che lấp, chưa kịp sám hối, liền theo nghiệp thọ báo, không tránh khỏi rơi vào sáu đường. Cho nên, khi bệnh ách thần hôn, nhu cầu cần thiết nhất là phải có người xung quanh hộ niệm. Người hộ niệm nên vì người bệnh, đốt hương đứng trước tượng Phật, gõ vào pháp khí, giúp người niệm Phật, buông bỏ tất cả ý niệm thế gian, chỉ niệm một câu Phật, tự nhiên có thể vãng sanh. Điều cần thiết nên dặn dò quyến thuộc chớ khóc lóc, làm cho người bệnh loạn tâm. Trong số người hộ niệm, nếu như có nhiều người, thì nên phân công luân lưu trực niệm, khiến cho tiếng niệm Phật không bị gián đoạn, niệm cho đến khi người bệnh dứt hơi thở, thân lạnh mới thôi. Điều này cư sĩ có thể thành lập hội hộ niệm, lập thành hội có quy củ càng tốt. Phàm bất cứ người nào trong hội, hễ có bệnh tật, mọi người đều nên đến nhà người ấy trợ niệm. Từ khi người bệnh trút hơi thở cuối cùng, ít nhất là tám tiếng, chúng ta mới làm công việc như tắm rửa thân thể, thay áo quần, di động tay chân, hay khóc lóc... Bởi vì, khi sáu thức xả, tướng chết hiện ra, nhưng thức A-lại-da là thức đến trước mà đi sau, nên nó chưa rời thân xác, còn có cảm giác, khi nghe tiếng khóc, hoặc bị lay động, thì sanh phiền não, do vậy mà phải đọa vào đường ác. Việc này muốn biết rõ, có thể xem trong “Sức chung tân lương”.[43]
VIII. THIÊN TÙY BÚT SAU CÙNG
Các cõi Phật trong mười phương đều là Tịnh độ, trong kinh Vô lượng thọ ghi, đức Phật Thế Tự Tại Vương vì Tỳ-kheo Pháp Tạng hiện ra hai trăm mười ức quốc độ trang nghiêm thanh tịnh của chư Phật, đều là Tịnh độ. Trong kinh Quán Vô lượng thọ, đức Phật Thích-ca Mâu-ni, vì Vi-đề-hy mà hiển
[43] Sức chung tân lương 飭終津梁 (Bến bờ, hành trang lúc lâm chung), do cư sĩ Lí Viên Tịnh biên soạn, pháp sư Ấn Quang giám định.
hiện ra mười quốc độ thanh tịnh vi diệu của chư Phật, cũng là Tịnh độ. Trên thực tế, thì các cõi Phật trong mười phương đều có thể gọi là Tịnh độ, nhưng Tịnh độ mà nhà Phật thường gọi là chỉ cho nước Cực lạc của đức Phật A-di-đà, đó là nói theo tập quán thông thường. Các cõi Phật trong mười phương, số đó vô lượng, hễ có quốc độ thì có người, và có pháp thì có nhân quả, đó là tự nhiên. Như người ở cõi Ta-bà thì có thể sanh về Cực lạc, và hành giả tu nhân niệm Phật, thì quả sẽ được vãng sanh về nước Phật. Mình tu theo điều kiện nào thì vãng sanh theo điều kiện đó.
Cho nên, các cõi Phật trong mười phương đều có thể tùy ý vãng sanh, không chỉ riêng nước Cực lạc. Nhưng đức Phật Thích-ca và chư Phật đều tán thán, mô tả nước Cực lạc, có hai nguyên nhân, thứ nhất là đức Phật A-di-đà từng phát nguyện: Hễ ai niệm mười niệm mà tâm không tán loạn đều được tiếp dẫn. Bởi điều kiện này dễ dàng hơn với các cõi Phật khác, muôn người tu muôn người thành; thứ hai là chỉ bày ra một quốc độ duy nhất như thế để khiến tâm hành giả được chuyên nhất, dễ buộc niệm. Trong kinh Phật thuyết quán đỉnh nói:
“Bồ-tát Phổ Quảng bạch Phật: Bạch đức Thế Tôn! Tịnh độ mười phương đều có thể tùy ý vãng sanh, thì cớ gì trong kinh chỉ tán thán cõi Phật A-di-đà? Đức Phật dạy: Này Phổ Quảng! Ông không hiểu ý Ta, người trong thế giới Ta-bà nhiều tham lam vẫn đục, người tin rất ít, tâm hay tán loạn, không có chí hướng, do vậy chỉ khiến họ hướng đến một chỗ, cho dễ thành tựu, nên Ta mới tán thán nghiêng về một cõi Phật”.[44]
[44] Đoạn này có thể tác giả trích lược, nên không sát nghĩa văn kinh. Phật thuyết Quán đỉnh kinh 11, T21n1331, p529c05 ghi: “Đại Bồ-tát Phổ
Cả hai điểm vừa nêu là lý do quan trọng nhất để chứng minh sự vãng sanh về nước Cực lạc.
Người lợi căn vãng sanh lại trọng lý khinh sự. Người độn căn vãng sanh lại trọng sự khinh lý. Kỳ thật cả hai đều là biên kiến, đều không hợp với trung đạo. Người lợi căn không làm Phật sự, nhưng không phải họ không làm được. Còn người độn căn không thể xem kinh luận, họ không thể xem, chứ không phải họ không làm được, do vậy càng nên tha thứ hơn. Nếu như đem khinh trọng ra cân, thì người chấp lý phế sự tệ hại hơn người chấp sự phế lý. Ví như A và B đều bị bệnh, vì bệnh cho nên anh A cố sức ra công nghiên cứu y học, nhưng ngặt nỗi không chịu uống thuốc. Còn anh B không biết y học, nhưng lại chịu uống thuốc theo toa của người làm ra thuốc, kết quả anh A chết, còn anh B lại lành bệnh. Lại có hai người nữ A, B đều muốn sanh con. Chị A vào đại học khoa sản, nghiên cứu rất kỹ về phương pháp sinh sản, nhưng không chịu lấy chồng, còn chị B xuất giá, mà lại không am hiểu gì về sinh lý, rốt cuộc B đã làm đến bà nội, con cháu đầy nhà, mà chị A vẫn là bà lỡ thì. Đó là cái tệ hại có lý mà không sự, đến nỗi phải như vậy. Bài sớ trong kinh Di-đà của đại sư Liên Trì có nói:
“Chấp sự mê lý là thuộc loại trẻ con đọc sách Thánh xưa; Chấp lý mê sự, chẳng khác nào như kẻ sĩ nghèo mong được tờ chứng khoán của nhà giàu. Nhưng nếu chấp sự mà niệm liên tục, thì không luống công nhập vào phẩm vị; chấp lý mà
Quảng lại bạch Phật, quốc độ Tịnh diệu của Phật Thế Tôn trong mười phương có sai khác không? Phật bảo Bồ-tát Phổ Quảng, không có sai khác. Phổ Quảng lại thưa Phật: Thưa Thế Tôn! Vì sao trong kinh tán thán cõi Phật A-di-đà có những cây bảy báu, cung điện, lầu các. Những ai nguyện sanh đến đều tùy tâm niệm mong muốn của người đó mà đến? Đức Phật bảo Đại Bồ-tát Phổ Quảng: Ông không hiểu ý Ta….”
tâm chẳng hiểu gì, thì ngược lại phải chịu cái họa rơi vào cái trống rỗng”.
Đó là nói một cách rốt ráo nhất. Thiền tông lấy việc thấy tánh để thành Phật, điều này không sai, nhưng đó chỉ là danh tự tức Phật, chứ không phải cứu cánh tức Phật; đó là Niết-bàn trong nhân, không phải Niết-bàn trên quả, nhân bao trùm cả biển quả,[45] sơ tâm liền được Bồ-đề, dựa vào nhân để tính quả, đó chính là thành Phật. Nếu như thấy tánh mà thành Phật thì 27 vị tổ ở Ấn Độ,[46] 6 vị ở Đông độ,[47] cho đến các sư Thiền tông, đương nhiên đều đã thấy tánh, nhưng lại không nghe có Phật hiệu gì. Từ đức Phật Thích-ca trở về sau, cho đến kiếp giảm[48] của tiểu kiếp thứ mười, khi tuổi thọ con người tám vạn tuổi, lúc đó có đức Phật Di-lặc xuất thế, trong khoảng thời gian đó giả sử người thấy tánh nhiều như gai, nhưng rốt cuộc không có một người có thể chứng Vô thượng chánh giác.
Cho nên thấy tánh cứ thấy tánh nếu như chưa trải qua 51 vị, chưa trải qua ba đại a-tăng-kỳ kiếp, chưa tu Lục độ vạn hạnh, thì nhất định không thể thành Phật. Đây là nói đến người có lý mà không sự, thì tuyệt đối không thể thành Phật. Long nữ trong kinh Pháp hoa, người đồ tể trong kinh Niết-bàn, họ đều khổ luyện hành trì qua ba kỳ, trăm kiếp tu nhân, một lần thị hiện thân nữ, một lần thị hiện làm kẻ đồ tể, đó chỉ là một lần biểu thị, một lần tác dụng. Cũng như đức Thích Tôn đã từng biểu thị đêm thấy sao Mai mọc liền đốn ngộ thành Phật.
Mới chợt xem qua việc này không dính dáng gì với sự, nhưng điều này trong kinh Đại phương tiện báo ân từng nói:
[45] Biển quả: xem cht. 25, tr. 31.
[46] 27 vị Tổ Ấn Độ: là từ ngài Ma-ha Ca-diếp đến ngài Ba-nhã-đa-la.
[47] 6 vị ở Đông độ: là Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma đến ngài Lục tổ Huệ Năng.
[48] Kiếp giảm: xem cht. 4, tr. 277, 348.
Thuở xưa, từng làm việc khó làm, nhẫn những việc khó nhẫn. Trong kinh Đại bát niết-bàn lại nói đến sự thật là xả thân bằng nữa câu kệ.[49] Còn kinh Kim cang, nói đến việc vua Ca-lợi cắt xẻo thân thể và 500 kiếp làm tiên nhân nhẫn nhục,[50] cúng dường hầu cận tám trăm bốn ngàn vạn ức na-do-tha chư Phật đời quá khứ trước đức Phật Nhiên Đăng. Những điều này rất khó nói, lẽ nào đó không phải là sự ? Nếu như ban đầu không có tu hành, thì sao có sự đốn ngộ của ngày hôm nay. Từ đó có thể thấy Long nữ, người đồ tể đã từng làm Phật sự từ vô số kiếp trước, cho đến đời này mới hiện tướng đốn ngộ.
Cho nên nếu luận theo quả ấy, thì có đốn có tiệm, còn luận theo nhân thì chỉ có tiệm chứ không có đốn. Cũng như không cày ruộng thì không có lúa. Do vậy mà người tu hành chớ nên chấp lý mà bỏ sự, mong làm Long nữ, người đồ tể, mà không lao nhọc, muốn có quả mà không nhân là không thể được. Thuở xưa, ngài Châu-lợi-bàn-đà-già bản tánh đần độn, học các pháp nhưng không thuộc. Đức Phật dạy ông ta nhớ hai chữ “phủi bụi”. Nhưng khi ông nhớ chữ “phủi” thì lại quên chữ “bụi”, khi nhớ chữ “bụi” thì lại quên chữ “phủi”. Thế nhưng ông vẫn kiên trì học hai chữ này không bao giờ lơ đễnh, mãi cho đến khi tình quên cảm tận, chứng quả A-la-hán. Còn A-nan là người bác học nhớ dai, đa văn đệ nhất, nhưng lại bị đức Phật quở trách:
“Nếu như ông không học đạo, thì một giọt nước cũng khó tiêu”.
[49] Kinh Đại bát-niết-bàn 14, T12n374, p445b26 ghi, Bồ-tát ở tại núi Tuyết vì nghe pháp mà xả thân cho La-sát.
[50] Thời quá khứ, đức Phật là tiên nhân tu nhẫn nhục, bị vua Ca-lợi cắt tay chân. (kinh Kim cang 1, T8n235, p750b15).
Mãi cho đến khi đức Phật diệt độ, Ca-diếp kết tập, lúc đó A-nan mới chứng quả A-la-hán. Từ đó chứng nghiệm thử xem, ngài Châu-lợi-bàn-đà-già là người có sự không có lý, nhưng lại chứng quả trước A-nan là người có lý không sự. Như vậy thì sự quan trọng hơn lý, có thể thấy một cách khái quát.
Người tu Thiền, chỉ mong một đời liễu đạo, năng lực tự tin rất mạnh, muôn lần không chịu tu Tịnh độ, kết quả bị ngược lại là chính mình bị sai lầm. Dương Nhân Sơn tiên sinh khi chú thích cuốn Phật giáo sơ học khóa bổn có nói:
“Cái cao của Phật học không gì bằng Thiền tông; Cái rộng của Phật học không gì bằng Tịnh độ. Thiền tông luyện căn khí, Tịnh độ thì nhiếp hóa hết. Hôm nay, người của Thiền tông xem thường Tịnh độ, họ đâu biết rằng Mã Minh, Long Thọ sớm đã song hành vận chuyển xe pháp, hiện thân thuyết giáo. Bởi vì Thiền tông khó ở chỗ không chấp nhận việc thọ thân sau, nếu tử sanh không thể tự do, thì khi mê cách âm, tuyệt đối không tránh khỏi. Lúc sinh bình những gì đã thấy đã nghe xác thật là có chứng cứ, trong Tăng mà nói ra rõ ràng là đáng tin. Những bậc thượng thừa, định cảnh lúc nào cũng hiện ra, ban đêm mắt vẫn phát sáng, đọc sách chỉ cần nhìn qua là không bao giờ quên, mỗi khi hạ bút là xuất thần, nhưng khi khuyến khích mọi người học Phật thì chẳng ai chịu theo, như vậy là lý do gì? Bởi do đời trước tham thiền có sở đắc, một mực tảo trừ thấy Phật thấy pháp, trừ cho bằng sạch. Tự cho mình là siêu Phật vượt tổ. Mới chuyển có một đời mà như thế, nếu chuyển nhiều đời không biết phải ra sao. Còn những bậc hạ đẳng, khi đang còn dụng công, cưỡng chế vọng niệm, chặn đứng tà tâm, như đá đè cỏ, rễ mầm ngấm ngầm, cho đến đời sau, tạp nhiễm tập khí đồng loạt bộc phát, cái tâm tham tiền háo sắc, cậy vào thế lực tu hành, hơn người trăm lần, một khi đã hưởng hết phước, chết bị đọa vào trong
ba đường, lẽ nào khi tu nhân đã liệu trước rồi sao? Cũng có người không thọ thân người, mà được sanh lên cõi trời, đẹp càng đẹp hơn, nhưng khi hưởng quả hết thì sẽ như thế nào? Những người như thế đều do chưa am hiểu giáo nghĩa, phát nguyện nhiều kiếp tu hành, tự cho rằng, sau khi xả báo một đời, sẽ thường trụ Niết-bàn, nhưng lại không biết trong khoảng thời gian sát-na đã thọ thân sau rồi ư? Thế thì phải làm thế nào mới được đây? Phải tùy theo căn cơ trình độ mà trao truyền giáo pháp. Bậc lợi căn thượng trí, có khả năng học pháp giáo ngoại biệt truyền, sau khi triệt ngộ tâm nguyên, cũng phải xem giáo pháp niệm Phật, cầu sanh Tịnh độ, để tránh khỏi đọa lạc, cần phải theo học các vị Vĩnh Minh,[51] Sở Thạch,[52] như thế không vĩ đại lắm sao? Còn căn cơ trung hạ, chỉ thích ứng với việc y theo giáo pháp siêng năng tu hành, không nên hy vọng đốn ngộ, giáo pháp mà không hợp với căn cơ, thì chỉ luống công vô ích. Muốn học tập Thiền định, thì nên học Thiên thai chỉ quán, Thiền thứ đệ, Thiền viên đốn, nếu thực hành đều đạt được lợi ích. Nói một cách rốt ráo, thì lấy Tịnh độ làm chỗ quy hướng, đó chính là trăm con sông tuy khác dòng, nhưng đều chảy ra biển cả”.
Lời nói sắt đá, sâu sắc khôn cùng, làm cho tôi sực tỉnh. Mong người trong thiên hạ đời sau học Thiền nên ghi nhớ lời này.
Kinh Đại bảo tích quyển 92,[53] đức Phật bảo Bồ-tát Di-lặc: “Nếu có chúng sanh phát mười thứ tâm, tùy theo mỗi một tâm, chuyên niệm hướng về đức Phật A-di-đà, thì người ấy khi mạng chung, sẽ được vãng sanh về thế giới Cực lạc. Một, đối với các chúng sanh khởi tâm đại từ không có tổn hại. Hai, đối
[51] Vĩnh Minh: xem cht. 161, tr. 92, và các bài trước,
[52] Sở Thạch: xem cht. 41, tr. 36.
[53] Kinh Đại bảo tích 92, T11n310, p528b20.
với các chúng sanh khởi tâm đại bi, không có bức bách não hại. Ba, đối với chánh pháp của Phật, tâm luôn muốn bảo hộ giữ gìn, không tiếc thân mạng. Bốn, đối với tất cả pháp, phát sanh nhẫn thù thắng, không có tâm chấp trước. Năm, không tham lợi dưỡng, cung kính tôn trọng, tâm ý luôn thanh tịnh an lạc. Sáu, mong cầu chủng trí Phật, bất cứ lúc nào, cũng không có tâm vọng tưởng thất ý. Bảy, đối với các chúng sanh luôn tôn trọng cung kính, không có tâm khinh thị. Tám, không đắm trước luận thế tục, mà phải sanh tâm quyết định đối với Bồ-đề phần. Chín, gieo trồng các căn lành, không có tâm tạp nhiễm thanh tịnh. Mười, đối với các đức Như Lai, xả ly các tướng, khởi tâm tùy niệm. Nếu ai thành tựu được mười tâm như vậy thì sẽ được vãng sanh về thế giới Cực lạc của đức Phật A-di-đà. Đối với mười tâm này mà tùy thuận thành nhất tâm, người đó muốn sanh về thế giới ấy, nếu không được vãng sanh, thì không bao giờ có việc đó”.
Từ đó có thể biết, hành giả đối với mười tâm này, tùy thuận thành nhất tâm, muốn vãng sanh về thế giới Cực lạc, liền được thành tựu; rõ ràng đối với pháp môn Tịnh độ như có một “phong cách” mới riêng biệt. Trong văn trên có một câu: “Chuyên niệm hướng về đức Phật A-di-đà”, chú ý kỹ thì không ngoài phương pháp nhất tâm buộc niệm.
Đại sư Hám Sơn mỗi khi dạy người từng nói: “Hãy cẩn thận, chớ có một bên niệm Phật, một bên tăng trưởng căn sanh tử”. Thế nào là căn sanh tử? Như 10 sử,[54] 5 cái,[55] 10 nghiệp ác[56]...
[54] Hán: Thập sử 十使, là tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ.
[55] Hán: Ngũ cái 五蓋, Skt. pañca āvaraṇāni, 5 thứ phiền não che lấp tâm: Tham dục, sân, hôn miên (hôn trầm, buồn ngủ), trạo cử ác tác (tâm chao động, hoặc lo buồn, ân hận những việc đã làm, khiến tâm bị che lấp), nghi (đối với pháp do dự không quyết đoán).
đều là cội gốc của sanh tử. Phật với ma không thể chung hàng, đạo tâm không thể đứng chung với tâm thế tục lo toan. Hành giả nếu không chứng Tứ thánh thì đọa vào sáu phàm. Nói cách khác tức là niệm Phật không thể hiện diện chung với căn sanh tử. Niệm Phật là pháp xuất thế, còn tăng trưởng căn (cội gốc) sanh tử là pháp nhập thế. Giả sử như niệm Phật, Phật tâm cùng với trần tâm bằng nhau, hỗ tương lẫn nhau, bởi do có hoặc nghiệp từ vô thỉ trói buộc giam cầm không thể tháo gỡ, cho nên kết quả bị rơi vào vòng lưới thế tục. Thứ nhất là sanh tử đối đầu với người niệm Phật, do vậy, người niệm Phật cần phải nỗ lực quyết tâm thì mới có kết quả. Người niệm nếu như tính toán phải làm thế nào để thăng quan phát tài, có vợ đẹp thiếp xinh, sống lâu muôn tuổi, mua được ruộng tốt, kinh doanh nhà đẹp, khoái ân oán, khoe khoang tính cách, chạy theo năm dục lạc, tự tư tự lợi, tất cả những việc làm đó đều tăng trưởng cho cội gốc sanh tử. Cư sĩ Bàng Uẩn nói: “Chỉ nguyện rằng không đối với sở hữu, cẩn thận thật với sở vô”.
Hai câu này thật là thang thuốc trị đúng bệnh của người tu hành. Tất cả chúng sanh thường trụ chân tâm, vốn không có một pháp, nhưng vì tự mê mà chân thành vọng mãi cho đến nay, vọng thấy cảnh giới, sanh ra các pháp hữu, nếu không tận cái không, thì khó trở lại với bản lai. Có đã là không lẽ nào lại không thật. Nếu nó đã vốn không, sao lại thành có. Như vậy, vẫn cứ dẫm chân trên con đường đọa lạc ban đầu, từ đây về sau càng bị trói buộc, làm sao có thể liễu thoát? Cho nên nói cẩn thận thật sự đối với các sở vô. Không đối với các sở hữu là gặt hái được kết quả vãng sanh. Cẩn thận
[56] Hán: Thập ác nghiệp 十惡業, thân 3: sát, đạo, dâm; khẩu 4: vọng ngữ, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác độc; ý 3: tham, sân, si.
thật đối với các sở vô là chấm dứt vị lai, cả hai đều bít lấp, pháp thân ở giữa không bị che lấp, giải thoát khỏi sự trói buộc của lưới trần, ra khỏi ba cõi, cắt đứt sanh tử. Cả hai câu này đều chỉ tư tưởng của tâm lý, tức là hành vi. Trước có tư tưởng rồi sau mới có hành vi. Hành giả niệm Phật là không đối với các sở hữu, không tăng trưởng cội gốc sanh tử, tức là không thật sự đối với các sở vô. Xem ra ngữ khí của ngài Hám Sơn và cư sĩ Bàng Uẩn đều có kiến giải giống nhau, đều chủ trương xa lìa vô minh và ái, không tạo tác thủ, hữu; như trong kinh nói: “Nếu không có lửa thì làm sao có khói”.[57]
Khi đức Thế Tôn còn tại thế, có một người nối gót đức Phật, xin được thâu nhận xuất gia học đạo. Đệ tử tri khách có túc mạng thông, nhìn thấy người này trong 500 năm về trước không có thiện căn, không có phước để vào cửa Phật tu đạo, vị tri khách không chấp nhận thưa thỉnh với Phật. Ông ta không tin mình thiếu phước, nằng nặc cầu xin, lúc ấy 500 đệ tử của Phật cũng quán chiếu thấy như thầy tri khách nên khuyên ông ta trở về. Nghe thế ông òa khóc thật to, kiên quyết không đi. Nghe tiếng khóc, đức Phật liền bước ra bảo các đệ tử: “Trí tuệ các ông cạn cợt, không thể trông thấy xa được, bao nhiêu kiếp về trước, người này từng làm tiều phu, một hôm vào núi đốn củi, không may gặp hổ dữ, anh ta vội thoát lên cây, nhưng cây này không cao to cho lắm, do vậy mà hổ cứ nhảy chờm lên. Thấy nguy cấp đến thân, anh ta hoảng hốt bám chặt vào cây không thả. Thấy không vồ được, hổ nản chí bỏ đi. Khi anh ta vừa tỉnh hồn, thấy hổ đã bỏ đi xa, nghĩ đến sự nguy hiểm vừa qua, xém tí nửa đã bỏ mạng, do vậy mới buộc miệng niệm: Nam-mô Phật. Nhờ câu niệm Phật này, mà chủng tử (hạt giống) giữ lại trong ruộng tám thức,
[57] Kinh Bồ-tát bổn hành 2, T3n155, p115b23.
đến nay đã thành thục, lý hợp kiến Phật được độ, cho nên nay đến tận nơi đây cầu đạo, vậy các ông có thể thâu nhận”. Từ đó người này làm đệ tử của Phật Thích-ca, cuối cùng chứng quả A-la-hán. Xét việc xưa này có thể biết niệm một tiếng Phật đều có hiệu quả, chủng tử đó được lưu giữ huân tập trong ruộng thức, trải qua nhiều kiếp, chịu không biết bao nhiêu số kiếp sanh tử, nhưng không bao giờ mai một, đến khi thành thục được gặp Phật độ. Thường thường chúng ta thấy bên vách đá dưới những tản cây trong núi, hay trên vách chùa, có viết sáu chữ to: “Nam-mô A-di-đà Phật”, ý muốn người đi đường thấy mà niệm, để gieo vào trong chủng tử, để tương lai gặp Phật chánh nhân được độ. Niệm một câu Phật mà hiệu quả đến như thế, huống nữa trọn đời niệm Phật! Vì thế nên khuyến khích mọi người luôn luôn niệm Phật, trong đó mỗi câu niệm đều có lưu lại, chứ không phải trống rỗng, nếu không thực hành thì thật đáng tiếc!
Chữ niệm có hai cách giải thích: Một là miệng niệm. Hai là tâm niệm. Miệng niệm là từ trong tâm phát ra tiếng. Như đứa bé nhớ mẹ, trong tâm lúc nào cũng nhớ, nên miệng luôn kêu mẹ. Tâm niệm là niệm có từ trong tâm, nhưng lại không phát ra tiếng. Như người vợ hiền nhớ chồng, trong lòng nhớ da diết, nhưng miệng không dám thốt ra. Niệm Phật có tiếng là thuộc loại trước; Niệm Phật không phát ra tiếng là thuộc loại sau. Hiệu lực của phương pháp niệm không tiếng cũng giống như niệm có tiếng. Đây chính là niệm mà không niệm, không niệm mà niệm. Chữ niệm ở trên thuộc về tâm; Còn chữ niệm ở dưới thuộc về miệng. Tức là nói tâm niệm mà miệng không niệm, không niệm mà niệm là chữ niệm ở trên chỉ cho miệng; Chữ niệm ở dưới là chỉ cho tâm. Tức là nói miệng không niệm nhưng tâm niệm. Hành giả nếu khi miệng niệm, mới khởi chánh niệm, còn khi miệng không niệm thì hoàn toàn là
thế niệm. Loại này chỉ có số ít là chánh niệm, còn phần nhiều thuộc về thế niệm, năng lực cảm ứng mong manh, chẳng khác nào như một giọt mực đỏ nhỏ vào một lu lớn mực đen, thì đen vẫn là đen. Kết quả tuy có chánh niệm, nhưng không tránh khỏi bị nhiễm niệm bao quây, không có hiệu quả gì. Đợi đến khi lâm chung, bốn đại sắp ly tán, phong đao[58] cắt thân thể, gia quyến thân thuộc khóc lóc, bao nhiêu tình cảm khoét vào tâm, đến lúc đó hoàn toàn không làm chủ được gì. Bình thường dầu có tịnh nghiệp nhưng chẳng bao nhiêu, do vậy mà đến lúc đó không thể nhất tâm bất loạn được, nên không có hành trang để vãng sanh, chỉ có điều giữ lại được hạt giống tốt trong ruộng tám thức, không biết đến năm nào đời nào mới sanh cái dụng thanh tịnh. Vì thế hành giả lúc bình thường trừ khóa niệm Phật ra, đối với đức Phật A-di-đà và nước Cực lạc, bất cứ lúc nào cũng cần phải buộc niệm, từng giờ từng khắc phải quan tâm, không chỉ giống như em bé nhớ mẹ vừa nhớ vừa kêu, mà còn phải bắt chước người vợ hiền nhớ chồng, ly ngôn ly tướng. Một khi đã đạt đến mức độ này, thì dù cho thuận hay nghịch, thọ vui hay khổ, đều nên niệm các pháp là vô thường, chỉ trong nháy mắt liền diệt, không đáng phải để ý tới. Chúng ta nên hiểu rằng, thế giới này là quán trọ, thân ta là khách, hôm nay còn đây, không biết ngày mai còn hay không còn. Thuở xưa, có một người có hoa viên đẹp, bị quan lớn chiếm lấy, mới làm bài thơ trách rằng:
Lan Đình hễ sự kim phi Tấn,
Đào động tiên nhân tích tiếu Tần.
Viên thị chủ nhân, thân thị khách,
[58] Phong đao: xem cht. 18, tr. 161.
Vấn quân hoàn hữu kỉ niên xuân?
Tạm dịch:
Tế lễ Lan Đình,[59] nay chẳng Tấn,
Tiên nhân động Đào, xưa cười Tần.[60]
Vườn là chủ nhân, thân là khách,
hỏi người có được bao nhiêu xuân?[61]
Ý chính là muốn nói lên, nếu hành giả có tâm khoáng đạt, thì đối với Ta-bà không có chút tham luyến. Hoặc ví dụ, như nhà bên gái nghèo khổ, nghe nhà chồng giàu có, do vậy mà mong muốn chỉ vài ngày nữa sẽ qua ở nhà chồng và hưởng thọ hết tất cả. Làm sao khi thân này chưa vãng sanh, mà tâm đã vãng sanh trước, đó là sức tự lực, dù dốc hết sức chín trâu cũng khó kéo lại nổi. Tự lực đã như vậy, huống nữa là thêm trăm ngàn ức bội nguyện lực của Phật nhiếp thọ tiếp dẫn, lẽ nào lại không vãng sanh? Tình cảnh này gọi là tâm dời nhà. Tâm dời nhà chính là khế hợp với đạo lý Tịnh độ. Khi niệm Phật, từng tiếng niệm vang vọng vào trong tâm khảm. Vang vọng đó chính là chuyển pháp. Lại nữa, nên nghĩ rằng: Xưa mọi người cũng như ta, nay họ đã thành Phật; vô lượng vô số chúng sanh giác ngộ trước, tuy chưa thành Phật, nhưng đã vãng
[59] Lan Đình 蘭亭, ở thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang. Thời Đông Tấn, là nơi tạm trú của nhà thư pháp Vương Hi Chi. Và trong Tấn thư, truyện Vương Hi Chi ghi: cứ vào tháng ba (Âm lịch), đến Lan Đình tế lễ, lấy nước tẩy rửa để trừ việc không lành.
[60] Câu này có thể nói đến điển tích: Tần Thủy Hoàng (năm thứ 18, 219 trước Tây lịch) sai Từ Phước dẫn cả ngàn đồng nam, đồng nữ ra biển tìm “bồng lai tiên cảnh” lấy thuốc trường sinh, kết quả họ đi không trở về.
[61] Trong bài thơ, hai câu đầu ý tác giả muốn nói hoa viên của mình không thể ví như Lan Đình thời Tấn và ông quan kia chiếm đoạt, làm một việc vô ích; và hai câu cuối, diễn tả đời người vô thường, không thật, sống bao lâu để hưởng thọ nó. Có thuyết kể rằng, sau khi nghe bài thơ, ông quan kia trả lại khu vườn.
sanh đến mười phương cõi Phật thanh tịnh, hoặc thế giới Cực lạc. Tủi thẹn cho thân ta, chưa thoát khỏi cái thân máu thịt, lăn lộn trong cõi đời năm trược, ham muốn dữ dội, tâm giong ruổi không dừng, mai này bị đại nạn, thật khó tưởng nổi. Trông qua bên kia, an lạc trang nghiêm mà ta còn chưa qua được, thì tại sao không chịu nỗ lực? Nhìn lại lửa dữ địa ngục, cháy sắp tới chân, vì sao không sợ? Quy mạng bậc thầy thuyết pháp cõi Ta-bà, đấng Đại Từ Tôn tiếp dẫn về Tây Phương, nay con niệm Phật mong vãng sanh, cúi xin từ bi thương tiếp thọ.