Tìm kinh sách
Vần A-Z:
Tịnh Độ Tông Khái Luận

Tịnh Độ Tông Khái Luận

Tác giả: Thích Quảng Hạnh. Dịch giả: Thích Quảng Hạnh. Năm xuất bản: 2013. Số trang: 568.

Chương 34: II. Thần Thức Bất Diệt, Sanh Tử Lưu Chuyển (Trang 319 - 328)

phương tịnh nghiệp. Ngài dạy Lưu Di Dân soạn lời thệ, đầu bài viết rằng:
Ngày mùng 1 Mậu thìn, cho đến ngày Ất mùi (28 ngày) tháng 7 năm Nhiếp đề cách,[10] pháp sư Thích Tuệ Viễn, hiểu thông lẽ mầu nhiệm, trong lòng lúc nào cũng canh cánh những hoài bão, cùng 123 người đồng chí hướng, lòng tín ngưỡng Tịnh độ, vân tập trước tượng đức Phật A-di-đà, tại tinh xá Bát-nhã Vân Đài, trong núi sâu Lô Sơn, đốt hương dâng hoa cung kinh cúng dường, cùng nhau lập thệ nguyện.
Nếu theo thời gian trong lời văn mà tính thì có thể biết, khi ấy nhằm năm đầu niên hiệu Nguyên Hưng, vua An đế đời Tấn (năm 402 Tây lịch). Vì sao gọi là Bạch liên xã? Vì Tạ Linh Vận[11] đào ao ở trước chùa Đông Lâm, tại tinh xá Bát-nhã Vân Đài, trong núi sâu Lô Sơn, trồng hoa sen trắng, nên gọi là Liên xã.[12] Từ khi chúng niệm Phật Liên xã tập trung ở Lô Sơn, hẹn ngày vãng sanh Tịnh độ đã gây tiếng vang lớn, pháp môn niệm Phật Liên xã được lưu truyền, ảnh hưởng mãi đến đời sau, vì thế mà ngài Tuệ Viễn được suy tôn là Sơ tổ của phái Liên tông.
II. THẦN THỨC BẤT DIỆT, SANH TỬ LƯU CHUYỂN
Ngài Tuệ Viễn đặt trọn tâm nguyện ở nơi Lô Sơn, kết xã niệm Phật, hoằng nguyện thâm sâu, lấy việc vãng sanh Tịnh
 

[10] Nhiếp đề cách 攝提格: Nhiếp đề cách là chỉ cho năm Dần; Nhiếp đề là tên một vì sao. Thời xưa, pháp tính niên đại là dựa theo sự vận chuyển phương hướng của sao Thái Tuế. Khi sao Thái Tuế nằm tại phương vị Dần thì năm đó gọi là năm Nhiếp đề hay năm Dần.
[11] Tạ Linh Vận (385-433): cư sĩ Phật giáo, sống vào đời Lưu Tống, người Dương Hạ.
[12] Xem Trung Quốc Phật giáo sử của Tưởng Duy Kiều. (cht. Tg)
 
độ làm tiêu đích. Nghiên cứu về sự hình thành tư tưởng Tịnh độ của ngài Tuệ Viễn là bắt đầu từ niềm tin vào thuyết thần thức bất diệt và lo sợ về uy lực báo ứng của luân hồi. Điều này được đề cập trong luận Sa-môn bất kính vương giả[13] của ngài:
Hỏi rằng, sao là khí tột cùng của mạng sống một đời người? Đời người khi chấm dứt thì tiêu mất hoàn toàn, trở thành không. Thần tuy là vật vi diệu, nhưng là sự tạo hóa của âm dương, đại khái từ nơi hóa mà sinh, lại cũng từ nơi hóa mà chết. Sự ngưng tụ thì gọi là thỉ (bắt đầu), bị tan hoại thì gọi là chung (kết thúc). Từ đó có thể suy biết thần hình đều là hóa, nó vốn không khác nhau. Tinh tế hay thô phù cũng đều một khí, thỉ chung cùng một nhà. Nhà hoàn hảo là khí tụ tức có linh; nhà suy sụp thì khí tan tức là diệt. Tan tức là cành đã lãnh thọ nơi gốc lớn, diệt thì trở về với không. Lật qua lật lại cuối cùng cũng đều là số tự nhiên đó thôi. Thật lạ thay! Nếu như khiến cơ bản khác đi thì cái khác đó hợp với khí số, hợp tức là đồng hóa, cũng là hình bóng của thần vậy. Giống như lửa ở trong cây, hễ cây sống thì lửa còn, cây mục thì lửa mất. Nếu hình tách rời thì thần tan hoại không còn ký gởi; như cây mục lửa mất, không gá vào đâu nữa, lý đương nhiên là như vậy. Đưa ra giả sử có sự phân chia giống hay khác như thế, nhưng vì ta mê muội nên khó hiểu rõ. Thuyết có không ắt tồn tại ở chỗ tụ, tán. Tụ, tán chẳng qua là tên chung của khí biến, sự sanh diệt của vạn hóa. Trang Tử nói: “Mạng sống con người là được hình thành từ khí tụ.
 

[13] Luận Sa-môn bất kính vương giả, còn gọi luận Bất kính vương giả, 1 quyển, ngài Tuệ Viễn soạn thời Đông Tấn, thu vào Hoằng minh tập quyển 5, tạng Đại chánh tập 52 (T52n2102).
 
Tụ thì sống, tan là chết. Nếu như sống chết là một nỗi khổ, thì đó là cái hoạn của ta sao?” Lời nói hay của người xưa, quả là có sở đắc, nếu đúng như vậy, chí lý tột cùng là ở nơi mạng sống, mạng sống hết mà không hóa, cái nghĩa này nên tìm.[14]
Đầu bài này người hỏi đưa ra vấn đề để bàn luận, đó là thần hình là một, tinh tế thô phù là một khí. Hình trọn vẹn thì thần tụ, hình hủy hoại tức là thần diệt. Nếu thần hình vốn là khác nhau, thì thần trú ngụ ở nơi hình. Cũng giống như lửa tồn tại nơi cây, cây mục thì lửa mất, tức không còn gá nhờ nữa; hình hủy hoại thì thần tan biến, tức không còn gởi gắm nữa! Chúng ta do mê muội nên không phân biệt rõ được sự giống và khác của thần hình. Nhưng sự sanh diệt của vạn hóa, hoàn toàn phụ thuộc vào sự tồn tại tụ tán của khí. Khí tụ thì sanh, khí tán là chết. Cho nên nói:
“Tột cùng của lý là ở nơi một đời sống, đời sống dứt tức không hóa” vậy.
Ngài Tuệ Viễn trả lời: Thần là gì? Cùng cực của tinh là linh vậy. Cực tinh thì không phải là hình đồ của quái tượng.[15] Cho nên bậc Thánh nhân lấy diệu vật làm lời nói, tuy có thượng trí nhưng vẫn không thể định được thể trạng của nó hay thấu cùng u huyền của nó. Nhưng người bàn luận hay dùng kiến thức tầm thường, do vậy mà sanh nghi ngờ, nên phần nhiều là tự loạn. Sai lầm như thế cũng đã quá lắm rồi!... Trang Tử nói những lời huyền diệu ở trong Đại tông[16] rằng: Một khối lớn làm lao nhọc
 

[14] Hoằng minh tập 5, T52n2102, p31b15.
[15] Quái tượng 卦象: Quái là quẻ (ba vạch hào, trong kinh Dịch), quái tượng là quan hệ hào vị và tượng trưng sự vật.
[16] Trang Tử, chương V, Đại tông (Đạo là đại tông sư của ta).
 
cái ngã là sự sống, dứt cái ngã tức là chết. Sống như một người ở trọ, chết đi thì ngược lại điều đó. Do vậy mà hiểu rằng, sống là một hoạn lớn, nên lấy vô sanh làm ngược lại với cội gốc vậy. Văn Tử dẫn lời của Hoàng đế: Hình có tan rã mà thần không mất, do không biến hóa nương vào biến hóa nên sự biến hóa ấy vô cùng. Trang Tử cũng nói: Đặc biệt mang thân hình phạm nhân mà vẫn vui. Nếu là hình người, vạn đời chưa bắt đầu hay kết thúc. Đây gọi là biết sống không tận dù qua một lần biến hóa, theo vật mà không đổi. Sự bàn luận của hai ngài tuy chưa rốt ráo hết cái thật đó, nhưng cũng giúp cho người nghe được lợi ích phần nào. Người luận bàn không tìm cái thuyết về phương pháp sống chết, mà lầm cho rằng tụ hay tán chỉ là nhất hóa; họ không nghĩ thần đạo có tánh chơn linh vi diệu, mà lại cho rằng tinh tế hay thô phù đều cùng tận, thật đáng đau lòng! Cái thí dụ về lửa trong cây vốn là trong Thánh điển, do mất đi phương pháp và hệ thống, cho nên bị mờ mịt khó tìm… Nếu người nào bàn luận, nghiệm xét về điều đó thì thực tế lửa truyền ở trong củi, như thần truyền vào trong hình. Nếu lửa truyền vào củi khác, hay thần truyền vào hình khác, thì củi trước chẳng phải là củi sau, hình trước chẳng phải là hình sau. Như thế mới biết được tận cùng về cái thuật vi diệu, thì ngộ được linh cảm sâu xa của lý tình.[17] Người sai lầm thấy thân hình chết, liền cho rằng thần hình tan mất. Cũng như thấy lửa hết trong cây, thì cho là hết sạch. Đoạn này là bàn luận về bảo dưỡng thân mạng, chứ chẳng phải truy tìm sự sâu xa của vấn đề đã nêu ra trên.[18]
 

[17] Hán: Tình số 情數.
[18] Hoằng minh tập 5, p31c02.
 
Ngài Tuệ Viễn rất tin về vấn đề hình diệt nhưng thần không diệt. Thần truyền vào một hình khác, cũng giống như lửa truyền vào củi khác. Củi tuy khác nhưng lửa chỉ là một, hình khác nhưng thần lại giống nhau. Người ngu si lại cho rằng chỉ có một đời là hết, do vậy mới nói là hình mục nát thì thần tan rã! Sở dĩ con người bị lưu chuyển sanh tử là vì vô minh tham ái làm mê hoặc vướng lụy. Điều này được nói rõ trong luận Báo ứng rằng:
Vô minh là vực sâu của mê hoặc, tham ái là cạm bẫy của các lụy. Một khi cả hai lý này đều có mặt thì ngu muội là dụng của thần. Tốt xấu, ăn năn, xan lận, chỉ do cái động này. Vô minh che lấp ánh sáng, nên tình tưởng bám víu nơi ngoại cảnh; tham ái khuấy động tánh mình, bốn đại mới kết hợp lại mà thành hình. Do hình kết cho nên mới chấp chặt vào tự ngã,[19] bỉ ngã,[20] tình ngưng trệ thì thiện ác có chủ. Có bỉ ngã thì chấp vào thân, nên thân không mất. Có chủ thiện ác mới tham luyến vào sự sống, vì thế mà sự sống không bao giờ dứt.[21]
Sở dĩ có vô minh tham ái là do mê hoặc vướng lụy. Khi vô minh che lấp ánh sáng, thì tình tưởng bám víu ngoại cảnh, tánh tham ái dấy lên, lúc đó bốn đại kết hợp lại thành hình. Không cắt đứt vô minh tham ái, sau khi hết thân này liền thọ thân khác. Hết thân đời này lại chịu thân đời sau, như thế sanh sanh không dứt, muôn kiếp phải bị đọa lạc trong vòng sanh tử luân hồi! Thuyết thần thức không diệt của ngài Tuệ Viễn, như khai mở đầu tiên về luận nhân quả ba đời. Bởi do
 

[19] Tự ngã 自我, ego, self: cái tôi, bản thân.
[20] Bỉ ngã 彼我, 彼此, self and others, this and that: mình và người, bên này bên kia.
[21] Hoằng minh tập 5, p33c10.
 
người thế tục còn nghi ngờ thiện ác không có hiệu nghiệm trong hiện tại, do vậy ngài mới viết ra luận Tam báo. Luận rằng:
Kinh dạy: nghiệp có ba báo: một, hiện báo; hai, sanh báo; ba, hậu báo,… thọ báo không có chủ tể, tất cả đều do tâm, tâm không cố định, cảm sự mà ứng, ứng có nhanh chậm, nên quả báo có trước sau… Luận rằng, báo ứng của thiện ác có khi đến chậm, chậm nhất thì có chín phẩm. Còn tại chín phẩm, thì không còn nằm trong phạm vi của hiện báo.
Thế thì hiện báo chẳng phải là loại thường. Có thể biết, nếu chẳng phải chín phẩm thì cũng không nằm trong phạm vi ba báo. Vì sao? Bởi vì nếu như lợi hại đến trước mắt một cách chớp nhoáng, thần cơ tự vận, chưa kịp suy nghĩ đã bộc phát; một khi đã bộc phát thì chưa kịp suy nghĩ, phút chốc quả báo liền ứng. Đó là hiện báo của người thọ chín phẩm. Cái thể của ba nghiệp lại khác nhau, nhưng nó có cùng sự nhất định, một khi quả báo đến thì phải hứng chịu, chẳng phải cầu đảo mà hết được. Còn người có đủ năng lực trí tuệ có thể tránh khỏi…
Ở đời có người tu nhân tích thiện nhưng vẫn chịu tai ương; còn kẻ hung ác lại được bình an. Những hiện tượng này đều là do hiện nghiệp chưa đến, mà nghiệp quá khứ đã báo ứng… Tất cả đều có lý do của nó. Bởi những sách ngoài đời chỉ lấy một đời làm giới hạn, cho nên không hiểu được các đời khác. Do không hiểu được về các đời nên người tìm lý cần phải tự mình nắm bắt rõ nội dung bên trong.[22]
 

[22] Hoằng minh tập 5, p34b04.
 
Nghiệp báo có ba loại, là hiện báo, sanh báo và hậu báo. Nhưng thọ báo là do tự tâm, cảm ứng do việc. Chỉ có điều, báo ứng đến có nhanh, chậm, trước sau sai khác, do vậy mới có việc người tu thiện lại gặp họa; người gây ác lại gặp may. Đó là do nghiệp hiện tại chưa báo mà quả đời trước đã đến. Chúng ta lấy một đời làm giới hạn, cho nên không hiểu được cái lý thiện ác báo ứng. Trong luận Minh báo ứng, ngài (Tuệ Viễn) lại nói:
Tính của bốn đại, thọ thân là gốc. Khi thọ thân cần phải nhờ vào các yếu tố khác, gá làm đồng thể. Do vậy, sanh ra cõi đời này cũng giống như vi trần còn sót lại, sống chết chỉ là một kiếp hóa. Nhận rõ được lẽ này nhờ tuệ quán; thông suốt được lý ấy nhờ trí. Thế thì vận mệnh kế thừa đến, đi, tuy có tụ tán nhưng chẳng phải là ngã. Gá nhờ muôn hình nơi đại mộng, cứ ngỡ thật có nhưng lại là không. Lẽ nào lại chấp chặt vào những gì đã thọ, bám víu vào sự luyến ái ư? Nếu trong tâm đã hiểu được lý này, nhưng chưa tỏ ngộ ngoại vật, thì buồn cho cái thiện lẻ loi vô ích, luống uổng bậc tiên giác dạy dỗ! Do vậy, muốn hoằng truyền đạo pháp cần phải dùng lời dạy sáng suốt, trong lòng lúc nào cũng phải có nhân từ đức hậu. Nếu bỉ ngã bình đẳng, tâm không đối nghịch lẫn nhau, thì dao gậy trở thành vô dụng, đao binh không còn chống nhau, lúc đó không những thần thức không bị tổn thương, mà ngay cả sinh linh cũng không bị giết hại. Đây là Văn-thù cầm kiếm,[23] dấu vết tuy trái nghịch nhưng đạo lại thuận,
 

[23] Văn-thù 文殊: Skt. Mañjuśrī, còn gọi là Văn-thù-sư-lợi, dịch là Diệu đức, Pháp vương tử… 1 trong 4 vị Đại Bồ-tát của Phật giáo Trung Quốc, cũng là vị Bồ-tát có liên hệ sâu xa với kinh điển Bát-nhã. Ở Ấn Độ vùng Tây Vực hiếm thấy tư liệu ghi chép về tín ngưỡng Văn-thù.
 
cả ngày tuy quơ gậy múa giáo nhưng đặt gươm đao vào chỗ vô dụng! Nếu người làm được như vậy nên dốc hết tinh thần để cổ vũ, xoay chuyển đao to búa lớn hóa thành không, tuy công không được thưởng, nhưng cũng không có tội để phạt. Nếu như xoay ngược lại để tìm vận mệnh, thì báo ứng nhất định sẽ đến. Suy nghiệm về sự để tìm hiểu tông chỉ thì bị mắc tội! Thử nói về vấn đề này, nhân duyên cảm ứng, biến hóa mà sanh ra, đâu không từ nơi đạo ư? Vô minh là vực sâu của cạm bẫy mê hoặc, tham ái là đầu mối của các lụy. Một khi cả hai tâm sở này có mặt, thì mờ ám là cái dụng của thần. Tốt xấu, tai họa chỉ là cái động này thôi. Vô minh che lấp ánh sáng, cho nên tình tưởng bám víu ngoại cảnh, từ đó làm cho tính tham ái dấy lên, cho nên bốn đại kết hợp lại thành hình. Hình kết thì có chấp chặt bỉ ngã, tình bị ngưng trệ thì thiện ác có chủ. Có chấp bỉ ngã, thì thân này có riêng tư, nên thân này không mất. Thiện ác có chủ, nên luyến ái vào sự sống, mà sự sống thì không bao giờ dứt. Do vậy mà chìm đắm

 

Tại Trung Quốc, tín ngưỡng sùng tín Bồ-tát Văn-thù thịnh nhất là từ thời Đông Tấn. Về hình tượng, Ngài ngồi trên lưng sư tử tượng trưng cho sức mạnh dũng mãnh, tay cầm kiếm tượng trưng kiếm bén trí tuệ. Và đoạn văn trên nói Văn-thù cầm kiếm cũng có thể liên hệ đến tích: Văn-thù cầm kiếm thị hiện bức hại Như Lai mà trong kinh Đại bảo tích 105, T11n310, p590b04 đã chép: Bấy giờ, trong hội có 500 vị Bồ-tát đắc Tứ thiền, thành tựu Ngũ thông… nhờ Túc mệnh thông, các vị Bồ-tát thấy kiếp trước mình giết cha mẹ, sát Phật… nên tâm thường u buồn, hối hận…, do đó mà không đắc được Pháp nhẫn thậm thâm. Thế Tôn muốn trừ tâm phân biệt của 500 vị Bồ-tát, bèn dùng oai thần giác ngộ Văn-thù, Văn-thù liền nương oai thần đó đứng dậy, cầm kiếm đến hại Thế Tôn. Thế Tôn nói: “Ông hãy đứng lại! Không được hại Ta…., các pháp đều huyễn hóa, không ngã, không nhân, không chúng sanh….” Thế Tôn khai thị: cha mẹ, Phật… các pháp không thật. Không có người thọ tội, không có ai bị giết để nhận tội…. Các vị Bồ-tát liền giác ngộ, chứng được Vô sanh pháp nhẫn.
 trong đại mộng, hôn muội trong mê lầm, suốt cả cuộc đời chỉ biết chấp trước, mà được mất đắp đổi, họa phước nối theo. Chất chứa ác nghiệp thì tai ương liền đến, tội thành thì phải chịu cảnh trừng phạt của địa ngục. Đó là cái lẽ tất nhiên, đâu cần phải nghi ngờ gì… Vì vậy khi bị chiêu cảm tội phước, thì sự chiêu cảm đó là lẽ tự nhiên. Tự nhiên là gì? Là hình bóng của ta vậy. Như thế, đối với chủ tể lại được gì?[24] Còn nghĩa báo ứng, là từ tâm chiêu cảm. Nếu như vô tâm mà hành động, thì tuy có làm nhưng không bị chiêu cảm, vượt khỏi luân hồi, không bị báo ứng.[25]
Tóm lại, những lời nói trên là luận về nhân quả ba đời, lấy thuyết thần thức không diệt làm căn bản. Vì sợ nỗi khổ chìm đắm trong sanh tử, và sự đau đớn của sự luân chuyển trong nhiều kiếp, nên ngài Tuệ Viễn luôn thọ trì bộ luận này.
Lúc đó có ông Vương Mật làm chức Tư đồ mới sai ông Mộ Phong Đức, mang thư đến kính dâng lên ngài Tuệ Viễn. Thư viết: “Năm nay mới bốn mươi, mà đã suy yếu, cái gì cũng nghe thuận tai.” Ngài Tuệ Viễn trả lời: “Người xưa không luyến tiếc thước ngọc, mà chỉ coi trọng từng tấc bóng thời gian, xét về điều này thì sẽ rõ, như thế đâu phải ở nhiều năm. Đàn-việt đã giúp đỡ đời sống cho thân ta, nương vào giáo lý của đức Phật để chế ngự tâm ta, từ đó mà suy thì cần gì phải tham muốn sống đến tuổi già?”[26]
Những người đệ tử của ngài Tuệ Viễn như Tông Bỉnh v.v… cũng rất sợ đến cái oai của vô thường, cho nên mới cùng
 

[24] Hoằng minh tập 5, p33b24.
[25] Xem Trung Quốc tư tưởng sử của Phùng Trước. (cht. Tg)
[26] Cao tăng truyện 6, T50n2059, p359b01.
 
nhau hẹn ngày vãng sanh về Tịnh độ, thoát khỏi sự cai quản của luân hồi. Khi ngài Tông Bỉnh sắp tịch, mới gọi Sa-môn Thích Huệ Kiên đến nói rằng: “Phần sanh tử chưa dễ gì vượt qua, cần phải trải qua ba lần tỏ ngộ đạo lý mới có khả năng loại trừ được nó.”[27]
Ở đây đã bàn luận rõ về Phật, cũng bàn luận rõ về ý chỉ báo ứng. Và Lôi Thứ Tông cũng viết thư cho Tử Điệt có đoạn rằng: “Nói về sự sống của con người, thì đương nhiên có thọ có yểu, tất cả đều có định phần.”[28]
Ông còn tự khích lệ chính mình rằng:
“Khi tuổi về già, nhưng chưa đến lúc hôn muội, suy yếu cũng chưa đến nỗi lụm khụm, còn có thể phấn đấu nỗ lực được, tâm còn làm chủ được, thì tự mình hãy tạo ra bến đậu tốt đẹp cho chính mình mai sau, đó cũng là niềm vui bổ ích cho tuổi già.”[29]
Trong bài phản biện vấn đề báo ứng của Châu Tục Chi về bộ Thích nghi luận của Đới An Đạo[30] cũng nói rằng: “Trời đất bao la, nhơn sự nhỏ bé, một thiện một ác không liên quan gì đến vận mệnh, nhưng mà lưới trời lồng lộng, thưa mà khó tránh, không thấy chớ cho là tiềm ẩn, không hiển lộ chớ bảo là vi tế…”[31]
 

[27] Phật tổ thống kỷ 26, T49n2035, p268b28…
[28] Cư sĩ truyện 3, X88n1646, p189a17.
[29] Cư sĩ truyện 3, p189b03.
[30] Thích nghi luận, 1 quyển, do Đới An Đạo (Đới Quì 335?-396) soạn vào đời Đông Tấn, thu vào Quảng hoằng minh tập quyển 16, tạng Đại chánh tập 52. Do Đới An Đạo hoài nghi về thuyết thiện ác báo ứng của Phật giáo nên ông đã soạn luận gởi đến ngài Tuệ Viễn ở Lô Sơn. Đệ tử ngài Tuệ Viễn là Châu Tục Chi (Đạo Tổ) soạn lại bài “Nạn thích nghi luận” để bác bỏ thuyết của An Đạo.
[31] Quảng hoằng minh tập 18, T52n2103, p223a06.
 
/68
 
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây
🙏 Trợ Lý Phật Pháp AI »