LUẬN VỀ PHÁP MÔN TỊNH ĐỘ
Ấn Quang
Luận rằng bản tánh của chúng sanh cùng với chư Phật vốn không hai, nhưng vì chúng sanh không làm chủ được tự tánh nên bị trần lao làm nhiễm ô, thói quen che lấp, do đó mê ngộ khác nhau, chúng sanh và Phật cách biệt. Cái mê của chúng sanh có cạn sâu, căn cơ cao thấp, cho nên đức Như Lai mới tùy theo căn cơ mà thiết lập giáo pháp, tùy bệnh mà cho thuốc, vì thật thí quyền, khai quyền hiển thật,[1] trình bày pháp Nhất thừa bằng mọi cách. Những ai thiện căn đã thành thục thì giúp họ lên thẳng bờ giác, còn những ai ác nghiệp sâu dày thì khiến họ lần lần ra khỏi trần lao. Đức Như Lai nói pháp lớn nhỏ, chậm nhanh, một nửa hay trọn vẹn trong suốt 49 năm là tùy theo chủng tánh mà giáo hóa.
Pháp môn các tông giáo khác phần lớn là nương vào sức của chính mình, dẫu nay túc căn sâu dày, triệt ngộ tự tâm, nhưng chưa hết Kiến hoặc và Tư hoặc, thì vẫn nằm trong phạm vi sanh tử, chưa thể thoát khỏi. Huống nữa là thọ thai ấm, xúc cảnh sanh giác, từ giác đến giác thì rất ít, mà từ mê vào mê thì rất nhiều. Bậc thượng căn còn như thế, thử hỏi kẻ trung hạ ra sao? Muốn thoát khỏi sanh tử thật không dễ, chỉ có pháp môn niệm Phật cầu sanh Tịnh độ, chuyên nương tựa vào
[1] Vì thật vì quyền, khai quyển hiển thật: Pháp thích ứng với căn cơ nhất thời gọi là quyền (權). Pháp cứu cánh bất biến thì gọi là thật (實). Khai quyền hiển thật (開權顯實) là pháp trừ sự chấp trước vào quyền giáo phương tiện của Tam thừa đề hiển bày nghĩa chân thật Nhất thừa. Đây là từ ngữ do tông Thiên thai y cứ theo kinh Pháp hoa lập ra.
nguyện lực của đức Phật A-di-đà, không luận thiện căn thành thục hay chưa, ác nghiệp nặng nhẹ, cho đến năm nghịch mười ác, mà chỉ cần sanh lòng tin phát nguyện là được. Ai thọ trì danh hiệu đức Phật, đến khi lâm chung, nhất định được đức Phật A-di-đà đến tiếp dẫn, vãng sanh về Tịnh độ. Người thiện căn thành thục, đương nhiên quả Phật được viên mãn, người ác nghiệp sâu dày, cũng may mắn dự vào dòng Thánh. Nếu đem so sánh với người nương vào tự lực, trong số người tu cho thành tựu thì được mất, khó dễ rất khó nói. Thế nên pháp môn Tịnh độ này là con đường chính yếu của ba đời chư Phật độ sanh, là pháp môn vi diệu của thượng Thánh hạ phàm cùng tu, các kinh điển Đại thừa đều nêu điểm cốt lõi này, Tổ sư nhiều đời không ai mà không hành theo.
Pháp môn Tịnh độ rất giản dị, dù người hạ căn cũng có thể tu được, do vậy mà nhiều người coi thường Tịnh độ. Không biết một môn Tịnh độ bao trùm ba căn (thượng, trung, hạ căn), tóm thâu mười pháp.[2] Phẩm Nhập pháp giới trong kinh Hoa nghiêm, Bồ-tát Thiện Tài sau khi chứng ngộ ngang bằng với chư Phật, Bồ-tát Phổ Hiền mới đem mười đại nguyện vương, khuyến khích sách tấn Thiện Tài và Hoa tạng hải chúng, giúp họ vãng sanh về thế giới Tây phương Cực lạc, từ đó quả Phật được viên mãn.
Quả vị Đẳng giác của Thiện Tài và Hoa tạng hải chúng, không có một phàm phu Nhị thừa, cho đến bốn mươi mốt địa vị Bồ-tát pháp thân, là những người phá vô minh chứng ba
[2] Mười pháp (thập pháp 十法): chỉ cho 10 pháp mà Bồ-tát thành tựu. 1. Thành tựu chánh tín, 2. Thành tựu hạnh thanh tịnh, 3. Thành tựu tính chân thật, 4. Ưa thích tâm Bồ-đề, 5. Ưu thích chánh pháp, 6. Ưa thích quán xét chánh pháp, 7. Tu hành chánh pháp và thuận chánh pháp, 8. Xa lìa kiêu căng, ngã mạn, 9. Khéo thông suốt những lời kín đáo, sâu xa, 10. Không chuộng pháp Thanh văn, Duyên giác.
đức[3] mà còn hồi tâm niệm Phật, nguyện sanh Tây phương. Lại trong Hoa tạng hải, Tịnh độ vô lượng đều hồi hướng Tây phương. Do đó vãng sanh Cực lạc là pháp môn vi diệu để thoát khổ, là con đường tắt chân chánh đi đến giác ngộ nhanh nhất.
Lại nữa, Thiền sư Vĩnh Minh, vì những người tu hành chỉ bày yếu đạo, vạch ra bốn liệu giản: Một, có Thiền có Tịnh độ, cũng giống như cọp mọc thêm sừng, hiện tại làm thầy mọi người, mai sau làm Phật tổ. Hai, không Thiền có Tịnh độ, muôn người tu muôn người đạt, nếu được diện kiến đức Phật A-di-đà thì lo gì không khai ngộ. Ba, có Thiền không Tịnh độ, trong mười người hết chín người sai đường, ấm cảnh như ở trước mắt, rồi cứ đi theo sự sai lầm đó. Bốn, không Thiền không Tịnh độ, muôn kiếp ngàn đời luôn nằm trên giường sắt, ôm trụ đồng, không có người nương tựa. Đây là bốn liệu giản của Thiền sư Vĩnh Minh, chính là giềng mối của Đại tạng, là gương sáng cho việc tu trì. Như thế, trước tiên cần phải nhận thức đúng đắn thế nào là Thiền, thế nào là Tịnh, thế nào là có, thế nào là không, sau đó mới theo văn mà chia chẻ, thì biết được từng chữ thích đáng, không thể thay đổi một chữ nào.
Thiền nghĩa là chúng ta vốn đầy đủ Phật tánh chân như, tức là bản lai diện mục trước khi cha mẹ sanh, không năng không sở, vắng lặng chiếu sáng, lìa niệm linh tri,[4] đó là tâm thể hoàn toàn chân chánh.
[3] Ba đức 三德: theo Đại thừa nghĩa chương quyển 18 nói ba đức là, Pháp thân, Giải thoát, Bat-nhã. Luận Phật tính quyển 2 giải thích ba đức của quả vị Phật là Trí đức, Đoạn đức (đức đoạn diệt phiền não), Ân đức (đức do nguyện lực cứu độ chúng sanh mà ban ân huệ cho chúng sanh) v.v…
[4] Linh tri 靈知: trí tuệ sẵn có trong mỗi người.
Tịnh độ nghĩa là tín, nguyện, trì danh, cầu sanh Tây phương. (Chẳng phải thiên về duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di-đà).
Người tu thiền là nỗ lực tham cứu, quên hết mọi duyên cảnh, chánh niệm vắng lặng tột cùng, thấy được bản lai diện mục một cách triệt để, thấy rõ tâm tánh.
Người tu Tịnh độ là phát tâm chơn thật, sanh lòng tin, phát nguyện, trì danh hiệu Phật, cầu sanh Tây phương.
Thiền cùng với Tịnh độ là thuận giáo, hợp lý. Có Thiền có Tịnh độ là tùy theo căn cơ, thích nghi sự tu học. Một bên là lý, một bên là sự, lý tuy như vậy, nhưng cần phải đúng như lý mà thực hành, thực hành để chứng cái lý cùng cực, cần nhất là phải biết chính mình một cách thật sự. Nếu tham thiền mà chưa chứng ngộ, hoặc ngộ mà chưa thấu triệt, đều không được gọi là có thiền. Nếu niệm Phật mà không có tín nguyện, hoặc có tín nguyện mà không chơn thật, tâm thần bất định, gợi lên những việc đã qua, hoặc thực hành tinh tấn nhưng nhân địa không chân chánh, tâm tham luyến cảnh trần, cho đến mong cầu sự giàu sang mai sau, hay sanh lên cõi trời để hưởng sung sướng, đều không gọi là có Tịnh độ.
Một, có Thiền có Tịnh độ cũng giống như cọp mọc thêm sừng, hiện tại làm thầy thiên hạ, mai sau làm Phật tổ. Người này ngộ được Thiền tông một cách thấu triệt, thấy rõ được tâm tánh, lại còn thâm nhập kinh tạng, biết đủ mọi pháp môn quyền thật của Như Lai, đối với các pháp chỉ lấy một pháp tín nguyện niệm Phật, tự lợi lợi tha. Người này có đại trí tuệ, có đại biện tài, tà ma ngoại đạo nghe đến là mất hết hồn vía, như cọp mọc thêm sừng. Nếu như có người đến học, thì tùy theo căn cơ mà nói pháp. Người ứng hợp với Thiền Tịnh song tu, thì đem Thiền Tịnh song tu để hướng dẫn họ. Người ứng hợp với chuyên tu Tịnh độ, thì đem chuyên tu Tịnh độ hướng dẫn
họ. Không luận thượng trung hạ căn, ai cũng được trang bị cho chính mình một sự thấm nhuần thật sự, như thế chẳng phải đạo sư của trời người sao? Người này khi lâm chung, mong được Phật tiếp dẫn, vãng sanh thượng phẩm, trong khoảng nháy mắt, hoa nở thấy Phật, được Vô sanh nhẫn, cuối cùng, chứng được sơ trụ viên mãn, có năng lực hiện làm Phật trong trăm cõi, cho nên nói mai sau làm Phật tổ.
Hai, không Thiền có Tịnh độ, muôn người tu muôn người đạt được, nếu được diện kiến đức Phật A-di-đà, lo gì không khai ngộ. Người này tuy chưa thấy rõ được tâm tánh, nhưng lại quyết chí tu Tịnh độ, cầu sanh Tây phương, chí thành niệm Phật, cảm ứng đạo giao, nhất định được nhiếp thọ. Người nào nỗ lực tu pháp môn này, chắc chắn được vãng sanh, dù có tạo năm nghịch mười ác, nhưng xưng mười niệm, cũng đều nhờ Phật hóa thân, đi trước tiếp dẫn. Như vậy chẳng phải muôn người tu muôn người đạt được sao? Một khi đã sanh về Tây phương, thấy Phật nghe pháp, tuy có nhanh chậm, nhưng đã cao dự vào dòng Thánh, quyết không thoái chuyển, tạm chứng Thánh quả. Sự khai ngộ của người này không cần phải nói ra. Cho nên nói, nếu được diện kiến đức Phật A-di-đà lo gì không khai ngộ.
Ba, có Thiền không Tịnh độ, trong mười người hết chín người sai đường, âm cảnh hiện ra trước mắt, luôn bị cuốn đi bởi sự sai lầm đó. Người này tuy biết được tâm tánh chút ít, nhưng chưa hết Kiến, Tư hoặc, phải cần gọt bỏ sạch, cho đến không sót gì, thì mới xa lìa sanh tử. Nếu phiền não chưa đoạn, thì còn trôi nổi trong sáu nẻo khó mà trốn thoát, biển sanh tử càng sâu, đường giác ngộ càng xa, đến khi mạng chung về đâu chẳng biết, trong mười người hết chín người như thế. Do đó nói mười người hết chín người sai đường (Ta lộ 蹉路).
Chữ “Ta 蹉” có nghĩa là “Ta đà 蹉跎”, theo người thế gian gọi là “nấn ná, nán lại, chậm trễ, phí thời gian (đảm các 擔擱)”. Âm cảnh là cảnh thân trung ấm, khi sắp chết hiện ra mọi nghiệp lực thiện ác trong đời này hoặc nhiều kiếp, trong khoảng nháy mắt liền theo nghiệp lực, phải chịu thọ sanh, không thể làm chủ chính mình dù chỉ một mảy may. Cũng giống như người mắc nợ, ai mạnh thì kéo trước, tâm bị trói buộc nhiều mối, nơi nào nặng thì rơi về nơi đó. Thế nên nói âm cảnh hiện ra trước mắt, cuốn đi.
Bốn, không Thiền không Tịnh độ, muôn kiếp ngàn đời phải chịu cảnh nằm trên giường sắt, ôm trụ đồng, không có người nương tựa. Người này chưa được giác ngộ thấu triệt, mà lại không mong cầu Tịnh độ, tâm thần bất định, tu theo các pháp môn khác, không phải chỉ cho những người vùi đầu tạo nghiệp, không tu hành định tuệ, không thể quân bình, chưa đoạn trừ lậu hoặc để chứng chơn thừa, lại không chịu nương tựa lực từ bi của Phật, mang nghiệp vãng sanh, do cả đời tu trì công đức, nên cảm quả đời sau hưởng phước báo trời người. Hiện tại đã không có trí chân chánh, đời sau nhất định tùy theo phước chuyển, hưởng phước rất lớn, ác nghiệp cũng rất nhiều, đã tạo ác nghiệp thì khó trốn khỏi ác báo, một hơi thở ra mà không trở lại liền đọa vào địa ngục, trả nợ đời trước. Đó gọi là giường sắt và trụ đồng.
Người tạo nghiệp như vậy, cũng giống như người mù không bao giờ thấy được ánh sáng mặt trời, tuy có chư Phật, Bồ-tát rủ lòng từ bi, nhưng người này ác nghiệp quá nặng, nên không thể được lợi ích, chịu khổ muôn đời, cho nên nói không có người nương tựa.
Luận rằng tất cả pháp môn, chuyên dựa vào tự lực, pháp môn Tịnh độ thì dựa vào Phật lực. Tất cả pháp môn, khi diệt sạch
hết hoặc nghiệp, mới có thể liễu thoát được sanh tử. Còn pháp môn Tịnh độ thì mang nghiệp vãng sanh, liền dự vào dòng Thánh. Lại nữa, khi đức Phật còn tại thế, chúng sanh nghiệp sắc tâm (thân vật lý và tâm) thù thắng, nên dựa vào tự lực, có khả năng chứng đạo. Nay đời mạt thế, căn cơ chúng sanh thấp kém, nghiệp chướng nặng nề, tri thức cạn cợt, nếu như bỏ Tịnh độ thì giải thoát từ đâu? Thiền sư Vĩnh Minh sợ đời không biết, cho nên đặc biệt đưa ra liệu giản để chỉ bày, thật đúng là thuyền báu giữa bến mê, ngọn đèn sáng trong đêm tối. Pháp môn niệm Phật tu trì Tịnh độ, nên lấy tín, nguyện, hạnh làm tông, tín là dốc lòng tin vào Phật lực. Trong nhân địa đức Phật A-di-đà phát 48 lời nguyện, nguyện nào cũng nhằm mục đích độ sanh. Trong đó Ngài nói: nếu ai niệm danh hiệu Ta, mà không sanh vào nước Ta, thì Ta thề không thành Phật. Nay nhân tròn quả mãn, nên mình niệm Phật, nhất định được vãng sanh.
Thứ nữa là tin vào lòng từ bi của Phật lực, nhiếp thọ chúng sanh, như mẹ nhớ con, con lại nhớ mẹ, như khi mẹ nhớ thì quyết định được tiếp dẫn. Tin vào pháp môn Tịnh độ, như bốn liệu giản của Thiền sư Vĩnh Minh đã nói: so với các pháp khác, trong đó có lớn nhỏ, khó dễ, được mất, lẽ tất nhiên là không giống nhau, dù các vị thầy nào tán dương ca ngợi các pháp môn khác, vẫn không bị lay động, cho đến chư Phật hiện ra khuyến khích an ủi, khiến tu pháp môn khác, cũng không thay đổi hay thoái chuyển. Đây mới đích thực là tín.
Nguyện là nguyện ngay trong đời này, thệ sanh Tây phương, không cần phải trải qua nhiều đời tu tập ở cõi uế trược, từ mê vào mê. Lại nguyện khi sanh vào Tây phương rồi trở lại Ta-bà độ thoát tất cả chúng sanh.
Hạnh là nương vào giáo pháp mà khởi hạnh chơn thật. Trong chương Đại Thế Chí niệm Phật tam-muội nói rằng: Nhiếp hết sáu căn, niệm thanh tịnh liên tục, thì đạt được Tam-ma-địa (định), đây là đệ nhất. Cho nên pháp niệm Phật là nhiếp hết sáu căn, trước khi nhiếp hết sáu căn, đầu tiên là nhiếp hai ba căn. Hai ba căn là gì? Là tai, miệng, ý. Với một câu sáu chữ: “Nam-mô A-di-đà Phật”, một câu một chữ, miệng niệm rõ ràng, tâm nhớ kỹ lưỡng, tai nghe minh bạch, nếu như có chỗ không rõ ràng là không chân thật mà vọng tưởng (chỉ niệm mà không nghe, thì dễ sanh vọng tưởng). Niệm Phật cần nhất là câu chữ rõ ràng, không để tư tưởng bấn loạn. Xem kinh cũng thế, chớ để mất chú tâm, phân biệt lộn xộn, như thế lợi ích thì ít, mà tình tưởng thì nhiều. Thuở xưa, có người chép kinh, ghi chép chí thành, chuyên tâm nhất ý, chỉ biết chép kinh, không thấy gì khác, đến lúc trời tối, chép mãi không thôi, bất chợt có người bảo trời đã tối, chép kinh sao được? Lúc đó, người chép kinh niệm bị xao động, nên không chép được nữa. Luận rằng, phân biệt sáng tối là do vọng kiến của chúng sanh, phàm tình của chúng sanh, cho nên chuyên tâm nhiếp ý, vọng hết tình không, chỉ biết chép kinh, không biết trời đã tối, cũng không biết trời tối không còn ánh sáng không thể chép kinh được, cho đến khi có người đến quấy rối, lúc đó vô minh dấy lên, tư tưởng bấn loạn, vọng niệm xuất hiện; đồng thời phân biệt có mặt, ánh sáng trở thành tối tăm, không thể chép kinh được. Vì thế nên biết, cách dụng công là chuyên chú nhiếp tâm một cách đúng đắn, tư tưởng không phân tán, nếu tư tưởng không phân tán, thì làm gì có sự nhận thức sai lầm, nhận thức sai lầm đã không, tức là trí chân chánh.
Lại nữa, người tu Tịnh độ nên đề xướng nhân quả. Người có trí tuệ, đương nhiên là có luân thường, nên hiểu rõ việc gì nên
làm và việc gì không nên làm. Còn đối với người bình thường, hoặc người hiểu biết thấp kém, nếu không đem thuyết nhân quả hay những sự tích báo ứng trình bày cho họ một cách rõ ràng, thì lấy gì để cho họ cảnh tỉnh trau dồi đức hạnh thúc liễm thân tâm? Cho nên nhân quả là cánh cửa đầu tiên để bước vào đạo. Song, nỗ lực tin nhân quả là việc không dễ tí nào. Sơ quả của Tiểu thừa, Sơ địa của Đại thừa đều dốc lòng tin nhân quả một cách tuyệt đối. Từ Sơ địa trở xuống, sơ quả trở lại, một khi gặp nghịch duyên như sát sanh, trộm cắp, dâm dục, nói dối, thì không thể đảm bảo được liền, khởi hoặc tạo nghiệp theo nó. Có những người thông minh mà vẫn coi thường nhân quả, họ cho đó chẳng qua là để dạy cho những ai còn thấp kém. Nếu nói như thế thì không hiểu biết gì về ý đó, cho nên không đủ gọi là tin. Biết mà chính mình không thực hành lấy cũng không đủ gọi là tin. Chỉ có sơ quả Sơ địa, hay những vị đã dự vào dòng Thánh, mới có thể không thọ đời sau, người không thọ đời sau thì không bị chi phối bởi sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; như thế mới gọi là dốc hết lòng tin. Nên Mộng Đông (Thiền sư Triệt Ngộ) nói rằng: Người giỏi bàn về tâm tánh, thì nhất định không tách rời nhân quả; người tin nhân quả sâu sắc thì dứt khoát biết rõ tâm tánh. Nhưng tại sao thế gian, người niệm Phật thì nhiều, còn người thật sự hiểu về cái chết thì ít? Bởi vì, người niệm Phật không có niềm tin sâu sắc, lòng phát nguyện thiết tha, chỉ cầu phước báo, trông mong đời sau được giàu sang. Họ đâu biết rằng trông mong đời sau được giàu sang, cũng giống như bắn tên lên trời, hết sức lại rơi xuống, không những vô ích mà còn bị tổn hại. Như người niệm Phật đời nay, cảm ứng được phước báo nhân thiên, có phước báo nhưng không có chánh trí. Do có phước báo nên có thế lực địa vị giàu sang; do không chánh trí nên bị ngu si không biết nhân quả. Người không tin nhân
quả mà ở vào thế lực địa vị giàu sang, cũng giống như hổ mọc thêm cánh càng tăng thêm ác độc. Thế nên phước báo càng lớn thì tạo oan nghiệt càng nhiều, một khi đã tạo ác nghiệp thì đương nhiên phải chịu ác báo, đó chính là oan gia ba đời. Nên người niệm Phật cắt đứt cái tâm bám víu vào phước báo, mạnh mẽ tiến thẳng về phía trước, vãng sanh Tây phương là pháp môn vi diệu thoát khỏi sanh tử. Thiền sư Triệt Ngộ còn dạy: cũng chính vì sanh tử mà phát tâm Bồ-đề, với lòng tín nguyện sâu sắc, thọ trì danh hiệu Phật, mười sáu chữ[5] làm một đại cương chính của pháp môn niệm Phật.
Ngài lại dạy: Một câu Di-đà là điều cần thiết trong tâm Phật của ta, bao trùm năm thời,[6] tổng quát tám giáo,[7] lớn thay một câu Di-đà, vi diệu khó lường, chỉ có chư Phật cùng chư Phật mới biết được cái rốt ráo của nó, từ hàng Đẳng giác trở xuống, chưa hiểu hết được, Bồ-tát chỉ biết một phần nào thôi, chúng ta là hạng phàm phu, phải hết sức tin tưởng và thực hành.
[5] Mười sáu chữ: Xưng tán bất khả tư nghị công đức nhất thiết chư Phật sở hộ niệm kinh 稱讚不可思議功德一切諸佛所護念經.
[6] Năm thời: xem phần Ngũ thời giáo trong bài “Khái luận về tông Tịnh độ Phật giáo” trước.
[7] Tám giáo: là 4 giáo hóa pháp và 4 giáo hóa nghi của Phật Thích-ca trong năm thời thuyết pháp từ thời Hoa nghiêm đến thời Pháp hoa, Niết-bàn. Thuyết này do tông Thiên thai đặt ra.