khá cao, không thể để phục dược cho  những người mà cơ thể không đủ khả năng dung nạp.
Nói cách khác, phiền não chính  là Bồ-đề, những  nguy  hiểm đáng sợ hãi của sinh tử cũng chính là Niết-bàn an ổn. Sợi dây bị tưởng nhầm  là con rắn, nhưng không phải hủy diệt sợi dây để diệt trừ ảo giác gây nên sợ hãi. Ngoài những gì vô thường được  thấy, được kinh nghiệm bằng chính mắt,  tai, mũi, lưỡi này, không tồn tại một  thế giới chân  thường, đại lạc hay đại ngã nào khác. Đó chính là thực tại nhất nguyên tuyệt đối.
II. TỪ SỰ IM LẶNG CỦA PHẬT
 
Trên  cánh  đồng  Kurukṣetra, dũng tướng  Arjuna  cùng với Kṛṣṇa, người điều khiển chiến xa, tập họp quân đội, chuẩn bị một  cuộc  chiến  quyết  liệt. Khi  tù  và của cả  hai  cánh  quân vang lên, trống thúc quân bắt đầu trổi, Arjuna nhìn lại bên kia phía đối địch, thấy tất cả đều là những thân thích, những bằng hữu của  mình;  và cả  hai sẽ bắt  đầu  cuộc  chiến  huynh  đệ tương  tàn, Arjuna chợt  tiêu  tan  ý chí quyết  thắng,  toàn  thân ông run lên, lông tóc dựng đứng, cây cung thần Gāṇḍiva đang tuột khỏi tay, toàn thể da đang bốc cháy: Vương quốc để làm gì; hạnh phúc, và cả sự sống này là gì; tất cả có ý nghĩa gì để những người thân thích này phải tàn sát nhau?
Quả thật, khó có thể mô tả đầy xúc động hơn thế về nỗi xung đột kinh  hoàng của một nhân cách phải  chọn lựa giữa  nhân giới và thiên giới, giữa nghĩa vụ tôn giáo thiêng  liêng và tình cảm tục lụy của con người; giữa thế giới vô thường, biến dịch, như huyễn, như mộng; và thực tại siêu việt chân thường, vĩnh cửu; giữa cõi đời tử sinh và cõi vĩnh hằng bất tử.
Từ chối trần gian, khước từ mọi giá trị được xem là thấp kém của  trần  gian,  để  dâng  hiến tất cả  cho  nghĩa vụ  tôn  giáo thiêng  liêng, cho mệnh lệnh  thiêng  liêng được ban bố từ trên cao, mà chắc  là con  người không  rõ đó  là mệnh lệnh gì,  và của ai. Nhưng đức  tin  và  nghĩa vụ bắt buộc con người phải phục  tùng. Đó như  là giao ước nguyên  thủy giữa con người với uy lực vô hình khi  ngước mắt nhìn  lên cao;  cái  vô hình trống không, vô hạn, nhưng đầy đe dọa bởi  những cơn sấm chớp bất ngờ đầy kinh hoàng như là đấng Chí tôn cao cả đang trút cơn thịnh nộ. Cho nên, khi Thiên chúa phán với Abraham: Hãy mang đứa con một của ngươi là Isaac, mà ngươi yêu quý nhất,  đi  đến xứ Mori'-ah,  lên một  ngọn  núi mà Chúa sẽ  chỉ định, để hy  sinh. Abraham phục  tùng ý Chúa. Đấy  là sự  thử thách của Thiên chúa đối với con người. Nhưng từ góc cạnh tâm  lý khác, có lẽ huyền  thoại này cũng  là một  trong những mô tả xung đột nội tâm gay gắt của con người nơi đức tin tôn giáo, giữa khước từ và chấp nhận đối với  trần gian và Thiên quốc.
Vậy  thì,  ngoài  cái tự  ngã  thấp  hèn  này,  nhiều  ham  muốn, nhiều xấu  xa,  ô  nhiễm  này,  có  chăng  thật sự tồn tại một tự ngã vinh quang? Ngoài cái thế giới vật chất chứa đầy cám dỗ trụy lạc  này, có  thực tại  siêu  việt nào khác,  thường hằng và vĩnh cửu?
Một  thời,  du sỹ  Vacchagotta  đến hỏi  Phật: tự  ngã tồn tại chăng?  Phật  im lặng. Lại hỏi: tự  ngã  không tồn tại  chăng? Phật cũng im lặng. Vacchagotta không được trả lời thỏa mãn, bèn đứng dậy bỏ đi. Sự im lặng của Phật được giải thích như là tri kiến siêu
việt các quan điểm chấp thường và chấp đoạn. Và tất  nhiên, nếu  Phật  trả lời  có  ngã  thì  trái với  điều  Phật thường dạy  các tỳ-kheo. Nếu  Phật  nói  không  có tự  ngã, Vacchagotta tất phải bàng hoàng mà nói rằng, “Trước kia, tôi có một tự  ngã. Bây  giờ  thì  không  có nữa.” 9 Người  chỉ mất một vương  quốc mà  phải tự  sát,  huống  là mất  luôn cả  “cái tôi”, thì sự mất mát này không phải tầm thường.
Tồn tại hay không tồn tại một tự ngã thường hằng, đó  là vấn đề tranh  luận ngay cả trong nội bộ các trường phái Phật giáo. Nhưng, như Thế Thân khẳng quyết, ngoài đây  ra không còn con đường dẫn đến giải thoát nào khác, vì tin tưởng một cách sai lầm về sự tồn tại của một tự  ngã. Tự  ngã mà  các học thuyết  chủ  trương  chỉ  là  chuỗi  tiếp nối  liên tục  không  gián đoạn của các uẩn  sinh diệt  trong từng sát na. Ngoài các uẩn ấy ra, không thực hữu một tự ngã nào nữa. Vậy thì đâu là Bản thể Nhất  nguyên,  đâu  là Nhất  thể Tuyệt  đối  để  làm  chỗ tựa vững chắc cho chúng sinh trong thế giới vô thường, biến dịch đáng kinh hoàng này? 10
Rồi một  hôm, tỳ-kheo Māluṅkya  đến hỏi  Phật:  Thế  giới thường hằng  hay  không  thường hằng, hữu hạn  hay  vô hạn, linh hồn với  thân xác  là một hay  là khác. Như  lai tồn tại hay không tồn tại sau khi chết. Ông yêu cầu Phật trả lời xác định, 16 vấn đề mang tính siêu hình này. Nếu Thế tôn thấy và biết thì nói thấy và biết. Nếu không, trả lời là không. Nếu các vấn đề này không được giải thích thỏa mãn, tỳ-kheo này cảnh báo sẽ từ bỏ phạm hạnh này, sẽ không theo Phật nữa. Nhưng Phật cũng không trả lời. 11
Trên 25  thế kỷ sau, vẫn còn những cuộc  tranh  luận đông  tây về ý
_________________________                                                
9  Ānanda-suttam, S. iv. 400.
10  Câu-xá  29,  phẩm  "Phá  ngã";  T29n1558,  tr.  152b24. Cf.  Bhāṣya, K.  ix., kiṃ  khalv  ato'  nyatra  mokṣo nāsti/ nāsti/  kiṃ kāraṇam/  vitātma-dṛṣṭiniviṣṭitvāt. nahi te sandhasaṃtāna evātmaprajñaptiṃ vyavasyanti/
11 Cūḷamālukyasuttaṃ, M. i. 42tt.
nghĩa chân  thực của sự  im lặng mang  tính lịch sử  trong lịch sử tư tưởng triết học và tôn giáo của nhân loại này.12
Một lần khác, Vacchagotta lại đến gặp Phật, cũng nêu  lên 16 vấn  đề  như Māluṅkya  và hỏi Phật  có  quan  điểm  thế  nào  để tuyên bố “Đây  là Sự  thật,  ngoài  ra  là hư dối.”  Phật  trả lời, Ngài không có quan điểm gì để  tuyên bố như vậy. Phật giải thích,  quan  điểm  thế  giới vĩnh hằng  hay  không vĩnh hằng, hữu hạn hay vô hạn, v.v… Đó  là rừng rậm của kiến chấp,  là hoang mạc của kiến chấp,  là sự  trói buộc,  là xiềng xích, dẫn đến khổ não, ưu phiền; không dẫn đến an ổn, tịch tĩnh, an lạc; không dẫn đến chính trí, Niết-bàn. Vì thấy sự nguy hiểm như vậy nên Phật không chấp thủ các kiến giải như vậy.13
Nếu vậy, nếu  các  quan  điểm  có  xu hướng  giáo  điều  và thường dẫn  đến  những  tranh  luận  vô  ích  và  nguy  hiểm  như vậy,  thì do bởi đâu mà chúng được nêu  lên? Phật dạy, “Này các tỳ-kheo, do có sắc, do chấp  thủ sắc, do  tham  luyến sắc, mà kiến chấp này khởi lên: Thế giới là thường hằng.”14
Vậy thì, ngoài các uẩn sinh diệt vô thường này không tồn tại thực tại tối hậu  thường hằng vĩnh cửu  nào  khác. Long Thọ nói, “Thực tế của Niết-bàn cũng chính  là  thực tế của sinh tử. Giữa hai, hoàn toàn không có một chút khác biệt nào.”15 Đấy là vì,                                                
_________________________
12 T.V  Murti,  The  Central  Philosophy  of  Buddhism,  p.  37ff.  Cf.  Th. Stcherbtsky, The Conception of Buddhist Nirvāṇa, Delhi 1999, p. 24.
13 Aggivacchagotta-sutta. M. i. 485. …Imaṃ  kho  ahaṃ,  vaccha,  ādīnavaṃ   sampassamāno   evaṃ    imāni  sabbaso  diṭṭhigatāni  anupagato”ti,  "Này Vaccha, do nhận thấy sự nguy hiểm này, Ta không chấp thủ các kiến giải như vậy."
14 Samyutta, iii. 213 tt. Cf. Tương đương Hán, Tạp A-hàm 7, kinh số 168-9,  T2n99, tr. 45b6.
15 Madhyamaka, xxv. 20:  nirvāṇasya ca yā koṭiḥ  saṃsārasya ca/ na  tayor antaraṃ kiṃcit súūkṣamam api vidyate/
chính sinh tử  là Nhất thể  tuyệt đối, không hề khác biệt với  Niết-bàn.  Không  thể  nhận  thức  phân  biệt  đâu  là  khởi thủy.16
Cho nên, Bồ-tát quán chiếu  thế giới  và chúng  sinh vốn  như mộng, như huyễn, mong manh bất thực, không phải để sợ hãi mà chối bỏ nó; mặc dù khi bắt đầu tu tập quán chiếu, kinh sợ thường khởi lên. Bồ-tát quán chiếu để thấy rõ bản chất tồn tại mà chấp nhận nó. Chính hiện tượng sinh diệt này  là  thực tại tối hậu không  sinh không diệt, Bồ-tát chấp nhận  thực tại  vô sinh, gọi  là  chứng  đắc  vô  sinh  pháp  nhẫn  để từ  đó  tâm tư không còn dao động giữa sinh tử và Niết-bàn. Bồ-tát  lên đến Bất động địa.
Khởi sự, Bồ-tát cũng  như  các  đạo sỹ Áo  nghĩa  thư,  chiêm quan mọi  hiện tượng  biến  ảo,  và  nêu  lên  câu hỏi: tất cả  cái này  là  gì? Bồ-tát  không  tìm  câu  trả lời rằng  cái  này  là Đại Phạm,  là Tự  ngã vĩnh hằng.  Nhưng  chiêm  nghiệm,  quán chiếu vào bản chất, thấy rằng cái này, tức là cái17  mà các đạo sỹ Áo nghĩa  thư chỉ vào để khám phá một Bản  thể  tuyệt đối ẩn kín sau đó, tồn tại  trong quan hệ với cái kia, “cái này có, cái kia có; cái này không, cái kia không. Cái này sinh, cái kia sinh; cái này diệt, cái kia diệt.”18 Do yếu tính tồn tại của mọi hữu thể trên đời này là như vậy, cái này nương tựa cái kia mà không một cái gì  là tự thể tự hữu. Yếu tính đó là y tha duyên khởi, sâu kín, khó thấy. Chính tự tính y  tha duyên khởi ấy  là khó thấy, khó biết; mà cũng khó thấy, khó biết, là sự tĩnh chỉ của các hành, sự xả ly của căn cơ tồn tại, sự tận
___________________
16 Giải  thích của  Candrakīrti,  Prasannapada:  na  ca  kevalaṃ  saṃsārasya nirvāṇenāviśiṣṭatvāt pūrvaparakoṭikalpanā sa saṃbhavati.
17 Sarvam idam, tất cả cái này, chỉ tòan thể vũ trụ.
18 Pali, định cú (S. ii. 70): iti imasmiṃ sati idam hoti, imasmim asati idam na hoti; imassuppādā idam uppajjati, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati.
diệt của khát ái, ly tham, tịch diệt, Niết-bàn.19
Các  nhà Duy  thức  nhận  thức  y  tha  tính  ấy  qua  hai  phương diện giả và thực. Vì yếu tính tồn tại là tương y tương quan, và khi  chúng  được  phân bố  theo dạng  thái  nào  đó bởi vọng tưởng phân biệt, tính chân thực biến mất để chỉ cho xuất hiện cái  giả. Người  ta  đem  hình sợi  dây gắn  vào  con rắn,  để rồi phát sinh sợ hãi, khi ấy tự  thể của sợi dây bị che khuất mất. Nó bị che khuất bởi ảo giác vọng tưởng của thức mà thôi, chứ tự thể của nó vẫn tồn tại đó không hề  thay đổi. Cho nên, sợi dây mà tự tính của nó là y tha, khi được nhận thức như là con rắn, bấy giờ nó  là cái bị phân biệt bởi vọng tưởng,  là ảo ảnh của  thực tại. Duy  thức gọi đó  là biến kế sở chấp. Nhưng, dù bị nhận thức sai lầm về tự thể của nó, sợi dây vẫn y nhiên tồn tại như  là sợi dây, chân  thực như nó chính  là nó. Sợi dây ấy tồn tại với tính viên thành thực của nó, tồn tại như là thực tại tuyệt đối, vẫn sờ sờ  ra đấy, chưa hề biến đi đâu mất.20 Cũng vậy,  thế  giới  này  sinh  diệt,  hay  đoạn  hay  thường,  đều  là những gán ghép do phân biệt vọng tưởng. Thế giới  luôn vẫn tồn tại  đó,  ngay  trong  dòng  sinh  diệt  liên tục  đó. Chính  thế giới ấy  là Như  thực  tính,  là Nhất  thể  tuyệt đối, không có  thế giới riêng biệt nào khác của Nhất thể tuyệt đối.
Ngay nơi tồn tại y tha ấy, nơi tồn tại trong lý tính duyên khởi ấy, Long Thọ  nói,  cái  gì  là  duyên  khởi  chính  cái  đó  là  tính Không. Tính Không ấy do y trên giả danh, nên chính nó cũng là Trung
__________________
19 Pali, định cú (S. i. 136): yad idam idapaccayatā paṭiccasamuppādo; idam pi kho  ṭhānaṃ duddasaṃ, yad  idaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbupadhi-paṭissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nirvāṇaṃ.
20 Ba tự  tính (svabhāva):  biến kế sở  chấp (parikalpita),  y  tha  khởi (paratantra),  viên  thành  thực (pariniṣpanna).  Cf.  Thành  duy  thức  8,
T31n1585,  tr.  45c8.   Nhiếp  Đại  thừa  luận  thích  (Thế  Thân)  4,  Huyền Trang, T31n1597, tr. 337c24. Tam thập tụng, tụng 20-21. Triṃśikā, k. 20-21.


 
 đạo.21 Trung đạo, đó cũng là Nhất thể tuyệt đối, bởi vì  nó  chính  là  tính  Không,  được  định  nghĩa  như  là tự  tính không sinh khởi của tất cả tồn tại,  loại  trừ hai  thái cực, siêu nhị nguyên đối đãi của hữu thể và vô thể.22
Cho nên, mở đầu Trung luận, Long Thọ tôn kính Phật trong ý nghĩa  là vị Chính giác đã thiện xảo một cách  tuyệt vời  tuyên bố lý tính duyên khởi. Mà lý tính duyên khởi ấy vốn không là cái diệt tận, không là sinh khởi; không là gián đoạn, không là thường hằng;  không  là  nhất  thể,  không  là  đa  thù;  không từ đâu đến, cũng không đi về đâu. Chính  lý  tính duyên khởi ấy là diệu lạc của Niết-bàn, là tĩnh chỉ của mọi hý luận. 23
Cái  thế  giới  hý  luận  mà  Long  Thọ  nói  đến  đó,  không  chỉ thuần  là thế giới của tranh biện thuyết  lý. Đó  là thế giới hiện thực được cấu trúc bằng tư duy phân biệt, với mô tả vô số đặc tính, sai biệt và đối lập, như thường và vô thường, hữu hạn và vô hạn. Hay rõ hơn như trong bài kệ Bát bất: sinh, diệt, đoạn, thường,  nhất, dị,  lai,  xuất. Lý  tính duyên khởi,  là nguyên  lý mà từ đó vũ trụ xuất hiện, tồn tại, với vô vàn sai biệt của nó, chính lý tính duyên khởi ấy hiển thị bản thể tĩnh chỉ của tất cả tồn tại. Tĩnh  chỉ,  vì  không
_________________
21 Madhyamaka,  xxiv.  18:  yaḥ  pratītyasamutpādaḥ  śūnyatām tāṃ pracakṣamahe, sā prajñaptỉ upādāya pratipat madhyamā.
22 Candrkīrti,  Prasanna,  504:  ato  bhāvābhāvāntadvayarahitatvāt  sarva-svabhāvānutpatti-lakṣaṇā  śūnyatā madhyamā  pratipanmadhyamo mārga ity ucyate.
23 MK.  ..  pratītyasamutpādaṃ  prapañcopaśmaṃ  śivaṃ,  duyên  khởi  là sự tĩnh chỉ của hý  luận,  là diệu lạc  (của Niết-bàn). Những từ này đồng cách với duyên khởi nên được hiểu  là những phẩm định của duyên khởi. Hán dịch của Cưu-ma-la-thập: 能說是因緣/善滅諸戲論  (năng  thuyết  thị) nhân duyên, thiện diệt chư hý luận. Vì theo ngữ pháp Hán thông thường, trong đó thiện (Skt. śivam: diệu lạc của Niết-bàn) được hiểu như là trạng từ, nên câu kệ này thường được dịch Việt là: (đức Phật nói duyên khởi, là để) khéo léo diệt trừ các hý luận.
có  xung dột mâu  thuẫn  giữa  cái Nhất thể và cái đa thù. Đó là thế giới mà như luận Trí độ nói: ngôn  ngữ  đoạn  tuyệt,  tâm  hành vắng bặt, bất  sinh bất  diệt, pháp như Niết-bàn.24 Chính nơi đó phiền não ô nhiễm không hiện hành, sự sinh hay  tái sinh không có mặt; cho nên duyên khởi cũng chính là diệu lạc Niết-bàn.25
Kết  luận phẩm “Quán Niết-bàn”, Long Thọ nói, “Sự tĩnh chỉ tất cả sở đắc, sự tĩnh chỉ hý  luận,  là diệu lạc. Phật đã không hề nói pháp, bất cứ ở đâu và cho bất cứ ai.”26
Để  minh  giải  ý  nghĩa  bài tụng  này,  Candrakīrti dẫn Āryatathāgataguhya: “Này Śāntamati, kể từ đêm Phật  thành đẳng  chính  giác  cho  đến  đêm  ngài  nhập  Niết-bàn,  trong khoảng  trung gian đó Phật chưa hề nói một  tiếng. Nhưng vì hết thảy chúng sinh, tùy theo căn cơ, tùy theo ý hướng, chúng tưởng rằng  Phật  đã  thuyết  nhiều  kinh  nhiều nơi  khác  nhau. Mỗi mỗi  chúng  nghĩ rằng,  Đây  đức  Thế  tôn dạy  chúng  ta pháp này. Chúng ta nghe giáo pháp của Như  lai. Nhưng Như Lai  không  phân  biệt,  không vọng tưởng  phân  biệt. Bởi  vì Như lai đã diệt trừ hý luận vốn như là cái lưới bũa trùm tất cả phân biệt và vọng tưởng phân biệt.” 27
_____________________
24 Quyển 1, T25n1509, tr. 61b11: 語言盡竟/ 心行亦訖/ 不生不滅/ 法如涅槃
25 Candrakīrti,  giải  thích  MK.  xxv.  24,  prapañcopaśamaś  cintasyāpravṛtteḥ śivaḥ/ kleśānām apravṛttyā vā janmano' pravṛttyā śivaḥ śivaḥ/
26 MK.  xxv.  24:  sarvopalambhopaśamaḥ  prapañcopaśamaḥ  śivaḥ/  na kvacita kasyacid dharmo buddhena deśitaḥ/ Cf. La-thập dịch, Trung luận 4,T30n1564, tr. 36b2:諸法不可得/ 滅一切戲論/ 無人亦無處/ 佛亦無所說.
27 Prasanna, tr. 539. Th. Stcherbatsky, The Conception of Buddhist Nirvāṇa, Dehli, 1999, tr. 220.
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »