Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Huyền Thoại Duy-Ma-Cật

Tác giả: Tuệ Sỹ. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 318.

Chương 10: II. Quá Trình Tu Tập (Trang 60 - 68)

 gì, mà chỉ cho sờ một cái đuôi, rồi hỏi người ấy con voi được nhận  thức như  là cái gì. Người ấy ắt hẵn sẽ trả lời: “Con voi giống như cái phất trần.” Nhưng một anh nài đã quen thân với con voi của mình, nếu bịt mắt mà sờ vào bất cứ đâu nơi mình  voi, đều có  thể nhận  thức không chỉ  là voi tổng quát, mà là voi nào, và voi của ai.
Bồ-tát khi hành đạo, để tự lợi, nương  theo phương tiện  thiện xảo của Phật, dần dần  nhận  ra bản chất chân  thực của nhân sinh  và  thế giới. Bằng chân  lý mà mình  nhận  thức được, để lợi  tha, Bồ-tát  thiết lập  phương  tiện  thiện xảo  để tịnh  Phật quốc độ và thành tựu chúng sinh.  
II. QUÁ TRÌNH TU TẬP
 
Tiêu đề của phẩm 2, trong bản dịch của Cưu-ma-la-thập, Duy ma cật sở  thuyết  kinh,  được gọi  là  “Phương  tiện  phẩm.” Trong bản dịch của  Chi  Khiêm,  được gọi  là  “Thiện  quyền phẩm.” Thiện quyền  là một từ khác đồng  nghĩa với phương tiện. Riêng trong bản Huyền Trang, tiêu đề của phẩm dài hơn: “Hiển bất tư  nghị  phương  tiện  thiện xảo.” 14  Nội  dung,  như tiêu đề đã chỉ  rõ, nêu  rõ phương  tiện  thiện xảo mà Duy-ma- cật  vận dụng.  Nói  là bất tư  nghị,  vì sự vận dụng  ấy vượt ngoài mọi quy ước thông tục của thế gian, không bị chi  phối bởi  những  giá  trị ước lệ của  thế  gian. Nội  dung  này  có  thể được phân  tích  theo thông lệ về quá  trình  tu đạo và hóa đạo, hay  theo  tông  chỉ của  kinh  này  như  đã  giới  thiệu:  tịnh Phật quốc độ và  thành tựu chúng  sinh. Tổng quát, chúng  ta phân tích nội  dung  thành  ba  phần:  1. Nội  tu  chứng  Phật   pháp, nghĩa là quá trình tu học Phật pháp của Bồ-tát; 2. Ngoại thành thục  chúng  sinh, tức  thành tựu  các  phương  tiện  giáo  hóa
____________________
14  Skt.  acintyopāyakauśalya    (Tib.  thabs  la mkhas  pa  bsam  gyis mi  khyab pa).
chúng  sinh; 3. Tùy cơ  thị hiện, mà điển hình  là Duy-ma-cật hiện bệnh,  như  là môi  trường  hành  đạo của Bồ-tát  được cụ thể hóa trong trường hợp tuy nói là cá biệt, nhưng nêu rõ bản chất hiện thực làm khởi điểm cho quá trình tu tập và giáo hóa của Bồ-tát.
Tịnh Phật  quốc  độ  và  thành tựu  chúng  sinh,  đó  là  hoài bão quá lớn cho một nhân cách bình  thường. Thế nhưng, như đã thấy, bằng phương  tiện  thiện xảo, chỉ với một  ít nỗ lực nhỏ, bắt đầu chỉ với  hành vi rất tầm  thường, nhưng nếu khéo  léo vận dụng, người thực hành Bồ-tát đạo có thể đạt được kết quả lớn  lao. Như  kinh Pháp  hoa  xác  nhận:  “Yếu  tính của tất cả tồn tại  là tịch  diệt.  Phật tử  đã  hành  đạo  đời  sau  sẽ  thành Phật.” 15 Nhưng sự hành đạo ở đây có thể bắt đầu bằng một cử chỉ đơn giản, như Pháp hoa nói: “Một người đi vào chùa tháp, ngay dù với  tâm  loạn  động,  nhưng  chỉ với một  tiếng  chào ‘Nam  mô  Phật’,  người  ấy  đã  được  quyết  định  là sẽ  thành Phật.” 16 
Đó  là xét  theo yếu  tính phổ quát của tồn tại. Nhưng về mặt thực  tiễn, Bồ-tát  không  hành  đạo  đơn  độc  trong  núi rừng  u tịch, do đó còn phải tùy thuộc các điều kiện không gian, thời gian  và con người. Tức  là,  tùy  theo  loại chúng  sinh và Phật quốc, như đã  thấy ở chương  trước. Vậy, Duy-ma-cật vừa  là nhân cách hóa các phẩm chất phổ quát của Bồ-tát, đồng  thời cũng  là một  nhân vật  cá  biệt  hành  đạo  trong một  giới hạn nhân sinh cá biệt.
Quá trình tu tập là những giai đoạn hình thành các phẩm tính
_____________________
15  諸法從本來常自寂滅相佛子行道已來世得作佛.  (T9 No  262,  tr.8b25). Cf.  Saddharmapuṇḍarīka,  ii.  k.  67:  evaṃ  ca  bhāṣāmy  ahu  nityanirvṛtā, ādipraśāntā  imi  sarvadharmāḥ/  caryāṃ  ca  so pūriya  buddhaputro, anāgato’dhvāni jino bhaviṣyati// Ta đã nói như vậy, tất cả pháp này bản lai tịch tĩnh,  thường hằng tịch  diệt.  Phật tử mà  công hạnh  đã  tròn  đầy, trong đời vị lai sẽ trở thành đấng Tối thắng.
16  若人散亂心入於塔廟中一稱南無佛皆已成佛道. (T9 No 262, tr. 9a24).
vừa phổ quát vừa đặc thù của Bồ-tát.
Tổng quát, Đại  thừa Bồ-tát từ khi mới phát  tâm cho đến khi thành Phật trải qua năm giai đoạn: 1. Tư lương vị 17, chuẩn bị hành trang, lương thực để lên đường. Đó là giai đoạn mà Bồ-tát tu các phước thiện nghiệp, tích lũy thật nhiều công đức. 2.Gia hành vị 18, khởi sự tu tập. Với phước thiện nghiệp đã được
tích lũy, Bồ-tát  khởi sự  tu tập,  quán  sát  thật tướng  và  chân như,  tức yếu  tính  và bản  thể của tồn tại.  3. Thông  đạt vị 19, giai đoạn thấu suốt, hay cũng gọi là kiến đạo vị, giai đoạn bắt đầu thấy Sự Thật, nhận thức được thật tướng và chân như. 4. Tu tập vị 20, giai đoạn lần lượt  thâm nhập  thật tướng và chân
như, lần lượt  diệt  trừ  vô minh.  5. Cứu  cánh vị 21,  giai  đoạn chờ thời tiết nhân duyên thích hợp để thành Phật. 22
Quá  trình  tu tập của Bồ-tát  trong Duy-ma-cật cũng  là những giai đoạn tương tự, nhưng có những điểm cá biệt chúng ta sẽ thấy sau đây.
Một cách tổng quát, quá trình ấy như  là những phẩm tính mà Duy-ma-cật đã thành tựu. Những phẩm tính ấy quy nạp thành năm giai đoạn tu tập: phước, trí, hành, nguyện và cứu cánh.
1. TU PHƯỚC.  
Kinh  nói: “Đã từng  cúng dường  vô lượng  chư  Phật. Ở nơi chư Phật, trồng sâu gốc rễ thiện.”
____________________
17sambharāvasthā.
18 prayogāvasthā
19 prativedhāvasthā
20 bhavanāvasthā
21 niṣṭhāvasthā
22 Thành duy thức 9, T 31 No. 1585, tr. 48b11. Cf. Đại thừa A-tì-đạt-ma tập luận 5, T 31, tr. 682b21 tt.
Bồ-tát khởi sự tu tập bằng thân cận và bố thí. Đó là sự tu tập chung cho tất cả chúng đệ tử tại gia, không  riêng gì Bồ-tát. Một  người  đã  quen với  vị  đắng  và  tanh  hôi,  không dễ một sớm một  chiều  mà  có  thể  quên  được  nó.  Như tấm vải  đã nhuộm màu, muốn tẩy sạch,  phải  có  phương  pháp. Vì vậy, đam mê ái dục,  trong  tiếng Phạn,  rāga, cũng có nghĩa  là sự nhuộm màu. 23  Để thay  thế được vị đắng  tanh hôi và độc hại, vị giác phải được  làm quen dần với vị ngọt và  lành tính hơn. Do đó, Phật chỉ dẫn bốn cửa vào đạo: thân cận thiện sĩ, thính văn chánh pháp, như  lý  tác ý, pháp  tùy pháp hành. 24  Gần gũi với  nhân  cách  cao  thượng,  nghe  và học  tập  để  hiểu  biết những giá trị cao thượng không thể tìm thấy trong những thú vui ngũ dục, và suy nghĩ một cách chân chính về những gì đã được nghe để kiểm nghiệm với những gì  ta đang sống  thực. Chân  lý  là sự sống  thực chứ không phải  là những khái niệm hư cấu. Chỉ khi nào những điều được nghe, được học ấy được sống  thực, được kiểm nghiệm bằng  thực tế sinh hoạt  thường nhật, thì những điều ấy mới chứa đựng những giá trị nào đó.
Bồ-tát cũng vậy.  Con  đường  giác  ngộ  xa  xôi  diệu vợi  kia được khởi hành từ những bước đi đơn giản thoải mái. Không cần những bước chân chạy việt dã.
Thân cận  và  cúng dường,  để  cho  tâm tư hướng  thượng. Nhưng Bồ-tát đi  tìm chân  lý chứ không phải chạy  trốn cuộc đời, bỏ lại đằng sau một thế giới đau khổ. Thân cận và bố thí, như hai bàn
__________________
23 Cf.  Cūḷavagga  v,  Vin.ii.  107:  tena  kho  pana  samayena  chabaggiyā bhikkhū… aṅgarāgaṃ karonti, “Bấy giờ Lục quần tỳ-kheo… nhuộm màu tứ chi…”
24 Bốn  chi hướng  đến  quả Dự lưu,  Saṅgīti,  D.iii.  227,  cattāri sotāpattiyaṅgāni:  sappurisa-saṃsevo,  saddhamma-savanaṃ,  yoniso-
manasikāro, dhammānudhamma-paṭipattī. Xem giải  thích, Pháp uẩn  túc luận 2, (T 26 No. 1537, tr. 458b25). Cf. Māgandiya, đã dẫn, M.i. 512.
 chân  thay nhau bước tới. Thân cận để phát triển trí tuệ, và bố thí để vun bồi gốc rễ đại bi. Công đức được tích lũy. Mọi  thân cận cúng dường, đều  là  thân cận chư Phật và cúng dường chư Phật, vì Bồ-tát không rời  tâm Bồ-đề hướng thượng, không xa rời cứu cánh giác ngộ. Và tất cả những sự gieo trồng gốc rễ thiện đều được thực hiện trên mảnh đất Bồ-đề tâm. Có thể ngay từ những việc làm đầu tiên, Bồ-tát không nhận  ra  mình  đang  đi  trên  con  đường Bồ-đề  tâm hướng
thượng, và đang  trồng  trọt  trên mảnh đất Bồ-đề  tâm. Nhưng do bản  chất  và yếu  tính của tồn  tại,  những  hành  vi  ấy,  cho đến một  lúc, được nhận  thấy  là khởi hành  từ động lực Bồ-đề tâm. Như vậy, khởi sự từ những hành vi, những nỗ lực nhỏ và ít ỏi, nhưng thành quả sẽ lớn.
2. TU TRÍ.   
Kinh  nói:  “Sở đắc  biện  tài  vi diệu. Thành tựu nhận  thức  vô sinh nhẫn. Đạt được các tổng trì, du hí thần thông.”
Đoạn  kinh  đề cập bốn  phẩm  tính mà Duy-ma-cật  đạt  được qua quá trình tu trí.  
Ở trên, Bồ-tát tu tập bằng sự  thân cận cúng dường, và bố  thí gieo  trồng  thiện  căn. Bồ-tát  không  hành  đạo  giữa  các bức tường  tu  viện  khép  kín,  hay  trong  thâm sơn  cùng cốc,  núi rừng  u tịch. Hành  đạo  ấy  thể  nghiệm  giá  trị sự sống  như  là tinh yếu của  Phật  pháp.  Cúng dường  và bố  thí, sống  trong
Bồ-đề  tâm,  thể  hiện  tâm tư  ấy  trong  các cộng  đồng  xã hội bằng ái và kỉnh,  thương yêu và kính  trọng;  thâm cảm những khổ đau bức  thiết của nhân  sinh, và  nhận  thức bản chất của tồn tại. Do đó, qua thể nghiệm  tu chứng ấy, Bồ-tát thành tựu khả năng biện  luận. Đó  là khả năng  trình bày những chân  lý
thâm  sâu, vi diệu của Phật pháp bằng  thứ  ngôn  ngữ  thường nhật. Bởi  vì, mọi  giá  trị  đạo  đức,  trật tự  xã hội,  đều  được phản ánh  trong ngôn ngữ và được duy  trì bởi  ngôn ngữ. Do đó,  thành  tựu biện  tài  vô ngại, nắm được bản chất, yếu  tính
của ngôn ngữ,  là Bồ-tát nắm được sợi dây ràng buộc các mối quan hệ nhân sinh.
Vô sinh nhẫn, là nhận thức được thể tính không sinh khởi của tồn tại. Nhẫn25 cơ bản có hai nghĩa: nhẫn  thọ tức chịu đựng, và  nhẫn  khả tức  chấp  nhận  như  là Sự  thật  đương  nhiên. Trong quan hệ giữa  ta và  thế giới tự nhiên,  nhẫn  là sự chịu đựng  những bức  bách của  nóng,  lạnh,  đói,  khát,  v.v. Trong quan hệ  xã hội,  nhẫn  được  hiểu  là  nhẫn  nhục  và  tha  thứ. Nghĩa  là  nhẫn  nhục với  thái  độ  thông cảm  và  tha  thứ  chứ không phải cắn răng chịu nhục.
Vô sinh hay bất sinh26, đều có nghĩa  là không sinh khởi hay không xuất hiện. Thể tính của tồn tại, yếu tính của hiện tượng, nói  tổng quát, tự  tính của các pháp, vốn chỉ được nhận  biết theo quan hệ: có cái này do có cái kia. Một sự vật, hay một hiện tượng,  được  nhận  thức  là  đã tồn tại,  hay  đang tồn tại, hay sẽ tồn tại; điều đó chỉ hiện thực trong điều kiện cá biệt và cụ  thể nào đó, và cũng chỉ  trong điều kiện ấy  nó mới mang một hình thái tồn tại như thế nào đó, và với những công dụng như  thế nào đó. Ta nói, ở đây chỉ tồn tại một cây gậy, được dùng để chống đỡ, hay sử dụng như một vũ khí. Và như vậy, ở đây không hề tồn tại một sự vật nào được gọi  là củi, chất liệu đốt. Nhưng, trong trường hợp khác, sự vật ấy tồn tại như một  thanh củi,  dùng  làm  nhiên  liệu.  Khi củi tồn tại, gậy không tồn tại. Khi gậy tồn tại, củi không tồn tại. Tồn tại hay không tồn tại, trong tự thể, trong tự tính, không có cái gì xuất hiện mới mẻ, và cũng không có gì mất đi. Không sinh, không diệt,  không tăng,  không  giảm;  đó  là tịch  diệt tướng,  là yếu tính thường hằng tịch tĩnh.
Nhận thức được tịch diệt tướng ấy, chấp nhận như  là sự thức tự                                               

______________________                                                
25 kṣānti
26 anutpāda
nhiên, đương nhiên; đó gọi là vô sinh nhẫn. 27 Nhận thức được thể tính huyền diệu ấy, quả là quá khó đối với con người trí năng thấp kém. Có thể cần phải sống nơi u tịch, bằng sự tập trung tư tưởng cao độ, rồi quán sát, chiêm nghiệm, mới có thể thể nghiệm được.  
Nhưng ở  đây, Bồ-tát không đi bằng con đường tri thức cao siêu ấy. Bằng hành vi đơn giản thường nhật, Bồ-tát cho người đói một nắm cơm, cho người lạnh một manh vải. Tình yêu thương lớn dần. Hiểu thấu những thống khổ của người bằng chính tâm tư và tình cảm của  người. Bồ-tát thể nghiệm tình người chính là thể nghiệm tự tính của pháp giới. Tâm người như đại dương. Ngoài nước, không có đại dương. Đại dương chính là nước. Giông bão, sóng thần, đại dương bị quấy động, nhưng tự  tính nước vẫn bất biến. Không có cái gì sinh  ra, không có cái gì mất đi. Bồ-tát thể nghiệm vô sinh pháp nhẫn.
Đồng thời với thể nghiệm vô sinh pháp nhẫn, Bồ-tát  thành tựu các môn  tổng trì. 28 Đó là khả năng ghi nhớ. Vạn hữu tuy đồng một thể tính, nhưng mỗi sự hữu xuất hiện và biến mất trong những hình thái và công dụng đặc thù. Mỗi hạt cát, một tồn tại                                              
________________________
27 anutpāda-dharma-kṣānti. Cf. Đại Bát-nhã 449  (T 7 No 220,  tr. 264b23): “Bồ-tát thuộc hàng Đại sỹ không còn thối chuyển ấy, bằng tính không của yếu tính tự hữu mà quán sát tất cả pháp, chứng nhập chính tính của Thánh đạo vô lậu, siêu việt địa vị phàm phu, cho đến, không thấy một pháp nào có  thể được bắt nắm. Do  không  thể bắt nắm nên  không  có  cái  gì  được sáng tạo. Do  không  có  gì  được  sáng tạo  ra,  cho nên  là  tuyệt  đối  không sinh khởi. Do tuyệt đối không hề sinh khởi nên nói là vô sinh pháp nhẫn. Do đạt được vô sinh pháp nhẫn như vậy, vị ấy được nói là bất thối chuyển Bồ-tát ma-ha-tát.”
28 dhāraṇī-dvāra. Phật địa kinh luận 5 (T 26 No1530, tr. 315c25): “Đà-la-ni (dhāraṇī = tổng trì), đó là tuệ của tăng thượng niệm, có khả  năng ghi nhớ vô lượng Phật  pháp  không  để  quên mất. Ở  trong một  pháp  ghi nhớ hết thảy pháp. Ở trong một văn ghi nhớ hết thảy văn. Ở trong một nghĩa, ghi nhớ hết thảy nghĩa.”
bé nhỏ, tầm thường và vô nghĩa, trong mối quan hệ nhân sinh nào đó. Nhưng bản thân hạt cát là pho sử trường thiên của vô tận quá trình sinh và diệt, sinh diệt liên tục trong từng sát na. Bồ-tát có vô lượng điều cần học và cần ghi nhớ.
Bằng sở đắc, chứng  ngộ như  thế, bấy giờ Bồ-tát thâm nhập các môn du hý thần thông tam muội. 29 Đó là một pháp môn thiền  định không ngồi yên một chỗ. Vẫn là trạng thái nhập định, ngừng đọng tư duy. Nhưng trong trạng thái đó Bồ-tát du hành vô số quốc thổ. Đi vào ô trược cũng như đi vào thanh tịnh.
3. HÀNH.  
Kinh nói: “Thành tựu vô sở úy. 30 Trấn áp sức mạnh oán địch. Vào sâu cửa Pháp. Khéo léo vận dụng  trí  tuệ.” Đây là giai đoạn thực sự đối mặt thế gian.
Không phải cho đến đây Bồ-tát mới phát khởi hành. Ngay từ lúc đầu, xuất phát từ lòng trắc ẩn ngẫu nhiên, bố thí cho người cùng khổ một đồng xu nhỏ; kể từ đấy Bồ-tát đã khởi sự hành đạo Bồ-đề. Nhưng Bồ-đề còn non yếu, có khi bị thoái thất. Tuy  tu tập từ bi, nhưng cũng có khi oán hận người vì những hành vi ngang bướng hay rồ dại của người. Tuy tu tập quán sát bản tính chân thật của vạn hữu, nhưng cũng có lúc hoài  nghi. Cho tới  khi, qua nhiều giai đoạn tích lũy phước đức và trí tuệ, cho đến khi trí tuệ đạt đến chỗ toàn vẹn, và từ đó Bồ-tát có khả năng thi hành những phương tiện thiện xảo.
Thấu triệt pháp nhẫn vô sinh, Bồ-tát không còn sợ hãi trước những thăng  trầm, biến đổi của vạn hữu. Thành tựu biện tài vô ngại, Bồ-tát không hề do dự khi cần phải chinh phục thế gian
____________________
29 vikrīḍito nāma samādhiḥ.
30 Đây chỉ bốn vô sở úy, bốn điều không do dự, của Bồ-tát (bodhi-satvānāṃ catvāri vaiśāradyāni).
bằng đạo lý.  
Oán địch, tức kẻ thù. Không có chúng sinh nào là kẻ thù của Bồ-tát. Nhưng  những phiền não ô nhiễm, những cạnh tranh xung  đột của thế  gian, những tội ác xấu xa của con người trong xã hội; Bồ-tát tuyên chiến với những cái đó; quyết tâm tiêu diệt. Đây là lúc Bồ-tát thật sự đi sâu vào lòng thế gian để biến cải thế gian. Đi vào thế gian bằng phương tiện thiện xảo mà Bồ-tát đã thông suốt. Do thế, ở giữa dòng đời để biến cải đời, nhưng không vì thế mà  làm đảo lộn trật tự, gây xáo trộn trong đời. Nói một cách tượng hình, Bồ-tát đặt  trọn Tam thiên thế giới vào lòng bàn tay, nhưng chúng sinh sống trong đó không cảm  thấy  thế giới của mình  nhỏ lại  hay lớn  thêm. Đời sống thường nhật vẫn như mọi ngày.
4. NGUYỆN.  
Kinh  nói: “Thành tựu đại nguyện. Thấu rõ các xu hướng và hành vi của chúng sinh. Biết rõ căn tính cao hay thấp của chúng sinh.” Bởi vì chúng sinh là nền tảng trên đó Bồ-tát xây dựng Phật  quốc. Đó là giai đoạn Bồ-tát thực hành để thành tựu đại nguyện.
Ngay từ khi mới phát tâm, hành và nguyện là động lực chính khích lệ Bồ-tát dũng mãnh tiến tới Phật đạo trường viễn. Để thành tựu đại nguyện, Bồ-tát thấu hiểu sâu xa những  khát vọng sai biệt của các loài chúng sinh, của từng chúng sinh cá biệt.
5. CỨU CÁNH.  
Kinh  nói:  “Trí độ thành  biện, thuyết pháp thuần  thục; quyết định  tu tập ở trong Đại  thừa; đối với mọi tác nghiệp đều có thể khéo léo tư lương. An trú trong uy nghi của Phật. Vào sâu trong biển tâm tuệ.” Tất cả mọi hành vi của Bồ-tát đều hướng đến một mục đích duy nhất, đó là thành tựu Phật thừa. Do đã đạt được khả năng vận dụng trí  tuệ và phương tiện một cách tự tại, nên mọi hành động đều thong dong, thông suốt, không hề bị vướng mắc,
/40
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »