Thiền tông, tâm nương Tịnh độ, đưa về một vị chơn thật bình đẳng, do vậy mà ông hơn người khác rất xa. Ông trước tác bộ Tây phương hợp luận, hoàn toàn phát xuất từ sự giác ngộ, thấu triệt thiền cơ, thông suốt giáo lý của Phương sơn thanh lương (?), khiến người tin hiểu vững chắc về Tịnh độ và Hoa nghiêm không hai. Cảm thương trước sự phân chia nhiều nhánh (tông) như vậy?!
III. HẠNH MÔN VỀ TÔNG CHỈ TỊNH ĐỘ
Ba điều quan trọng của tịnh nghiệp: một là tín, hai là nguyện và ba là hạnh.
A. Tín
1. Chữ tín trong pháp thế gian:
Tất cả hạnh môn của thế và xuất thế gian đều thành lập từ chữ tín. Như người nông phu cày bừa gieo trồng phải có lòng tin lúc thu hoạch sẽ có kết quả, tuy trời có lúc mưa lúc hạn, vẫn không thấy uổng công chăm lo cày bừa vun xới. Niềm tin ấy không để cho những biến đổi ngẫu nhiên mà phế bỏ nó. Khổng Tử nói rằng: “Từ xưa vẫn có người chết; nếu dân không tin thì chính quyền đổ”.[49] Chữ tín đối với pháp thế gian còn quan trọng đến như thế, lẽ nào lòng tin trong đạo không suy nghĩ chín chắn lại!
[49] Luận ngữ, thiên 12 “Nhan Uyên”: Tử Cống hỏi về phép trị dân. Khổng tử đáp, “Lương thực cho đủ, binh bị cho đủ, dân tin chính quyền”. Tử Cống lại hỏi, nếu bất đắc dĩ phải bỏ một, thì bỏ điều nào trước? Khổng tử đáp: “Bỏ binh bị”. Tử Cống lại hỏi, trong hai điều còn lại nếu bỏ một điều nữa thì bỏ nào trước? đáp: “Bỏ lương thực. Từ xưa vẫn có người chết, nếu dân không tin chính quyền thì chính quyền đổ (Viết: “Khứ thực. Tự cổ giai hữu tử, dân vô tín bất lập.” 曰: 去食. 自古皆有死, 民無信不立).
2. Chữ tín trong pháp xuất thế gian:
Chữ tín trong pháp xuất thế rất quan trọng. Tín là nguồn gốc của đạo, là mẹ đẻ công đức. Bồ-tát Đại Trí Văn-thù còn từ lòng tin mà vào. Đại pháp Pháp hoa, ngài Xá-lợi-phất ba lần thưa thỉnh, đức Thế Tôn mới nói là vì pháp khó tin. Kinh Kim cang dạy: “Sau năm trăm năm, có người trì giới tu phước, nghe những lời này, có thể phát lòng tin một cách là chân thật. Vì thế nên biết, người này không chỉ gieo trồng căn lành từ một đức Phật, hai đức Phật, ba đức Phật, bốn năm đức Phật mà từng gieo trồng căn lành từ vô lượng ngàn vạn đức Phật.” Nếu không từng thọ ân Phật trong vô lượng kiếp một cách thâm sâu thì sao có thể tin được đại pháp xuất thế?
3. Đặt niềm tin vào Tịnh độ:
(1) Pháp khó tin – Đức Phật dạy trong kinh A-di-đà: “Vì tất cả thế gian mà Ta nói pháp khó tin này thì thật là khó”. Tịnh độ là pháp khó tin, nên Phật còn than là rất khó. Như ai tin về Tịnh độ thì người ấy từ lâu đã được Phật giáo hóa, căn lành đã ăn sâu. Kinh Vô lượng thọ dạy: “Nếu người không có thiện tâm thì không nghe được kinh này. Chỉ có người giới thanh tịnh mới nghe chánh pháp, từng thấy Thế Tôn thì nhất định tin việc này. Đồng thời, người thích nghe giáo pháp này là do đời trước từng diện kiến chư Phật, người ấy cũng có đức tính khiêm cung khéo hay phụng hành, tinh thần lúc nào cũng phấn khởi vô hạn. Còn người luôn ôm lòng kiêu mạn biếng nhác thì khó tin pháp này.” Cho nên người tu pháp môn Tịnh độ phải có lòng tin và phải phát triển lòng tin ấy.
(2) Cốt yếu của sự tu hành bằng lòng tin – Tu để có lòng tin là từ nhân quả sự lý mà vào. Nhân nhất định có quả, niệm Phật cầu vãng sanh dứt khoát sẽ sanh về Tây phương. Quả phải theo nhân, như những người đã từng vãng sanh trước
đây cũng đủ chứng minh cho ta thấy. Sự có thể hiển bày lý, tức là y báo, chánh báo của Cực lạc, mười vạn ức cõi chẳng phải là xa. Lý có thể thành sự, tu hành hoàn toàn tùy thuộc vào tánh, bảy báu trang nghiêm, mọi thứ đầy đủ cũng đều từ nơi tánh. Tóm lại, tin rằng đây là lời nói chân thật từ kim khẩu Phật, tức là quả dụng của ba thân[50] bốn trí,[51] chứ chẳng phải có được từ bên ngoài.
B. Nguyện
1. Chữ nguyện trong pháp thế gian:
Muôn việc ở thế gian đều do nguyện mà thành. Nếu như không nguyện thì làm gì cũng không thể thành tựu. Như người không thích đọc sách, dù ép họ đọc cũng không được gì. Còn người có chí nguyện kiên quyết, dù việc khó khăn cách mấy họ cũng cố đạt đến mục đích. Do vậy có câu: “Có chí thì nên; có công mài sắt có ngày thành công.” Nhưng nguyện cốt yếu là từ lòng tin sâu sắc, nếu lòng tin bị lay động, thì sự tinh tấn ban đầu sẽ bị phế bỏ và tâm đi ngược lại.
2. Chữ nguyện trong pháp xuất thế:
(1) Người học phát nguyện - Người học Phật trước hết luận về phát tâm, phát tâm Bồ-đề chính vì muốn cắt đứt sanh tử, cũng là nhân để chứng quả. Nếu như nhân địa không chân thật thì quả không tương xứng. Phát tâm Bồ-đề tức là nguyện. Bồ-đề là giác, tâm giác ngộ thông suốt tất cả, cùng với mười phương chư Phật, mười phương chúng sanh không ngăn cách vi trần. Vì không ngăn cách với Phật, nên nguyện theo học
[50] Ba thân (tam thân 三身): Pháp thân, Báo thân, Ứng thân.
[51] Bốn trí (tứ trí 四智): Skt. catvāri jñānāni. Tông Pháp tướng lập bốn trí của Phật: Đại viên cảnh trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quan sát trí, Thành sở tác trí.
Phật; vì không ngăn cách với chúng sanh, nên nguyện cứu khổ chúng sanh. Do đó, tất cả những ai học Phật nhất định phải phát nguyện.
(2) Chư Phật, Bồ-tát phát nguyện - Nhân địa tu hành của mười phương chư Phật tuy đồng phát nguyện Bồ-đề, nhưng mỗi vị đều có nguyện lực thù thắng đặc biệt. Như đức Bổn sư nguyện ở trong cõi đời ô trược; ngài Địa Tạng nguyện cứu hết chúng sanh ở địa ngục; Bồ-tát Quán Thế Âm tầm thanh cứu khổ. Tất cả các ngài đều có thệ nguyện thù thắng đặc biệt. Như mười đại nguyện vương của Bồ-tát Phổ Hiền thâu nhiếp tất cả nguyện, cũng là nguyện mà tất cả chư Phật và Bồ-tát cùng phát khởi.
3. Chữ nguyện trong tông Tịnh độ:
(1) Nguyện của chư Phật - Thế giới Cực lạc là do nguyện lực của đức Phật A-di-đà mà thành tựu. Pháp môn Tịnh độ là nguyện lực khai sáng của đức Phật A-di-đà. Lẽ nào người tu tịnh nghiệp lại không biết nguyện lực của đức Phật hay sao? Từ vô lượng kiếp trước, đức Phật A-di-đà là Tỳ-kheo Pháp Tạng, ở chỗ đức Phật Thế Tự Tại Vương phát thệ 48 lời nguyện, trang nghiêm cõi Phật, nhiếp thọ chúng sanh. Tu hành trong quốc độ của Phật là mở bày rộng lớn thù thắng vi diệu bậc nhất, hạnh nguyện nhiếp thủ hai trăm mười ức cõi chư Phật thanh tịnh vi diệu. Nên người tu tịnh nghiệp phải lấy 48 nguyện ấy làm thời khóa tụng hằng ngày cho chính mình.
(2) Chúng sanh nguyện cầu vãng sanh - Chúng ta niệm Phật phải phát nguyện cầu vãng sanh. Kinh A-di-đà dạy: “Chúng sanh nghe việc đó nên nguyện sanh về cõi ấy (Cực lạc)”.
Đức Bổn sư cũng ân cần khuyến khích sự phát nguyện vãng sanh. Chúng ta không những có lòng tin sâu sắc mà còn phải có nguyện chân thật, vì tịnh nghiệp không từ nơi người khác
mà từ lòng chí thành cung kính tin tưởng lời Phật, và sự phát nguyện vãng sanh.
C. Hạnh
Hạnh môn trong kinh Vô lượng thọ (Đại kinh)[52] chia làm ba bậc (tam bối):
Bậc thượng là lập hạnh trong đời sống: một, xuất gia; hai, phát tâm Bồ-đề; ba, chuyên tâm niệm Phật; bốn, tu các công đức.
Bậc trung: một, phát tâm Bồ-đề; hai, chuyên tâm niệm Phật và ba là ít nhiều tu thiện.
Bậc hạ: một, phát tâm Bồ-đề; hai, chuyên tâm niệm Phật và ba là tin vui nghe pháp.
Bậc thượng, trung là không tin vui nghe pháp; bậc hạ là thiếu tu các công đức. Vì thế nên hạnh tu công đức và hành thiện đều phát xuất từ lòng tin vui nghe pháp. Bậc hạ là không có năng lực thực hành điều này, chỉ sanh tuệ do nghe mà thôi.
Hạnh môn trong Quán kinh (Quán vô lượng thọ kinh):
Thứ nhất, ba phước của tịnh nghiệp:
(1) Hiếu dưỡng cha mẹ: Hạnh môn tịnh nghiệp trong Quán kinh là lấy sự hiếu dưỡng cha mẹ làm đầu, cho nên nghĩa của chữ hiếu rất lớn, rất sâu, rất rộng, nó có mối quan hệ rất lớn đối với tịnh nghiệp.
Kinh nói:[53] Đức Phật Thích-ca là bậc đại hiếu, trải qua nhiều kiếp báo ân song thân, nhờ đó mà ngài mau chóng thành
[52] Kinh Vô lượng thọ hay gọi là Đại kinh, 2 quyển, ngài Khương Tăng Khải dịch thời Tào Ngụy (T12n360).
[53] Cf. Phật thuyết vu-lan-bồn kinh sớ 1, T39n1792, p505a17; A-di-đà kinh sớ sao diễn nghĩa 2, X22n427, p734c11 v.v…
Chánh giác. Chúng sanh trong sáu đường đều là cha mẹ thời quá khứ. Cha mẹ nhiều kiếp, ân sâu ba đời, nhân quả luân hồi trong sáu nẻo, chìm đắm trong biển khổ biết ngần nào. Thế nên một niệm hiếu là căn bản của tâm Bồ-đề.
(2) Phụng sự sư trưởng: Cha mẹ sanh ra sắc thân ta, sư trưởng sanh ra tuệ mạng ta, ân đức đó rất nặng. Người xưa phụng sự sư trưởng không những thân này, mà còn quên mình vì pháp để đền đáp ân sâu nặng của sư trưởng. Tâm thờ thầy tức là thờ cha mẹ, làm được như thế tức là tâm chí thành, tâm hiếu thuận, làm tròn một việc hiếu là cất chứa bao nhiêu việc thiện. Cho nên hạnh thờ thầy, phụng sự sư trưởng cũng rất quan trọng.
(3) Lòng từ không sát sanh: Trong bốn vô lượng tâm, tâm từ đứng đầu. Giáo pháp đức Phật trước nhất chú trọng về lòng từ. Nếu thực hành lòng từ một cách trọn vẹn thì chỉ có Bồ-tát ở địa vị cao nhất, còn sức lực phàm phu không thể làm được. Mặc dù không đủ khả năng tu từ trọn vẹn, nhưng cũng phải nỗ lực tu từ, không nên làm trái với lòng từ. Người sát sanh là ngược lại với lòng từ, mang tội rất lớn. Vì tham, vì sân cho nên giết hại; tất cả những hành vi ấy đều là nghiệp nhân của ba đường. Do vậy, người tu hành tịnh nghiệp không thể không thọ trì giới không sát sanh.
(4) Tu mười thiện nghiệp: Mười thiện nghiệp là nhân sanh thiên, là tư lương để hồi hướng vãng sanh Tây phương. Trong văn sao giải thích nghĩa thập thiện rằng: mười nghiệp thiện này bao quát hết tất cả, nếu ai có khả năng tuân hành thì không việc ác nào là không đoạn trừ, không việc thiện nào là không tu. Phải hiếu kính cha mẹ, quí mến anh em, vợ chồng phải kính trọng nhau, hết lòng dạy dỗ con cái cho chúng lương thiện; đối với láng giềng sống chan hoà nhẫn nhịn,
nhún nhường, và dạy nhân quả thiện ác cho mọi người tu sửa. Đại sư Liên Trì[54] dạy: “Hoàn thiện được muôn điều lành tức là Phật vậy.”
(5) Thọ trì Tam quy: Tam quy là nền tảng cơ bản để vào Phật đạo, cho đến Bồ-tát ở địa vị Địa thượng, trong từng niệm của mỗi địa cũng không lìa Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng. Cho nên hành trang để vãng sanh Tây phương không thể tách rời Tam quy. Bồ-tát quy y Phật, cũng giống như người con hiếu thảo trở về bên cha mẹ. Những người phàm phu, tuy không thành kính như Bồ-tát, nhưng nghi thức thọ trì Tam bảo thì không thể thiếu, tức là tâm quy mạng đương nhiên là phải có. Đây là điều kiện quan trọng để vãng sanh Tây phương.
(6) Các giới cụ túc: Thọ trì giới không khiếm khuyết gọi là cụ túc. Nói các giới là vì giới tướng không phải là một; trước hết là từ năm giới, mười giới, cho đến ba tụ tịnh giới.[55] Lời Phật viên dung, nhiếp hóa tất cả hữu tình, đưa chúng sanh bỏ nhiễm ô quay về thanh tịnh. Và cốt yếu chính là ở nơi hành giả tùy phần lãnh thọ giới pháp mà được lợi ích. Pháp môn Tịnh độ tùy theo căn cơ mà nhiếp hóa, nhưng nghĩa chính là thanh tịnh, do vậy giữ giới tức là tu. Và do Vô duyên đại từ[56]
[54] Đại sư Liên Trì (1535-1615), Tăng nhân đời Minh, họ Thẩm, tên Châu Hoành, tự Phật Huệ, người xứ Nhân Hoà (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Năm 1571, sư thuyết pháp ở chùa Vân Thê, Hàng Châu nên còn có hiệu là “Vân Thê Châu Hoành”, “Vân Thê Đại Sư”.
[55] Ba tụ tịnh giới (tam tụ tịnh giới 三聚淨戒): Skt. tri-vidhāni śīlāni, 1. Nhiếp luật nghi giới (Skt. saṃvara-śīla), là giới của tại gia và xuất gia thọ trì như: 5 giới, 8 giới, 10 giới, Cụ túc giới…; 2. Nhiếp thiện pháp giới (Skt. kuśala-dharma-sa ṃgrāhaka-śīla), tu tập các thiện pháp…; 3. Nhiếp chúng sanh giới (Nhiêu ích hữu tình giới, Skt. sattvārtha-kriyā-śīla), đem từ tâm nhiếp thọ làm lợi ích cho chúng sanh…
[56] Vô duyên đại từ: là từ tâm tuyệt đối, khởi lên không do bởi điều kiện nào.
cho nên không giới hạn cách thức cứu độ, lại chỉ bày hạnh môn vô tận, kỳ vọng liên phẩm tăng cao. Lòng từ bi cao vời thay!
(7) Không phạm oai nghi: Ở trên đã trình bày về giới cụ túc, tức là đại cương sanh thiện diệt ác. Còn ở đây nói không phạm oai nghi là chỉ cho ba ngàn oai nghi, tám vạn tế hạnh ngăn ngừa phòng hộ những lỗi vi tế của thân tâm. Giải thích theo nghĩa hẹp thì hai câu trên đều chỉ cho Tỳ-kheo mà nói. Giải thích theo nghĩa rộng thì tất cả hành môn đều nằm trong đó. Tông Tịnh độ viên dung sâu rộng, hoàn toàn giống với Hoa nghiêm, không giáo pháp nào không thâu nạp, không căn cơ nào không nhiếp hóa. Muôn hạnh của Bồ-tát trong văn kinh ấy đều nói đầy đủ.
(8) Phát tâm Bồ-đề: Bồ-đề là quả vị giác ngộ vi diệu mà đức Phật đã chứng. Tánh giác này vốn ai cũng có đầy đủ; nếu nói theo lý thì đó là Phật. Chỉ tiếc rằng chúng ta không biết tâm này hoàn toàn giống như chư Phật, cho nên không trân trọng quý mến nó, chạy theo mê tình, dong ruổi tìm cầu bên ngoài, khởi phiền não tạo nghiệp, rồi từ nhân tạo nghiệp gánh chịu quả báo luân hồi trong sáu nẻo, khổ đau không thể kể hết.
Nay được nghe pháp vi diệu, biết được tâm này ngang bằng với Phật, thì ai lại không chịu xây dựng nền móng làm Phật, mà cứ mãi dong ruổi, để rồi phải chịu rơi vào biển khổ sanh tử?! Thế nên, phát tâm là trên cầu Phật đạo, kiên trì giới luật, rộng tu vạn hạnh, và tâm thề thành Phật tức là tâm Bồ-đề.
(9) Tin nhân quả: Chư Phật thành Chánh giác hay chúng sanh bị đọa lạc ba đường đều là việc nhân quả. Pháp thế và xuất thế gian không có một pháp nào nằm ngoài nhân quả. Tuy nhiên, do chúng sanh luôn mê muội nên nhân quả nằm ngay trước mắt mà không biết, hay có người học Phật, ngộ nhận
lệch lạc về chữ Không, nên nói không có nhân quả. Trong Chứng đạo ca, ngài Vĩnh Gia[57] dạy: “Hiểu Không một cách rỗng toác, bác bỏ nhân quả, để rồi tối tăm mờ mịt chuốt lấy họa tai ương.”
Thật quá nguy hiểm! Vì thế phải có lòng tin nhân quả sâu sắc, nếu không thì quả khổ ba đường (địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh) khó tránh.
(10) Tụng đọc Đại thừa: Kinh luận Đại thừa là từ văn tự Bát-nhã, từ văn tự Bát-nhã khởi lên quán chiếu Bát-nhã, đi sâu vào là thật tướng Bát-nhã. Tịnh độ là Diệu hữu. Diệu hữu là Chân không; Chân không là Diệu hữu. Lìa Diệu hữu nói Chân không tức là nghiêng lệch về không. Lìa Chân không để tìm Diệu hữu tức rơi vào ba cõi. Cả hai đều là nhận thức sai lệch không phải Trung đạo. Tịnh độ không rời Bát-nhã, Bát-nhã không rời Tịnh độ. Cho nên ở đây đề cập đến việc đọc tụng kinh điển Đại thừa chính là một trong những phương pháp hướng đến tịnh nghiệp.
(11) Khuyến khích hành giả tinh tấn: Người tu tịnh nghiệp thì cả mình và người đều được lợi ích. Xây dựng cho chính mình tức xây dựng cho người khác, thành đạt cho chính mình cũng làm cho người khác được thành đạt. Thiện pháp thế gian còn không quên việc lợi ích cho người khác, huống chi giáo pháp Phật giáo Đại thừa. Khuyến khích hành giả tinh tấn là hạnh tất yếu của tịnh nghiệp! Mình niệm Phật cũng nên khuyên người khác niệm Phật. Mình tu thiện nên khuyến khích người khác tu thiện.
Những lời trình bày trên chỉ là phương tiện, chứ chẳng phải nói nhiều. Nếu ai hướng dẫn người vào đạo thì tùy theo căn
[57] Ngài Vĩnh Gia: xem cht. 17 trước.
cơ mà làm lợi ích, tâm cứ chí thành cần cầu, đó là cái diệu dụng vô cùng.
Thứ hai, ba tâm tịnh nghiệp:
(1) Tâm chí thành: Tâm chí thành là tâm ngay thẳng. Kinh Duy-ma[58] nói: “Tâm ngay thẳng (trực tâm) tức là đạo tràng của Bồ-tát”. Luận Khởi tín[59] cũng dạy: “Tâm ngay thẳng, chánh niệm chơn như”. Đem tâm chí thành niệm Phật, tức là trực tâm, chánh niệm chơn như. Đây là cái niệm của những người hồn nhiên, cho nên phù hợp với đạo vi diệu. Luận rằng pháp môn Bát-nhã đệ nhất nghĩa đế, bậc thượng trí còn không hiểu nổi, nhưng những kẻ hồn nhiên lại do vô tâm cho nên phù hợp với đạo vậy. Đó chính là cái diệu dụng của tâm chí thành. Tuy nhiên chẳng có gì kỳ lạ cả, tâm ngay thẳng chính là đạo, nó vượt ngoài cái tình, lìa sự nhận thức, dứt hẳn nói năng suy nghĩ. Vì thế cái diệu dụng của tâm Tịnh độ đạt đến mức cùng cực như vậy, lẽ nào đó không phải là công đức bất khả tư nghị ư!?
(2) Tâm sâu sắc: Phẩm Bồ-tát Phổ Hiền hạnh nguyện[60] nói: “Nếu không có chúng sanh thì tất cả Bồ-tát nhất định không thể thành Vô thượng chánh giác.” Cho nên muốn thành Phật đạo trước hết đem tâm đại bi làm lợi ích cho tất cả chúng sanh. Kinh dạy tiếp:[61] “Nhân nơi lòng đại bi mà phát sanh tâm Bồ-đề, nhân nơi Bồ-đề mà thành Chánh đẳng chánh giác”. Nhưng tâm đại bi này bao trùm cả pháp giới, kẻ sơ cơ mới học không thể thực hiện được, chỉ tùy theo khả năng
[58] Kinh Duy-ma (Duy-ma-cật sở thuyết) 1, T14n475, p538b01: “Trực tâm là tịnh độ của Bồ-tát”; p542c15: “Trực tâm là đạo tràng”.
[59] Luận Khởi tín 1, T32n1666, p580c07.
[60] Kinh Hoa nghiêm 40, T10n293, p846a21.
mình kham nhận mà phát tâm làm lợi ích cho mọi người, tu hành lợi ích cho mọi người, đó là nghiệp mà người mới học Phật phải nỗ lực tu tập. Rộng tu thiện hạnh, tích lũy công đức, là tâm sâu sắc của người mới học.
(3) Tâm phát nguyện hồi hướng: Thành tâm niệm Phật là trên cầu Phật đạo. Tâm sâu sắc làm lợi ích cho người khác là dưới hóa độ chúng sanh. Hợp cả hai lại thành một tâm Bồ-đề, đều là nhân hạnh. Tu nhân hạnh là cầu quả Phật, hồi nhân hướng quả. Tu nhân hạnh này không phải tự lợi mà để lợi ích cho người khác, đây gọi là hồi tự hướng tha. Phẩm So sánh công đức bố thí trong kinh Địa Tạng[62] dạy:
“Bố thí như thế được phước vô lượng; nếu lại đem hồi hướng, bất luận là nhiều hay ít cuối cùng cũng sẽ thành Phật”.
Hồi hướng tức là hồi tự hướng tha. Thế mới biết, nếu vì mình mà tu thì phước ít, vì người mà tu thì phước nhiều. Nhân địa phát tâm của chư Phật đều là vì chúng sanh mà khởi tâm đại bi. Cho nên nói công ơn của đức Phật khó mà đáp đền.
Hạnh môn trong kinh A-di-đà:
Trong ba kinh Tịnh độ[63] đều đã chỉ bày hạnh môn, nhưng Quán kinh thì quá dài dòng, còn kinh A-di-đà lại giản lược, song giản lược lại nhiếp hóa dài dòng, thông suốt không cùng tận. Không những hạnh môn của Quán kinh được thâu nhiếp hết trong đó, mà cả Hoa nghiêm, Pháp hoa và tất cả kinh điển Đại thừa, tám vạn bốn ngàn hạnh môn cũng nhiếp trì trong một câu danh hiệu Phật. Nên nói, danh hiệu Phật bao trùm tất cả, niệm danh hiệu Phật tức xưng tán công đức Phật. Thiền
[62] Kinh Địa tạng 2, T13n412, p786c19.
[63] Ba kinh Tịnh độ: kinh Vô lượng thọ, Quán vô lượng thọ (Quán kinh) và kinh A-di-đà.
sư Triệt Ngộ[64] dạy: “Một câu Di-đà là Phật tâm của chính ta, dọc khắp năm thời, ngang cùng tám giáo.”[65] Nếu nhất tâm thọ trì danh hiệu thì đầy đủ tất cả!
Hạnh môn của đại Bồ-tát Thế Chí trong kinh Lăng-nghiêm:
Trong Lăng-nghiêm kinh Đại Thế Chí Bồ-tát Niệm Phật viên thông chương[66] lấy sự nhớ nghĩ làm chính. Nói nhớ nghĩ tức ví dụ mẹ con luôn nhớ nhau. Kinh Vô lượng thọ[67] dạy:
“Ai đã từng diện kiến đức Thế Tôn thì có khả năng tin được việc này”.
Nếu người học Phật, kính Phật, thường niệm Phật, là luôn nhớ nghĩ đến Phật; như con nhớ mẹ, từng giây, từng phút, từng giờ không bao giờ quên được mẹ, thì tạp niệm làm sao có cơ hội xen vào được?!
Hạnh môn của Bồ-tát Phổ Hiền trong kinh Hoa nghiêm:
Mười đại nguyện vương của Bồ-tát Phổ Hiền: Lễ kính, xưng tán, cúng dường v.v… đều là hạnh niệm Phật. Như nguyện sám hối là thanh tịnh ba nghiệp. Nguyện hằng thuận chúng sanh là để hóa độ chúng sanh. Nguyện tùy hỷ, tùy học, thỉnh Phật trụ thế, thỉnh chuyển pháp luân đều là thượng cầu hạ hóa. Nguyện hồi hướng là hồi tự hướng tha, nghĩa là đem công đức tu hành của mình ban bố cho chúng sanh.
[64] Thiền sư Triệt Ngộ (1741-1810), Cao tăng Trung Quốc sống vào đời Thanh, là Tổ thứ 12 của Liên tông. Người ở Phong Thuận, tỉnh Hà Bắc, họ Mã, tên Tế Tỉnh, tự Triệt Ngộ, hoặc gọi là Nột Đường, hiệu Mộng Đông. Sư là người xiển dương Thiền Tịnh song tu; sư có trước tác Niệm Phật già-đà, Triệt Ngộ thiền sư ngữ lục.
[65] Triệt Ngộ thiền sư ngữ lục 2, X62n1182, p347c17.
[67] Kinh Vô lượng thọ 2, T12n360, p273b01.
Những lời phát nguyện của bồ-tát Phổ Hiền và Địa Tạng là một, đều vì chúng sanh. Vì sao? Vì chúng sanh và ta đồng một thể tánh, là tâm Bồ-đề, cuối cùng tất cả đều hướng về Cực lạc.
Hạnh môn trong phẩm Tịnh hạnh kinh Hoa nghiêm:
Trong bài tựa Văn sao tục biên Tịnh hạnh phẩm ghi: Nếu tại Tín vị[68] thì lấy phẩm Tịnh hạnh làm nhân địa của tâm, khế hợp với quả vị giác ngộ để hoằng thệ đại nguyện. Tuy đạt đến quả giác ngộ thâm sâu như Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác nhưng vẫn còn dùng 141 nguyện[69] làm căn cứ để tấn tu. Cho nên phẩm kinh này rất quan trọng, người tu Tịnh độ cần đọc tụng nghiên cứu. Chúng sanh thời mạt pháp căn cơ thấp kém, nếu mọi thời mọi lúc, tâm niệm thường tụng văn này, thường phát nguyện như thế, thì ba nghiệp mau chóng được thanh tịnh, niệm niệm khế hợp với tâm Phật, đến khi lâm chung sẽ được sanh lên thượng phẩm!
Hạnh môn trong luận Vãng sanh của Bồ-tát Thiên Thân:
1. Lễ bái — Luận[70] nói rằng:
[68] Tín vị 信位: gọi đủ là Thập tín vị, chỉ cho giai vị Thập tín trong 52 giai vị của Bồ-tát.
[69] Kinh Hoa nghiêm 14, phẩm Tịnh hạnh, T10n279, p69b20: Bồ-tát Trí Thủ hỏi Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi, “Bồ-tát làm thế nào thân, ngữ, ý ba nghiệp không lỗi lầm…, không tổn hại,… được bất thoái chuyển?…. Bồ-tát làm thế nào sinh ở chỗ đầy đủ? Chủng tộc đầy đủ?….” Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi dạy, “Bồ-tát ở nhà nên nguyện chúng sanh biết nhà tánh Không để khỏi sự bức bách. Hiếu thờ cha mẹ nên nguyện chúng kính thờ chư Phật hộ dưỡng tất cả…. Nếu có bố thí nên nguyện chúng sanh có thể xả hết, lòng không ái trước.” v.v… Ngài dạy tất cả là 141 nguyện.
[70] Luận Vãng sanh 1, T26n1524, p231b10.
“Nếu thiện nam, thiện nữ nào tu hành thành tựu năm pháp môn quán niệm, nhất định sẽ được vãng sanh về quốc độ An lạc và được diện kiến đức Phật A-di-đà. Năm pháp môn quán niệm đó thế nào? Một, lễ bái; hai, tán thán; ba, phát nguyện; bốn, quán sát; năm, hồi hướng. Thế nào là lễ bái? Là thân nghiệp lễ bái đức A-di-đà Như Lai ứng chánh biến tri, với tâm nguyện muốn sanh về cõi ấy”.
Hạnh môn của ngài Phổ Hiền thứ nhất là lễ kính chư Phật, nay đảnh lễ đức Phật A-di-đà tức là kính lễ theo hạnh ngài Phổ Hiền và cũng là cái lý: Đảnh lễ một đức Phật là đảnh lễ tất cả chư Phật khắp pháp giới; lễ được khắp mà chẳng phải lễ nhiều, chuyên lễ mà chẳng phải lễ ít.
2. Tán thán — Luận dạy:
“Thế nào là tán thán? Là xưng tán danh hiệu đức Như Lai, hoặc tướng ánh sáng trí tuệ của đức (A-di-đà) Như Lai, hoặc danh nghĩa với mục đích muốn tương ưng với hạnh tu hành như thật.”
Kinh lại dạy:[71]
“Ánh sáng vô lượng của đức Phật ấy chiếu khắp mười phương cõi nước, không có gì cản trở được nên hiệu là A-di-đà”.
Từng tiếng niệm danh hiệu Phật là từng tiếng xưng tán công đức, xưng tán tướng ánh sáng trí tuệ của đức Như Lai (A-di-đà), cũng là xưng tán công đức Bát-nhã của Phật. Đồng thời niệm danh hiệu Phật phải suy nghĩ về nghĩa, do đó trì danh hiệu là thâu nhiếp toàn bộ hạnh môn Bát-nhã.
3. Tác nguyện — Luận dạy:
[71] Kinh A-di-đà 1, T12n366, p347a26.
“Thế nào là tác nguyện? Là tâm thường tác nguyện. Nhất tâm chuyên niệm, nhất định sẽ vãng sanh về nước An lạc. Muốn như thật phải tu hạnh Xa-ma-tha”.[72]
Pháp sư Đàm Loan giải thích: Xa-ma-tha tức là dừng (chỉ), nói rộng có ba nghĩa:
Một là nhất tâm, chuyên niệm đức A-di-đà Như Lai, nguyện sanh về nước của Ngài. Nếu niệm danh hiệu A-di-đà Như Lai và nhớ nghĩ tên quốc độ ấy thì có khả năng chấm dứt tất cả ác.
Hai là cõi An lạc ấy vượt qua ba cõi. Nếu người nào vừa sanh về cõi ấy thì tự nhiên thân, miệng, ý đều dừng ác.
Ba là nhờ sức trụ trì của đức A-di-đà Như Lai chánh giác mà giúp cho tâm của chúng ta tự nhiên chấm dứt sự mong cầu chứng quả Thanh văn hay Bích-chi Phật. Nếu chấm dứt ba việc trên thì tự nhiên phát sanh công đức như thật từ Như Lai. Cho nên ai cầu nguyện sanh về Tịnh độ thì công đức không thể nghĩ bàn.
4. Quán sát — Luận dạy:
“Thế nào là quán sát? Là quán sát đối tượng bằng chánh niệm, là tu hạnh Tỳ-bà-xá-na[73] một cách như thật. Quán sát có ba thứ: Một, quán sát công đức trang nghiêm cõi Phật A-di-đà; hai, quán sát công đức trang nghiêm của đức Phật A-di-đà; ba, quán sát công đức trang nghiêm của các vị Bồ-tát”.
Pháp sư Đàm Loan giải thích: Tỳ-bà-xá-na tức là quán, cũng có hai nghĩa: Một, chính tại nơi đây, quán tưởng ba thứ công đức trang nghiêm ấy. Do công đức như thật cho nên người tu hành cũng đạt được công đức như thật. Người có công đức
[72] Xa-ma-tha 奢摩他, Skt. Śamatha.
[73] Tỳ-bà-xá-na 毘婆舍那, Skt. Vipaśyanā.
như thật nên quyết định được sanh vào cõi ấy. Hai, khi sanh về cõi Tịnh độ thì được diện kiến đức Phật A-di-đà. Nếu Bồ-tát chưa chứng tịnh tâm thì dứt khoát cũng chứng được pháp thân bình đẳng. Đây chính là ý nghĩa của Quán kinh.
5. Hồi hướng — Luận dạy:
“Bồ-tát dùng phương tiện khéo léo nói về năm thứ tu hành như Lễ bái v.v... là gom tất cả công đức thiện căn, không mong cầu an trụ, không nắm giữ niềm vui riêng cho bản thân mà chỉ muốn cứu khổ cho tất cả chúng sanh, phát nguyện nhiếp thủ tất cả chúng sanh, cùng sanh về cõi Phật an lạc; nên gọi là Bồ-tát thành tựu phương tiện hồi hướng khéo léo”.
Giải thích:[74]
“Theo kinh Vô lượng thọ mà đức Phật nói tại thành Vương-xá, trong ba hạng vãng sanh (Tịnh độ), tuy hạnh có ưu liệt nhưng ai nấy đều phát tâm vô thượng Bồ-đề. Tâm vô thượng Bồ-đề này tức là tâm nguyện làm Phật. Tâm nguyện làm Phật là tâm cứu độ chúng sanh. Tâm cứu độ chúng sanh là tâm nhiếp thủ chúng sanh sanh về cõi Phật Tịnh độ. Thế nên, người nguyện sanh về cõi Tịnh độ an lạc cần phát tâm vô thượng Bồ-đề. Nếu người không phát tâm vô thượng Bồ-đề, chỉ nghe cõi ấy hưởng mãi niềm vui, rồi vì ham vui mà nguyện sanh thì nhất định không được vãng sanh.
Cho nên nói, không mong cầu an trụ, không nắm giữ niềm vui riêng cho bản thân mà muốn cứu khổ cho tất cả chúng sanh. An trụ, nắm giữ niềm vui là cõi Tịnh độ an lạc ấy nhờ bổn nguyện an trụ và nắm giữ của đức A-di-đà Như Lai nên hưởng niềm vui không dứt.
[74] Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá nguyện sanh kệ chú 2, T40n1819, p842a15.
Giải thích danh nghĩa hồi hướng: Nghĩa là đem tất cả công đức của mình tích tập, ban bố cho tất cả chúng sanh cùng hướng đến Phật đạo.
Phương tiện khéo léo: Nghĩa là Bồ-tát nguyện đem ngọn lửa trí tuệ của mình đốt rụi cây cỏ phiền não của tất cả chúng sanh; nếu còn một chúng sanh nào chưa thành Phật thì nguyện không thành Phật. Nhưng nếu còn một chúng sanh chưa thành Phật mà Bồ-tát đã thành Phật thì ví như ngọn lửa muốn thiêu rụi hết tất cả cỏ cây, cỏ cây chưa cháy hết mà lửa đã tàn. Do đặt thân mình ở sau mà thân lại ở trước, nên gọi là phương tiện khéo léo. Trong đây nói phương tiện nghĩa là nguyện nắm giữ tất cả chúng sanh cùng sanh về cõi Phật an lạc. Cõi Phật ấy là con đường phương tiện thành Phật rốt ráo vô thượng”.
Luận dạy:
“Bồ-tát khéo biết hồi hướng thành tựu như vậy là có khả năng xa lìa ba pháp trái với Bồ-đề. Những gì là ba? Một, nương vào cửa trí tuệ, không mong cầu cái vui cho riêng mình, loại trừ ngã tâm tham trước của chính mình.”
Giải thích:
“Biết tiến, giữ hay rút lui thì gọi là trí; biết không, vô ngã là tuệ. Do nương vào trí cho nên không tìm cái vui riêng cho chính mình. Do nương tuệ nên cách ly được ngã tâm tham trước tự thân.”
Luận dạy:
“Hai, nương vào cửa từ bi, nhổ tất cả khổ cho chúng sanh, giúp chúng sanh xa lìa tâm không an lạc.”
Giải thích:
“Nhổ cái khổ gọi là từ, ban bố niềm vui gọi là bi. Nhờ nương vào lòng từ nên dứt trừ nhổ tất cả khổ cho chúng sanh. Nhờ nương lòng bi nên chúng sanh xa lìa tâm không an lạc”.
Luận dạy:
“Ba, nương vào cửa phương tiện, thương xót tất cả chúng sanh, loại trừ cái tâm ham muốn cung kính cúng dường tự thân”.
Giải thích:
“Ngay thẳng (chánh trực) gọi là phương, ‘không vì mình’[75] là tiện. Do nương vào ‘ngay thẳng’ nên sanh tâm thương xót tất cả chúng sanh. Do nương vào ‘không vì mình’ nên xa lìa cái tâm ham muốn sự cung kính cúng dường cho mình”.
Luận dạy:
“Bồ-tát xa lìa ba pháp trái với Bồ-đề như vậy, cho nên đạt được trọn vẹn ba pháp tùy thuận Bồ-đề. Những gì là ba? Một, tâm thanh tịnh không ô nhiễm, là do không tìm cầu những niềm vui cho riêng mình”.
Giải thích:
“Bồ-đề là nơi thanh tịnh không nhiễm ô. Nếu tìm cầu niềm vui cho riêng mình thì trái với Bồ-đề. Thế nên, tâm thanh tịnh không nhiễm là thuận với Bồ-đề”.
Luận dạy:
[75] Không vì mình, Hán: Ngoại kỷ 外己. Pháp hoa kinh huyền tán yếu tập 15, X34n638, p525b21, giải thích: “Bồ-tát trước vì người sau vì mình. ‘Ngoại’ là chúng sanh, ‘kỷ’ là tự thân. Khi Bồ-tát giáo hóa chúng sanh, thân với người, lạnh lùng với mình. Bồ-tát lấy lòng đại bi giáo hóa chúng sanh bên ngoài (ngoại) như làm việc đó cho chính mình (kỷ), nên gọi là ‘ngoại kỷ’”.
“Hai, tâm an lạc thanh tịnh, do dứt trừ nhổ mọi đau khổ cho tất cả chúng sanh”.
Giải thích:
“Bồ-đề là nơi làm cho tất cả chúng sanh an ổn thanh tịnh. Nếu không khởi tâm dứt trừ, nhổ đau khổ sanh tử cho tất cả chúng sanh thì là trái với Bồ-đề. Thế nên, nhổ sạch tất cả khổ cho chúng sanh là thuận với Bồ-đề”.
Luận dạy:
“Ba, tâm an vui thanh tịnh, do giúp tất cả chúng sanh đạt được đại Bồ-đề, để nhiếp thủ chúng sanh sanh về cõi Tịnh độ”.
Giải thích:
“Bồ-đề là nơi thường an vui rốt ráo. Nếu không làm cho tất cả chúng sanh thường an vui tuyệt đối thì trái với Bồ-đề. Nương vào đâu mà thường an vui tuyệt đối? Là nương vào môn Đại thừa. Đại thừa là cõi Phật an lạc. Do đó nói, nhờ nhiếp thủ chúng sanh nên được vãng sanh về cõi ấy”.
6. Quay về Bát-nhã một cách tuyệt đối — Luận dạy:
“Nói về ba pháp môn trí tuệ, từ bi và phương tiện là nhiếp thủ Bát-nhã, Bát-nhã nhiếp thủ phương tiện. Phải biết như thế”.
Giải thích:
“Bát-nhã là đạt được trí tuệ chân như. Phương tiện là thông trí quyền biến. Đạt tuệ chân như là tâm hành vắng lặng; thông quyền tức xét mọi căn cơ chúng sanh. Trí xét mọi căn cơ chúng sanh nhưng lại không biết (làm mà không thấy làm). Tuệ vắng lặng cũng không biết có cứu xét toàn diện. Thế thì, trí tuệ phương tiện tương duyên mà động, tương duyên mà