chúng có người đắc thanh tịnh pháp nhãn, có người đắc quả A-na-hàm, có người chứng quả Lậu tận trí giải, có người đắc Bất thoái chuyển, chúng ta ngày nay cũng đọc tụng kinh này nhưng thử hỏi vì sao chẳng chứng đắc quả vị nào cả? Cư sĩ Bàng Uẩn nghe ngài Mã Minh nói: “Đợi khi ông uống một hớp hết nước Tây Giang thì ta sẽ nói cho ông nghe”[9] thì Bàng Uẩn hoát nhiên đại ngộ, chúng ta ngày nay cũng nghe đến câu này nhưng tại sao không ngộ nổi? Có thể biết rằng, pháp Phật vốn chẳng có cao thấp, nhưng chỗ bất đồng là nằm ở khả năng đối trị căn cơ; cũng như thuốc không có thang cao hay thấp mà nằm ở chỗ nó có khả năng trị được bệnh nào mà thôi!
III. ĐỊNH ĐOẠT VIỆC KHÓ DỄ TRONG MÔN DỄ HÀNH
Bồ-tát Long Thọ liệt pháp môn Tịnh độ vào con đường dễ hành. Chúng ta ngày nay thường cho rằng, pháp môn Tịnh độ tức là pháp môn niệm Phật. Thật ra, trong pháp môn Tịnh độ không chỉ có một pháp trì danh niệm Phật, mà trì danh niệm Phật chẳng qua cũng là một phần trong pháp môn Tịnh độ mà thôi. Chẳng hạn, tu các công đức để hồi hướng cầu sinh thế giới Cực lạc thì có thể vãng sanh; phát nguyện vãng sanh thế giới Cực lạc cũng có thể vãng sanh; lại có người tu Bát-chu tam-muội thành công cũng được vãng sanh vào quốc độ của chư Phật. Những cách thức tu tập này đều nằm trong pháp môn Tịnh độ. Lại trong pháp môn niệm Phật, cũng không dừng ở một pháp trì danh niệm Phật, chẳng hạn Thật tướng niệm Phật và Quán tưởng niệm Phật có chỗ bất đồng với
[9] Bàng Uẩn hỏi Mã Tổ: “Ai là người chẳng cùng vạn pháp làm bạn?” Mã Tổ đáp: “Đợi khi ông uống một hớp hết nước Tây Giang thì ta sẽ nói cho ông nghe”. (cht. Dg).
pháp trì danh niệm Phật. Nay đem các cách thức tu tập trong pháp môn Tịnh độ làm phương pháp để tiện thuyết minh (xem biểu đồ sau).
Chúng ta nhìn vào biểu đồ có thể biết được sáu phương tiện này đều được bao hàm trong pháp môn Tịnh độ. Trong sáu phương tiện ấy, tu bất kỳ phương tiện nào thành công đều có thể sinh vào Tịnh độ của chư Phật. Nhưng nếu luận theo nghĩa rộng thì người tu hành tiến lên quả vị Phật, nếu công đức tự tính chưa khai hiển đầy đủ thì Tịnh độ chưa có thể tự hiện, trong thời kỳ quá độ này không thể không tu để gửi gắm năng lực của mình vào Tịnh độ của chư Phật nhằm nuôi dưỡng thành công quả vị đó. Tất cả phương tiện trên đều nằm trong pháp môn Tịnh độ, như thế thì các pháp môn tu trì của Đại thừa lẫn Tiểu thừa đều không lìa phạm vi Tịnh độ.

Người ta chỉ biết các tông phái còn lại ngoài pháp môn Tịnh độ đều thuộc pháp môn khó hành, duy có Tịnh độ tông thì thuộc pháp môn dễ hành, nhưng đâu biết rằng trong pháp môn Tịnh độ cũng có pháp khó hành. Mức độ khó hành của pháp môn này hoàn toàn không giống với các tông phái khác, ở đây chúng tôi sẽ lần lượt trình bày từng chi tiết một.
1. Thật tướng niệm Phật thuộc pháp khó hành
Thật tướng tức chỉ cho Pháp thân Như Lai, và Phật tính chúng sinh, tướng này khác với huyễn tướng hư giả của vạn pháp nên gọi là Thật tướng. Mặc dù gọi thật tướng tức là vô tướng, vì nó không thể thấy, không thể nghĩ, không thể bàn nên không nằm trong pháp môn sinh diệt. Niệm Thật tướng Phật tức nghĩ tưởng đến pháp thân của mười phương chư Phật, và nghĩ nhớ trong tâm ta vốn là tự tính chân Phật, nếu tình cảnh đều mất thì liền sinh lên cõi Thường tịnh quang, nếu không thì vẫn sinh vào trong ba cõi còn lại.[10] Pháp niệm này là niệm thuộc về vô niệm (chẳng phải niệm cũng chẳng phải không niệm). Điều này há chẳng phải thông qua Thiền tông nhằm phá Bổn tham, nhưng nếu hành giả không hiểu được thì làm sao có thể hạ thủ, còn bàn luận làm chi đến việc tu chứng nữa! Do tịch quang chân tịnh, tự tính không nhiễm nên cảnh giới hiển hiện tức là Tịnh độ, xét đến bản chất của nó thì đó quả là Thiền tông. Từ xưa đến nay, bao nhiêu Thiền giả ngồi đến mòn cả bồ-đoàn, mang đôi hài cỏ rách cùng các nhà nghiên tầm Phật lý theo kinh giải nghĩa, nghe rộng học sâu còn chưa lĩnh ngộ được thật tướng của vạn pháp, huống gì người học thời nay nghe mười hiểu một thì làm sao có thể thấu đạt được tâm tông! Vì thế, pháp Thật tướng niệm Phật thuộc về môn khó hành trong pháp môn dễ hành.
2. Quán tướng niệm Phật thuộc pháp khó hành
Trong pháp môn Tịnh độ, phép quán tưởng cụ thể nhất tức là 16 phép quán trong kinh Quán vô lượng thọ. Người tu hành Tịnh nghiệp, đại khái đều đọc qua kinh này, thế nhưng, độc giả tuy nhiều nhưng một khi ta có ý muốn nương vào họ để tu tập thì chắc chắn số người này lác đác đếm trên đầu ngón tay hoặc chẳng có ai. Nguyên nhân của hiện tượng độc giả thì
[10] Ba cõi còn lại: xem cht. 70, tr. 234.
nhiều, hành giả thì hiếm là vì ngưng trệ nơi cảnh giới, chưa từng tận mục sở thị. Và sự mênh mông vi tế của chúng khó mà tưởng tượng nổi chứ không phải là chỗ ghi nhớ thọ trì không quên của người niệm và đối tượng được niệm của chúng sinh thời mạt pháp mang tâm thô nghĩ tạp. Chẳng hạn, phép quán thứ tư Tưởng cây trong kinh[11] có nói:
“Mỗi chiếc lá cây, chiều rộng đến 25 do-tuần (1 do-tuần, loại nhỏ 40 dặm, loại trung 60 dặm, loại lớn 80 dặm), lá nó ngàn màu, có trăm thứ gân, như anh lạc trời, có các hoa đẹp, màu sắc vàng Diêm-phù-đàn,[12] như vòng lửa quay tròn, giữa lá uyển chuyển, sinh ra các quả, như bình của Đế Thích,[13] có ánh sáng lớn, hoá thành tràng phan, vô lượng lọng báu”.
Nếu chúng ta dựa vào đoạn văn ngắn trên để quán chiếu thì không biết phải quán chiếu thế nào nữa! Thử hỏi: “Một chiếc lá cây, lớn đến một ngàn mấy trăm dặm, thử hỏi hạng độn căn như chúng ta làm sao có thể tưởng tượng nổi? Nếu quán tưởng được thì biết nó sẽ sinh ra quả thế nào đây? Làm thế nào mà nó có thể biến hoá ra tràng phan hay lọng báu? Trong kinh còn miêu tả cảnh giới mênh mông vi tế như thế ở rất nhiều nơi. Quán tưởng một chiếc lá đã không thể được huống gì quán một phần hay toàn bộ thế giới, nên pháp này cũng thuộc môn khó hành trong pháp môn dễ hành.
3. Trì danh niệm Phật vừa dễ vừa khó
Trì danh là niệm danh hiệu Phật, phương pháp này dễ hơn rất nhiều so với hai phương pháp vừa trình bày trên. Bất luận là kẻ nam hay người nữ, người già hay trẻ, người biết chữ hay người tối học, hàng xuất gia hay tại gia, kẻ hiền người ngu
[11] Kinh Quán vô lượng thọ Phật 1, T12n365, p342b14.
[12] Vàng Diêm-phù-đàn: xem cht. 35, tr. 194.
[13] Bình Đế Thích: xem cht. 36, tr. 194.
hay kẻ nhàn người bận, đối với sáu chữ “Nam-mô A-di-đà Phật” thì chẳng ai mà không biết niệm, nên phương pháp này tương đối dễ tu. Bàn về thời gian tu tập, trong Hạ phẩm hạ sinh của kinh Quán vô lượng thọ nói, khi lâm chung người nào niệm đến mười niệm thì liền được vãng sanh; trong nguyện thứ 18 của kinh Vô lượng thọ có nói, mười phương chúng sinh, nếu ai xưng danh trong khoảng mười niệm, thì liền được vãng sanh; trong kinh A-di-đà dạy, người nào chấp trì danh hiệu trong vòng bảy ngày cũng được vãng sanh. Làm theo được những lời dạy này không phải là khó nhưng nói một cách nghiêm túc thì ba phương pháp này cũng có chỗ khó hành của nó.
Thứ nhất, mười niệm trong Quán kinh là trong lúc lâm chung, theo nội dung được nói trong kinh thì lộ trình vãng sanh này phải đầy đủ bốn điều kiện sau: Một là, thân nằm trên giường bệnh, chẳng phải thuộc về nạn hoạnh tử; hai là, khi lâm chung, thần thức phải minh mẫn, có thể nghe được, tư duy được và có thể niệm được danh hiệu; ba là, có thiện tri thức gia trì bên cạnh người bệnh; bốn là, niềm tin và thực hành phải đầy đủ, một chút cũng không được nghi ngờ. Nếu thiếu một trong bốn nhân tố này thì người mất không thể vãng sanh, nên việc khó hành hay dễ hành đều không thể nói cho rốt ráo. Nhìn từ sự thật của vấn đề thì cái khó hành nhiều hơn là cái dễ.
Thứ hai, nguyện thứ mười tám của Phật A-di-đà đích thực mang tính từ bi rất cao nhưng cũng khiến mọi người phát sinh hai điểm nghi ngờ: Một là, khi niệm phải thế nào mới gọi là chí tâm tín lạc (nghe pháp tin vui) thì rất khó mà đoán định được, nhỡ ra trong mười niệm có bao nhiêu niệm không chí tâm thì cần phải trừ hao ra và có thêm những niệm khác bổ sung vào hay không? Hai là, mười niệm được nói đến là
trong lúc bình thường hay khi lâm chung? Nếu là lúc bình thường thì bất kỳ người nào chỉ cần ở trong thời gian sống mấy mươi năm của cuộc đời họ, có một khoảng thời gian ngắn mà niệm được mười niệm, thời gian còn lại đều bị những trần lao phiền não bao phủ tâm niệm thì cuối cùng cũng được vãng sanh sao? Nếu là lâm chung thì tương đồng với tình hình lâm chung của Hạ phẩm hạ sinh trong Quán kinh được trình bày ở trên, cần phải có bốn điều kiện trọn vẹn mới có hy vọng vãng sanh được. Cho nên cái được gọi là “mười niệm”, bất luận là chỉ cho lúc bình thường hay lúc lâm chung đều có chỗ cần bàn luận hoặc trở ngại của nó.
Thứ ba, bảy ngày trì danh thì điều này cũng dễ dàng, người tu hành từng tham gia khoá tu Phật thất, đương nhiên đều phù hợp với điều kiện bảy ngày trì danh, cũng có kinh nghiệm thâm niên này, xét theo lý thì đều có thể vãng sanh. Song, trong kinh còn chỉ ra bốn chữ “Nhất tâm bất loạn” làm tiêu chuẩn cho bảy ngày trì danh, nếu có ai niệm được nhất tâm bất loạn thì đương nhiên lâm chung sẽ nhìn thấy Phật đến tiếp đón. Giả sử, tuy niệm bảy ngày mà chưa thể nhất tâm bất loạn thì Phật có thể đến tiếp đón hay không? Đây là vấn đề lớn cần phải luận bàn. Không chỉ dừng lại ở đây mà chỗ “nhất tâm bất loạn” trong kinh đã chỉ ra thì thời gian bất loạn ấy là chỉ trong mấy giây, mấy phút, mấy giờ hoặc mấy niệm, hoặc nửa giờ thì có thể được cho là nhất tâm bất loạn không? Hay là suốt bảy ngày đều bất loạn? Nếu được tính trong khoảng thời gian ngắn mấy giây, mấy phút, mấy niệm, mấy giờ thì đương nhiên cũng sẽ có người thực hiện được và chắc chắn sẽ được vãng sanh. Nhưng nếu phải nhất định trong bảy ngày từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc đều nhất tâm bất loạn thì tôi dám đoán chắc rằng, tất cả những người trải qua khoá tu Phật thất chưa có người nào có thể đạt được kết quả này. Nếu
theo tiêu chuẩn này để chọn người đạt mục tiêu thì đương nhiên cũng chẳng có ai xứng danh ở bảng vàng để được vãng sanh. Như vậy có thể thấy, bảy ngày trì danh là khó hay dễ thì quả thực rất khó nói, cho nên tôi mới bảo là vừa dễ vừa khó.
Trì danh niệm Phật, bậc cổ đức đều nói là vạn người tu vạn người thành, bất luận dựa vào lý luận, sự thật hay Phật nguyện thì ở một phương diện nào đó chúng ta có thể tin được. Nhưng những người tu pháp môn Tịnh độ xưa nay đối với pháp tu trì danh cũng thiên sai vạn biệt; có người chuyên niệm Di-đà, có người thì niệm luôn cả danh hiệu chư Phật và Bồ-tát khác; có người kiêm tu cả các pháp Thiền, Luật, Giáo, Mật, nhưng cũng có người thì không. Có người trì niệm 300, 500 cho đến mấy ngàn vạn danh hiệu đều không nhất định, vậy thì rốt cuộc phải trì bao nhiêu danh hiệu trong một ngày mới phù hợp với tiêu chuẩn đặt ra? Hoặc niệm Phật như luyện binh, ở chỗ niệm tinh chuyên chứ không cần ở chỗ niệm nhiều, niệm tinh chuyên 500 tiếng thì có giống với niệm mấy vạn tiếng mà chẳng tinh chuyên không? chỗ cốt yếu của nó là cái vi tế nằm trong vi tế, cho nên, pháp tu trì danh niệm Phật vẫn còn nhiều bút mực để luận bàn về tiêu chuẩn của nó.
4. Tu Bát-chu tam-muội thuộc pháp khó hành nhất
Bát-chu tam-muội còn gọi là Phật lập tam-muội, pháp này có xuất xứ từ kinh Bát-chu tam-muội, lấy 90 ngày làm một thời kỳ. Trong 90 ngày, thân thường thực hành không nghỉ, miệng thường trì danh hiệu A-di-đà không nghỉ và tâm thường niệm A-di-đà Phật không nghỉ. Người nào thường thực hành Tam-muội này mà thành tựu thì có thể thấy mười phương chư Phật đứng ở trước mặt họ nên gọi là Phật lập tam-muội. Theo nội dung trình bày trên, chúng ta có thể biết người tu định này
cần phải: (1). Dựa vào kinh Bát-chu tam-muội mà tu; (2). Có đạo tràng thanh tịnh để cắt đứt ngoại duyên; (3). Có thời gian rảnh rỗi từ ba tháng trở lên; (4). Tinh thần minh mẫn và thể lực kiện khang để có thể hoàn mãn được pháp sự vô cùng mệt mỏi trong thời gian 90 ngày tu tập; (5). Có đầy đủ phương tiện thiện xảo. Vì tu Tam-muội này phải có đủ năm điều kiện trên nên từ xưa đến nay mặc dù có người tu theo phương pháp này nhưng ít ai đạt được đại định. Chỉ có bậc đại Bồ-tát mới có thể đạt được tam-muội này, an trú trong tam-muội thấy Phật hỏi pháp, cởi bỏ lưới nghi, còn hạng phàm phu chúng ta thì không thể đạt được tam-muội ấy. Chính vì thế mà ngài Cưu-ma-la-thập đã nói: “Bát-chu tam-muội, từ vô thuỷ sinh tử đến nay, hàng Nhị thừa còn không thể đắc huống gì hạng phàm phu”[14] (Xem Viễn Thập đại thừa yếu nghĩa vấn đáp 11), nên pháp này thuộc phương pháp khó hành nhất.
5. Hồi hướng công đức, cầu sanh Cực lạc, khó có thể phân biệt khó hay dễ
Đây là pháp tu căn cứ vào nguyện thứ 20 của đức Phật Di-đà: “Nếu Ta thành Phật, chúng sinh mười phương, nghe danh hiệu Ta, luôn niệm nước Ta, trồng các cội đức, chí tâm hồi hướng, muốn sanh nước Ta, nếu không thành tựu, không thành Chánh giác”. Đức Phật Di-đà đã có lời nguyện này, đương nhiên nếu có ai đem bất kỳ công đức nào do mình làm được để hồi hướng nguyện sinh về nước Ngài thì khi mạng chung ắt được vãng sanh, điều này hoàn toàn không có gì đáng nghi ngờ. Chẳng qua trong lời phát nguyện có bốn chữ “trồng các gốc đức” thì phạm vi của chữ “các” ở đây khó có thể hoạch định được là bao nhiêu? Điều này chẳng phải ra chợ mua một vài con chim, con cá phóng sinh rồi hồi hướng
[14] Cưu-ma-la-thập pháp sư đại nghĩa 2, T45n1856, p135a02.
là có thể tính đếm được; cũng tuyệt nhiên không phải bố thí cho người nghèo bệnh một hai đồng tiền lẻ để hồi hướng cầu sanh Tịnh độ mà có thể tính đếm được, vì những nghĩa cử này đều chưa thể đạt đến trình độ của “các” cội đức. Lúc nào cũng cần phải làm các công đức để hồi hướng cầu sanh thì mới có thể phù hợp với ý nghĩa của câu “trồng các cội đức”. Nhưng thử hỏi, nếu chúng ta thực hiện các công đức như kinh đã nói thì rốt cuộc phải làm được bao nhiêu mới có thể vãng sanh?
Quán kinh[15] dạy: “Người nào muốn sinh về nước kia thì cần tu hành ba việc phước lành. Một là, hiếu dưỡng cha mẹ, tôn thờ sư trưởng, từ tâm không giết, tu mười thiện nghiệp. Hai là, thọ trì Tam quy, giữ đủ các giới, chẳng phạm oai nghi. Ba là, phát tâm Bồ-đề, tin sâu nhân quả, đọc tụng Đại thừa, khuyên người tiến tu. Làm ba việc trên, gọi là Tịnh nghiệp”. Trồng các gốc đức, nếu chỉ cho việc thực hiện ba công đức phước lành này thì cũng chẳng đơn giản chút nào, nên hồi hướng công đức cầu sinh thế giới Cực lạc thì pháp tu này là khó hay dễ cũng không làm sao nhận định được.
Trong kinh Vô lượng thọ,[16] nói về nhân duyên vãng sanh Trung bối[17] như sau: “Trung bối là mười phương thế giới, nhân dân trời người, nếu ai chí tâm nguyện sinh về nước kia, tuy không thể làm được sa-môn, tu công đức lớn, nên phát tâm Vô thượng bồ-đề, một lòng chuyên niệm Phật Vô Lượng Thọ, tu ít nhiều việc thiện, phụng trì trai giới, xây dựng tháp tượng, cúng dường sa-môn thức ăn, treo túi hương thơm, rải hoa đốt hương, đem công đức hồi hướng này nguyện sanh về
[15] Quán kinh 1, T12n365, p341c08.
[16] Kinh Vô lượng thọ 2, T12n360, p272b24.
[17] Trung bối: xem cht. 5, tr. 438.
nước kia khi người ấy lâm chung, Phật Vô Lượng Thọ, hoá hiện thân tướng, tướng tốt chói sáng, như pháp thân Phật, cùng các đại chúng, hiện trước người ấy, tức theo hoá Phật, vãng sanh nước kia, đến bất thoái chuyển, công đức trí tuệ, lần lượt như Thượng bối”. Có thể nói, bối này phần lớn là việc phát tâm Bồ-đề, chuyên niệm đức Phật kia, hồi hướng công đức, nguyện sinh thế giới Cực lạc. Theo kinh văn trình bày trên, thì công đức được hồi hướng ấy ngược lại không đơn giản chút nào, hoàn toàn chẳng phải là cái mà hạng gàn dở cùng mạt chúng ta có thể làm được. Cho nên đối với việc hồi hướng công đức, đành phải tuỳ duyên tuỳ lực mà thực hiện, lấy nó làm một phần trợ duyên của việc vãng sanh, mà không nên lấy pháp này làm trọng điểm.
6. Phát nguyện vãng sanh thế giới Cực lạc là pháp dễ hành trong môn dễ hành.
Pháp tu này dựa vào lời nguyện thứ 19 của đức Phật A-di-đà: “Nếu Ta thành Phật, chúng sinh mười phương phát tâm Bồ-đề, tu các công đức, chí tâm phát nguyện muốn sanh ở nước Ta, lúc tuổi thọ hết, nếu không cùng đại chúng vây quanh trước người ấy thì Ta không thành Chánh giác”. Theo lời phát nguyện này, ai từng một lần phát nguyện sanh về thế giới Cực lạc, lúc thọ mạng hết, chắc chắn Phật đến tiếp dẫn vãng sanh, so với các pháp tu đã trình bày trên thì pháp tu này cũng dễ đạt được, nên chúng tôi có thể gọi là pháp dễ hành duy nhất trong môn dễ hành. Đối với lời phát nguyện của đức Phật, mặc dù có tám chữ “phát tâm Bồ-đề, tu các công đức” nhưng nếu chúng ta trong lúc phát nguyện, chỉ cần ở lời nguyện nêu lên câu: “Con nay vì đạo Bồ-đề, tu các công đức, chí tâm phát nguyện…”, nếu lúc bình thường có thể tùy duyên tu các phước thiện thì sẽ tương ứng và không trái với lời phát nguyện của đức Phật. Hơn nữa, khi phát nguyện cần
phải thành tâm tuân thủ các giới cấm, dùng hương hoa rau quả cúng dường Tam bảo, kết hợp với việc tụng kinh, niệm chú và xưng tán Phật hiệu. Những công phu hành trì này đều có thể gọi là tu các công đức. Lúc ấy nếu thường phát khởi tâm Bồ-đề làm các việc thiện như in ấn kinh điển, mua chim cá phóng sinh, bố thí cho người bệnh khổ, cung hiến vàng bạc xây dựng chùa tháp… bất kể là nhiều hay ít cũng đều có thể gọi là tu các công đức. Bất luận hạng người nào, chỉ cần một lần phát nguyện vãng sanh, lúc lâm chung dù giữ được chánh niệm hay không thì đức Phật cũng quang lâm tiếp dẫn, và một khi Phật đã hiện tiền thì chánh niệm không cần cầu cũng tự đắc. Chính vì thế mà tôi cho rằng trong các pháp tu hành của môn Tịnh độ, chỉ có phát nguyện là pháp tu dễ nhất và cũng là thoả đáng thiết thực nhất.
Kinh Lăng-nghiêm[18] nói: “Thuần là tưởng thì bay lên, ắt sanh lên các cõi trời. Nếu trong tâm bay lên, kiêm tu cả phước và tuệ, cùng nguyện thanh tịnh, thì tự nhiên tâm được khai ngộ, thấy mười phương Phật, tất cả Tịnh độ, theo nguyện vãng sanh”. Xem ra, người đã phát nguyện thanh tịnh ắt sinh về nước Phật, chứng tỏ lời dạy của chư Phật như một bức tường ngôn ngữ thép không thể lay chuyển được. Người đời khi đọc kinh Di-đà, chỉ biết nội dung bộ kinh nói trong bảy ngày trì danh hiệu Phật mà không biết điểm cốt lõi nhất của toàn bộ phẩm kinh này là ở chỗ khuyên người phát nguyện.
Khi tu ở đạo tràng Phật thất viên mãn, thường có công đoạn cử hành niệm Phật để hồi hướng thì trong văn hồi hướng đó bắt đầu từ câu: “Xin cho con đến lúc lâm chung không chướng ngại” đến câu: “Tương lai rốt ráo được thành tựu”, tức là phát nguyện sinh về nước Cực lạc. Sau khi phát nguyện
[18] Kinh Lăng-nghiêm 8, T19n945, p143b16.