Thân thể của chúng ta là do năm uẩn hợp thành; năm uẩn còn gọi là năm ấm, thân thể lúc còn sống gọi là tiền ấm, sau khi chết gọi là hậu ấm, ở giai đoạn đã chết mà chưa đầu thai gọi là trung ấm. Khi tám thức lìa thân thể người chết thì thân trung ấm bắt đầu hình thành. Thân trung ấm ở cõi dục lớn như đứa bé năm sáu tuổi, các căn thông minh lanh lẹ, có năng lực thông suốt, có sự ghi nhớ mạnh hơn lúc còn sống rất nhiều.
Sau khi chết, thần thức tuy tách rời thân xác thành thân trung ấm, nhưng lúc đó thân trung ấm còn gần gũi lưu luyến thây chết, do vậy mà bất cứ ai tắm rửa hay thay đồ cho người chết, hoặc quyến thuộc khóc lóc v.v..., thân trung ấm đều thấy, họ sẽ hỏi, người sống lại không biết, không thấy gì để trả lời. Lúc đó khiến họ buồn rầu, sợ hãi, bỏ đi, trong tâm không biết đâu nương tựa.
Cho nên người chết tuy thân thể lạnh cứng nhưng người sống vẫn có thể nói pháp cho họ nghe, giúp họ trút bỏ tâm tham, sân, si, ái, nhất ý cầu sanh Tịnh độ, hoặc niệm Phật lớn tiếng để thân trung ấm nghe phát sanh tịnh niệm. Những người lúc sống chưa từng niệm Phật, đến lúc này trong tâm vô chủ, không nơi nương tựa, hoàn cảnh này rất thê lương, nhờ nghe một tiếng niệm Phật mà được vãng sanh. Và bất luận lúc sống họ có tin hay không tin Phật pháp, có hay không có kinh nghiệm Tịnh độ, thì niệm Phật lớn tiếng cũng rất cần thiết cho người mất. Đây chính là phương pháp cứu độ trung ấm, nên phổ biến thực hành rộng rãi.
IV. TRÌ DANH NIỆM PHẬT
1. So sánh về ba phương pháp thật tướng, quán tưởng, và trì danh:
Niệm Phật không phải chỉ có miệng niệm, mà tâm niệm cũng gọi là niệm Phật. Trong phương pháp niệm Phật, ngoài trì danh ra, còn có phương pháp như thật tướng niệm và quán tưởng niệm. Thật tướng niệm tức tâm nhập vào đệ nhất nghĩa, quán thật tướng của pháp thân Phật, từ đó đạt được tam-muội, là Chân như tam-muội, cũng gọi là Nhất hạnh tam-muội.[26] Pháp môn này vốn thuộc về thiền, những cảnh giới của thiền tâm hiển hiện ra lại là Tịnh độ, nên cũng xếp vào pháp môn Tịnh độ. Pháp này nếu chẳng phải là bậc thượng căn, thì không thể ngộ nhập, vì vậy hai căn trung hạ không thể hành trì hết phạm trù của nó, cho nên trong pháp Tịnh độ rất ít người đề xướng, chỉ thấy có thiền môn đề xướng.
Kế nữa, là quán tưởng niệm, đây là dựa vào kinh Quán vô lượng thọ, đối với Y, Chánh trang nghiêm của đức Phật A-di-đà tại nước Cực lạc, làm ra 16 cách quán, hạnh quán, nếu được thuần thục thì mở mắt, nhắm mắt đều là Cực lạc, lập tức chuyển Ta-bà thành Tịnh độ, không cần phải đợi đến khi mạng chung, mà ngay thân này liền dạo chơi nước Cực lạc, công hiệu rất lớn, không thể nói hết.
Từ đó đạt được tam-muội, như Bát-chu tam-muội cũng gọi là Phật lập tam-muội. Duy chỉ có pháp quán này là vi tế sâu xa huyền diệu, có năm thứ khó thành công được:
Một, căn tánh ám độn thì khó thành. Hai, tâm thô lỗ thì khó thành.
[26] Nhất hạnh tam-muội 一行三昧: Skt. ekavyūha-samādhi, cũng gọi là Nhất tam-muội, Chân như tam-muội… Chánh định do tâm chuyên trú vào một cảnh mà tu tập. Tuy nhiên, có số kinh luận không coi Nhất hạnh tam-muội đồng với Chân như tam-muội, vì Chân như tam-muội là đối với cảnh mà đặt tên, còn Nhất hạnh tam-muội thì từ nơi pháp thực hành mà đặt tên.
Ba, không có phương tiện khéo léo thì khó thành.
Bốn, nhận thức không sâu sắc thì khó thành.
Năm, tinh thần và sức lực bất cập thì khó thành. Đây là pháp môn khó thực hành.
Tiếp theo là trì danh niệm, trì danh niệm so với hai cách niệm đã nêu trên dễ hơn rất nhiều, không luận là thượng trung hạ căn, chỉ cần siêng năng niệm đều thành công, niệm cho đến nhất tâm bất loạn, liền được tam-muội. Tam-muội mà mình đạt được là niệm Phật tam-muội. Phương pháp trì danh niệm, Phật đã trải qua hai ngàn năm đến nay, kết quả là các bậc Đại đức trong Phật môn luôn đề xướng và thực hành không gián đoạn, pháp Phật này đã trở thành một pháp môn được phổ biến rộng rãi và đi sâu vào dân gian. Bởi vì pháp môn này hễ ai có tu thì nhất định được thành tựu, bao trùm ba căn, tóm thâu cả lợi độn, cho nên số người được độ thoát cũng cách xa so với những gì mà các tông phái khác không thể ngờ tới. Có thể nói, tổng số người thành tựu chiếm vị trí trong Phật pháp lên đến bảy tám mươi phần trăm. Kỳ thật, pháp môn này cũng bao hàm đạo lý sâu xa uyên áo, so với các tông khác không thua kém gì. Vả lại, tinh túy của các tông đều bao la cao thâm, nội hàm lại tập hợp nhiều triết lý sâu rộng, còn Tịnh độ chỉ luận về hiệu quả và luận về học lý, luận về khó dễ thì thực tiễn, nổi bậc hơn hết, không có gì sánh bằng. Người đời do không để ý tới pháp môn niệm Phật, cho rằng pháp môn này chỉ để dành cho người hạ căn, tối dạ, phát ngôn như thế thì chính họ là người hạ căn, tối dạ rồi. Đối với nguyên lý mà pháp môn niệm Phật đã bao hàm, có thể nói là họ không có một chút nhận thức gì. Nếu họ nhận thức đúng đắn về Tịnh độ là một pháp môn phương tiện độ sanh, thì họ mới khâm phục, kính lễ năm vóc sát đất.
2. Các phương pháp trì danh:
Nói niệm Phật hay chấp trì danh hiệu là niệm “Nam-mô A-di-đà Phật”, hoặc “A-di-đà Phật”. Sáu chữ này là tiếng dịch âm của Ấn Độ, nếu dịch nghĩa thì Nam-mô là kính lễ, hoặc quy y, A là vô, Di-đà là lượng, Phật là bậc giác ngộ. Cho nên lấy sáu chữ này hợp lại thành kính lễ Đấng Vô lượng giác, là giáo chủ của nước Cực lạc, Ngài từng phát nguyện rằng: “Nếu ai niệm danh hiệu Ta, khi mạng chung, Ta liền đến tiếp dẫn vãng sanh về nước của Ta”. Đây chính là điểm căn cứ để cho người sau niệm danh hiệu Phật. Trong kinh Di-đà có nói qua: “Tuổi thọ của đức Phật và nhân dân ở nước đó vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, nên gọi là A-di-đà”. Cho nên cũng xưng hiệu Ngài là Phật Vô lượng thọ, khi niệm danh hiệu Phật cũng là niệm “Nam-mô Vô lượng thọ Phật”. Chẳng qua xưng Vô lượng thọ là chỉ cho hạn định thọ mạng. Phạm vi và ý nghĩa đó lại bị hạn chế, nên không bằng xưng “Nam-mô A-di-đà Phật”, so với chữ thọ có lẽ là rộng lớn và hợp lý hơn. Khảo xét về một đức Thế Tôn, trừ thọ mạng vô lượng ra, còn có ánh sáng, tôn nghiêm, từ bi, công đức, thần thông, trí tuệ v.v..., không thể kể hết, tuyệt đối không phải chỉ rõ một cái nào mà xoá bỏ ý nghĩa những cái khác, do vậy mà ở đây xưng Ngài là “Vô lượng thọ” không bằng xưng là “A-di-đà”.
Nhằm thích ứng hoàn cảnh và tâm cảnh khi niệm Phật, hay để thích hợp với căn khí của người niệm, nên có nhiều phương pháp niệm khác nhau. Mỗi một phương pháp đều có tác dụng và ưu điểm của nó. Khi hành giả niệm Phật, tự mình có thể lựa chọn phương pháp thích hợp để tiện thực hành. Nếu khi ta niệm, thấy phương pháp này không thể trấn định được tâm cảnh thì ta có thể thay đổi phương pháp khác, thay đổi một lần, rồi lại thay đổi cho đến tám, chín lần, thế nào
cũng định được, chỉ cần trong một giờ có thể định tâm, loại trừ vọng niệm, thì một giờ ấy là phương pháp tốt nhất. Như thầy thuốc chữa bệnh, chữa lành bệnh là bốc đúng thuốc. Vọng niệm của chúng sanh là bệnh, danh hiệu Phật là thuốc, có năng lực trừ hết mọi bệnh tật, đó chính là thuốc hay. Phương pháp trì danh là con đường tắc vững chắc cho việc tu hành Tịnh độ, nó rất quan trọng. Mỗi phương pháp được trình bày tường tận rõ ràng như sau:
a. Niệm lớn tiếng:
Khi niệm lớn tiếng là dốc hết năng lực của toàn thân, xuyên suốt cả một câu niệm Phật, tiếng lớn vang như tiếng khánh, chấn động cả đất trời. Phương pháp này, tuy tiêu hao khí lực và đau cổ, không thể trì lâu được, nhưng nó có khả năng đối trị giải đãi hôn trầm, loại trừ tạp niệm tương tục. Khi hành giả niệm Phật, nếu mơ màng muốn ngủ, hoặc tưởng nhập vào phi phi tưởng, thì quật khởi tinh thần, lớn tiếng niệm Phật, nhất định làm cho đầu não phấn chấn hẳn lên, chánh niệm khôi phục, sức sống trỗi dậy mãnh liệt, nhờ thế mà có tác dụng rất lớn, lại còn khiến cho người nghe sanh tâm niệm Phật theo. Xưa kia, Thiền sư Vĩnh Minh khi niệm Phật trên đỉnh núi Nam Bình ở Hàng Châu, những người dưới núi đi ngang qua, nghe tiếng niệm Phật của ngài giống như tiếng nhạc trong trẻo vi vút trên không. Đó chính là ngài niệm theo phương pháp này.
b. Niệm thầm:
Những biểu hiện bên ngoài khi niệm chỉ thấy nhép môi, mà không phát ra tiếng. Tuy không phát ra tiếng nhưng sáu chữ “Nam-mô A-di-đà Phật” in rõ trong tâm thức hành giả, nhờ rõ ràng nên tâm không chạy mất, chánh niệm được kết thành một khối, do vậy hiệu lực không thua kém gì niệm ra tiếng.
Cách niệm này có thể dùng trong lúc nằm, lúc bệnh, tắm rửa, vào nhà xí, hay ở nhà trọ, nơi công cộng, hoặc những nơi không tiện niệm ra tiếng.
c. Niệm Kim cang:
Âm thanh khi niệm không lớn cũng không nhỏ, rất là trung hòa. Hành giả một mặt niệm một mặt lắng tai nghe, bất luận là niệm bốn chữ hay sáu chữ, chỉ cần nghe rõ ràng từng chữ một không bị tán mất, lúc đó tự nhiên tâm định. Cách niệm này hiệu lực rất lớn, cho nên lấy Kim cang làm thí dụ.
Kim cang dụ cho sự chắc chắn, kín đáo; kín đáo thì không bị ngoại cảnh xâm nhập, chắc chắn thì tạp niệm không thể phá. Trong các phương pháp niệm Phật, chỉ có phương pháp này là thường sử dụng.
d. Niệm giác chiếu:
Khi niệm, một mặt xưng danh hiệu Phật, một mặt nhìn lại tự tánh của chính mình, mọi cái trước mắt đều bị đánh bạt, chỉ biết tâm mình và tâm Phật, thân mình và thân Phật kết thành một khối, ánh sáng rạng ngời, tròn đầy rực rỡ, cảnh giới thênh thang, đầy cả mười phương, tất cả núi sông, đại địa, phòng xá, vật dụng một lúc mất hết chỗ đứng, cho đến thân bốn đại tạm bợ của mình cũng không biết rơi lạc nơi nào.
Như vậy là báo thân chưa mất mà đã chứng tịch quang, danh hiệu Phật bắt đầu tuyên truyền, liền nhập vào tam-muội, đem thân phàm phu dự vào cảnh giới Phật, nhanh lẹ không có gì sánh bằng. Đáng tiếc là nếu chẳng phải bậc thượng thượng căn thì không thể lãnh ngộ và thực hành được, cho nên những người có căn cơ này rất ít.
e. Niệm quán tưởng:
Khi niệm, vừa xưng danh hiệu Phật vừa quán tưởng tướng hảo tôn nghiêm của Phật như đang đứng trước mặt mình, được Ngài đưa tay rờ đầu, hoặc lấy y trùm lên thân ta, hoặc quán tưởng thấy Bồ-tát Quán Âm, Thế Chí, đứng hầu bên đức Phật, các chúng Thánh hiền đứng bao quanh ta, hoặc là quán tưởng đất vàng ao báu, hoa nở chim hót, cây báu màng lưới, ánh sáng trang nghiêm tráng lệ của nước Cực lạc. Khi quán tưởng một cách rõ ràng rồi, thân này liền đi dạo chơi nước Cực lạc, còn như chưa rõ ràng thì cũng có thể làm trợ duyên cho việc niệm Phật, khiến cho tịnh nghiệp dễ thành tựu. Quán lâu sẽ được thành thục, bình thường đã nằm dần trong tâm mình, khắc ghi sâu đậm, một mai thân này chết đi, trần duyên ở phương này không còn ràng buộc, lập tức cảnh Cực lạc thù thắng hiện ngay trước mắt.
f. Niệm truy đỉnh:[27]
Khi niệm nên dùng cách niệm Kim cang ở trên, liên kết nhau giữa chữ với chữ, câu với câu sao cho chặt chẽ, hình thành chữ này đuổi (truy) chữ kia, một câu cao (đỉnh) tiếp câu khác cao, trung gian không bị trống, gọi là “niệm truy đỉnh”. Niệm “truy đỉnh” đuổi nhanh, chặt chẽ, không có khoảng trống, tạp niệm không có cơ hội xâm nhập. Đây là phương pháp niệm trình tự khẩn trương, tâm miệng tăng tiến dần lên, oai lực
[27] Niệm truy đỉnh 追頂念: “truy” là rượt đuổi, “đỉnh” là cao. Niệm Phật cảnh sách 2, X62n1181, p324c14 ghi: “Niệm Phật phải nhất tâm bất loạn, dùng một câu danh hiệu Phật, niệm cực lực đuổi nhanh cao (truy đỉnh)… (p325a05). Nắm giữ bốn chữ danh hiệu Phật, niệm câu này cao (đỉnh) tiếp câu khác cao, âm thanh này rượt đuổi (truy) âm thanh khác, sức mạnh như cầm đao bắt giặc… (p325b02) Đề khởi bốn chữ “A-di-đà Phật”, niệm vừa rượt đuổi vừa nhanh, nhưng âm thanh không cao lắm khỏi tổn thương khí, không bức bách lắm khỏi động hỏa, không dồn nén lắm khỏi tổn thương huyết….”
chánh niệm, che hết tất cả, khiến tâm tưởng vô minh tạm thời ẩn mất. Cách niệm này hiệu lực rất lớn, nếu nghiệp hành giả thanh tịnh thì gặt hái được nhiều thành công.
g. Niệm lễ bái:
Khi niệm, vừa niệm vừa lễ bái, hoặc niệm một câu lạy một lạy, hoặc bất luận chữ, câu nhiều ít, chỉ cần vừa niệm vừa lạy, vừa lạy vừa niệm, thành ra lạy niệm song hành, thân miệng hợp nhất, càng làm cho ý thức khắc ghi hình ảnh đức Phật bao nhiêu thì càng làm cho ba nghiệp tập trung và nhiếp sáu căn bấy nhiêu. Gần như điều khiển toàn bộ thân thể chúng ta hoạt động niệm Phật, không có rảnh rỗi, ngoài việc niệm Phật ra không nghĩ gì khác. Cho nên phương pháp này đặc biệt tinh tấn, hiệu lực rất lớn, chỉ có điều là lạy nhiều làm cho thân mệt mỏi, khí hao tổn, có thể kiêm dụng nhưng không chuyên dùng.
h. Niệm nhớ mười:
Khi niệm dùng tràng hạt để nhớ số lần niệm, mỗi đợt mười câu danh hiệu Phật, sau mười câu niệm lần qua một hạt chuỗi. Như vậy, trong tâm đã nhớ Phật lại còn nhớ số đếm, không chuyên cũng phải chuyên, nếu tâm không chuyên thì số đếm bị rối loạn. Cho nên phương pháp này có thể coi là phương tiện chuyên tâm, chế ngự đối trị tạp niệm, rất có công hiệu.
i. Niệm mười hơi:
Khi niệm chỉ dùng cách “truy đỉnh” để niệm, bất luận danh hiệu Phật nhiều hay ít, chỉ lấy hết một hơi thở ra làm chừng mực, đợi hết hơi thở ra rồi lại hít vào một hơi, mới tiếp tục niệm, thì gọi là một hơi. Mười lần như vậy gọi là mười hơi. Đối với những người hằng ngày bận rộn không có thời gian rảnh rỗi để niệm Phật, nên đặc biệt thiết lập ra phương pháp
này, niệm hết mười hơi ước chừng vào khoảng năm phút, mỗi ngày chỉ cần niệm qua một lần mười hơi, cũng đủ vãng sanh về Cực lạc. Do vậy, dù cho người có bận rộn cách mấy cũng có thể làm được. Đây là căn cứ vào nguyện thứ 18 của đức Phật A-di-đà:
“Chúng sanh trong mười phương, muốn sanh vào nước Ta, cho đến mười niệm, nếu không được vãng sanh thì Ta không thành Chánh giác”.
Căn cứ vào kết quả nghiên cứu của người xưa, nói mười niệm tức là mười hơi. Thệ nguyện của Phật sâu rộng, còn pháp Tịnh độ thì hết sức thiết thực, tuy chỉ có mười niệm nhưng khi lâm chung cũng được Phật đến tiếp dẫn.
j. Niệm theo định khóa:
Niệm Phật sợ nhất là ban đầu siêng năng về sau lại biếng nhác, tâm không giữ mức thường. Nên người hành giả xưa nay qui định công khóa hằng ngày cho việc niệm Phật, chỉ cần ngày ngày thực hành thì đạo tâm không bao giờ thoái chuyển. Danh hiệu Phật nhiều ít không thành vấn đề, chỉ cần mình quy định giờ nào đó không có hạn chế. Người xưa trong mỗi ngày định ra mười vạn, bảy vạn, năm vạn v.v... đều phải thực hành cho thường, mới thấy được sự tinh tấn của mình.
Tóm lại, việc này nên châm chước theo hoàn cảnh và sức lực của tự thân, mới định làm công khóa, sau khi đã định rồi, bất luận là mệt nhọc thế nào đi nữa cũng phải niệm cho hoàn thành, nếu không thì ngày kế tiếp phải niệm thêm, cứ thế nuôi thành thói quen. Nếu như lúc đầu phấn khởi mạnh mẽ, định ra quá nhiều, về sau lại làm không nổi thì không tốt, lại định mức quá ít thành ra biếng nhác cũng không tốt, cho nên lúc quyết định phải châm chước sao cho phù hợp.
k. Trong bốn oai nghi đều niệm:
Hạt giống thanh tịnh của hành giả đã thành thục thì việc niệm Phật ngày càng tinh tấn, do vậy kết quả ngày càng tiến xa, đừng cho định khóa là đủ, ngoài định khóa ra, bất luận là ngày hay đêm, trừ khi ngủ nghỉ, lúc nào cũng niệm, nghĩa là trong bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi đều niệm, lâu dần trở thành thói quen, do vậy miệng không lúc nào rời câu Di-đà. Trong truyện vãng sanh, người xưa đều làm như vậy, có người làm nghề rèn đúc, một búa đập xuống là một câu niệm; có người làm nghề đậu hủ, mỗi vòng cối xay là một lần niệm Phật, cuối cùng khi âm thanh vừa dứt cũng thoát hóa. Đó là tấm gương sáng cho chúng ta noi theo. Khi người đạt đến trình độ như thế, dù có định khóa hay không định khóa, không thành vấn đề nữa.
l. Niệm không niệm đều niệm:
Ở trên nêu cách niệm trong bốn oai nghi, là chỉ miệng niệm, còn đây niệm không niệm đều niệm, cuối cùng một chữ niệm là chỉ cho tâm niệm. Chiếu theo đề mục mà nói: Bất luận là miệng niệm hay không niệm, nhưng trong tâm lúc nào cũng niệm Phật. Ở đây muốn nói rằng, khi miệng niệm trong tâm cũng niệm Phật, còn khi miệng không niệm tâm vẫn niệm; tức là ngoài việc trì danh ra, còn thêm nhớ tưởng, khi nhớ tưởng cũng chính là trì danh, cho nên khác với miệng niệm. Hành giả nếu có thể làm thì bất luận là giờ nào hay ở đâu, cũng không luận là miệng niệm hay không niệm, trong tâm ý đều nhớ tưởng Phật. Như vậy thì tịnh niệm vững chắc, tâm như tường đồng vách sắt, gió thổi chẳng lay, chân đạp chẳng đổ, không có một chút niệm thế tục hay tạp niệm nào xen vào, khi ấy niệm Phật tam-muội không thành tự thành, vãng sanh về nước Cực lạc, nhanh như lực sĩ co duỗi cánh tay. Người xưa nói: