NGHĨA YẾU TỊNH ĐỘ TÔNG
Lý Thế Kiệt
I. TỔNG LUẬN
1. Khởi nguyên việc niệm Phật:
Khi đức Phật còn tại thế, hàng tứ chúng đệ tử may mắn thường ở bên cạnh Phật, có thắc mắc gì liền hỏi, được Phật khai thị, chỉ dạy pháp tu. Nhưng sau khi đức Phật diệt độ, đại chúng không được chiêm bái sanh thân[1] của Phật nữa, và những lúc phiền não nổi lên, khổ đau ập đến, biết Phật đâu mà thưa hỏi, do đó các vị đệ tử mới thiết lập ra phương pháp quán tưởng đến Phật, nhớ nghĩ lời Phật dạy, rồi theo tư chất, khả năng tinh thần đề cao của mỗi người, nó trở thành phương pháp hành trì hết sức thiết thực và hiệu quả. Phương pháp quán tưởng Phật là sự tập trung tinh thần, đưa đến tâm định một chỗ gọi là tam-muội (Samādhi). Các kinh như Quán vô lượng thọ, Bát-chu tam-muội v.v... đều từ phương pháp hành trì này mà được biên soạn thành. Phương pháp quán Phật có ba điều kiện:
1. Đối với đức Phật cần phải có tâm kính ngưỡng hâm mộ mãnh liệt.
2. Cần phải có tâm nhiệt thành mong cầu thấy đức Phật.
3. Tích tập tinh thần huấn luyện.
[1] Sanh thân 生身: tức thân Phật đầy đủ 32 tướng do cha mẹ sanh ra.
Nếu ai hội đủ ba điều kiện này thì có khả năng thấy được đức Phật.
Diễn biến của tư tưởng niệm Phật: Thứ nhất, bắt nguồn từ hâm mộ nhân cách đức Phật; thứ hai, hình thành từ nhớ nghĩ tướng mạo trang nghiêm của đức Phật; thứ ba chính là phương pháp quán tưởng (phương pháp tu luyện tam-muội); cuối cùng (thứ tư) biến qua hình thức chuyên xưng danh hiệu. Nhưng điểm chính của việc xưng danh chính là lòng tin, kết quả là lấy mục đích vãng sanh Tịnh độ làm cứu cánh. Nhân đó mà tư tưởng niệm Phật chia thành bốn loại phạm trù triết học: Quán tưởng, xưng danh, lòng tin, Tịnh độ.
2. Ba phái Tịnh độ ở Trung Quốc:
Tịnh độ giáo ở Trung Quốc có thể chia thành ba giáo hệ. Thứ nhất là hệ thống của pháp sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn. Thứ hai là hệ thống của đại sư Thiện Đạo. Thứ ba là hệ thống của Tam Tạng Từ Mẫn.
a. Phái ngài Tuệ Viễn
Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn là “Quán tưởng niệm Phật”, tức nhập tam-muội và thấy Phật, vãng sanh chính là mục tiêu của việc niệm Phật. Tam-muội là một trạng thái thể thần viên dung, tinh thần thống nhất. Ai đạt đến cảnh giới này có thể hiểu biết tùy theo căn cơ trình độ của mọi loài và có khả năng quán sát cảnh giới vi diệu mà tai mắt không thể nghe thấy được, kết quả là thấy được Phật. Nhưng cần phải có “đối tượng” là “Phật” mới dễ quán, bằng không thì không có trọng tâm. Ngài Tuệ Viễn cho rằng Tịnh độ là do nghiệp báo chiêu cảm, cho nên chỗ vãng sanh của phàm phu là sự Tịnh độ (sự Tịnh), không có phương pháp đến tướng Tịnh độ và chân Tịnh độ. Nhưng lý luận về cách niệm Phật này cần
phải có thật tướng niệm Phật thì mới đủ khả năng vãng sanh. Thế nên giáo học của hệ thống này là một phái lý luận tánh thường thức, tức là lấy tri thức nghĩa giải làm chính, nên tư tưởng này cuối cùng được các tông: Duy thức, Tam luận, Thiên thai, Hoa nghiêm trọng dụng và nhận làm Tịnh độ Di-đà. Ở đây ý muốn nói là phương tiện Tịnh độ, chứ không phải chân thật Tịnh độ.
b. Phái ngài Thiện Đạo
Các vị đại sư Đàm Loan, Đạo Xước, Thiện Đạo đều cổ xúy tư tưởng “Bổn nguyện” và chấp nhận Báo độ vãng sanh của phàm phu. Tịnh độ Di-đà là do sức bổn nguyện của Phật thành lập để trang nghiêm Tịnh độ, đồng thời là Báo độ, tuyệt đối không phải là Ứng hóa độ. Thể giải (thông đạt, ngộ hiểu), tín ngưỡng Phật trí, cảm ứng từ tâm đại bi mà xuất phát, và do tâm đại bi mà phát nguyện lực rộng lớn phi thường, có khả năng bao hàm hết thảy lý trí, đủ để cho hàng phàm phu vãng sanh về cõi Báo độ này. Đó là nhờ sức nhiếp thọ đại nguyện vô cùng của đức Phật A-di-đà. Bản chất của nhiếp độ: “Thể của độ (cõi) là niết-bàn, chứng quả là pháp tánh vô vi, lạc là cái vui tịch tịnh vô vi”. Đó là Tịnh độ thật tướng quán của ngài Thiện Đạo. Do tác dụng của “nguyện lực”, dẫn dắt chúng ta đến thế giới thật tướng, đồng thời cũng từ nơi thế giới thật tướng này lại phát huy thế giới diệu hữu chỉ phương lập tướng (thế giới Cực lạc). Đây là bản chất đặc biệt để tồn tại tư tưởng này.
Tịnh độ giáo nghĩa của phái Tuệ Viễn là thu nhận thượng căn làm chính, nhưng phái của ngài Thiện Đạo bao quát cả hạ căn (thượng, trung, hạ căn).
Cả hai phương pháp đều mang đến lợi ích, nhưng khuynh hướng rốt ráo có khác nhau.