mất tổ chức thích hợp với việc giải thoát khai ngộ, đây là điều đáng buồn! Tôi rất muốn ở Nhật Bản nên có khoảng mười cảnh chùa xả bỏ trần thế, đúng nghĩa nơi yên ổn để gởi gắm tâm hồn, nhưng đáng tiếc không có một nơi nào. Tại Tích-lan lại có đầy đủ cơ sở này. Tôi có người bạn ở Đức xuất gia, viết thư cho tôi nói: Phật giáo Nhật Bản không phải là Phật giáo chân chánh; huynh ấy xuất gia tại Tích-lan, hiện cư trú một nơi nghiêm trì giới luật, tu tập thiền định, và nghiên cứu phiên dịch Phật điển Pāli. Chính bản thân tôi cũng thích cách sống như thế.
Song, theo lập trường Phật giáo Đại thừa từ xưa đến nay, cho đời sống như thế chính là tác phong của Phật giáo Tiểu thừa (chỉ cho Phật giáo Tích-lan v.v…). Tinh thần chân chánh của Phật giáo Đại thừa tuy an trụ trong giải thoát, nhưng lại giúp cho xã hội thực hiện tịnh hóa hướng thượng. Gần đây, tín đồ Phật giáo Nhật Bản hầu như chú ý đến vấn đề xã hội, muốn cống hiến tịnh hóa xã hội và đưa xã hội đi lên. Nếu đứng trên tinh thần giác ngộ chân thật của Phật giáo, thì thiện ý của tôi là quay lại quá khứ, hành động như công trạng mà Bồ-tát Hành Cơ và hoàng hậu Quang Minh đã làm, đó là nền tảng cơ bản theo tinh thần Phật giáo Đại thừa.
Nhưng sự thật thì phần lớn bị dư luận các tông giáo phấn khích, động thái hành động chỉ làm với tính cách bất đắc dĩ, cho nên phải dựa vào tinh thần căn bản nào, lý do gì, thiết lập mục tiêu ra sao, mới có thể thực hành sự nghiệp nhập thế, bằng không thì ý thức đó không rõ ràng. Huống hồ là đại bộ phận nhiệm vụ xã hội của tự viện đều không có một chút tự giác nào, bên ngoài có vẻ giải thoát và thỏa mãn với công việc mai táng cùng với pháp sự, nhưng đối với hai sứ
mệnh to lớn của Phật giáo phải điều hòa như thế nào lại không biết một tí gì. Hiện nay, Phật tử thể hiện nhiều hành động, nhiều việc làm nhưng đại thể chỉ là đầu rồng đuôi rắn, theo tôi nguyên nhân chủ yếu chính là do không có tinh thần tự giác.
Thế thì lý tưởng giải thoát, cùng với lý tưởng xây dựng thế giới tốt đẹp, cần phải điều hòa như thế nào? Đối với vấn đề này cần phải lý luận rõ ràng, chỉ ra cách thức giải quyết một cách mô phạm. Đây thật là lý tưởng Đại thừa Tịnh độ của chư Phật; còn Tiểu thừa chỉ chuyên về chủ nghĩa giải thoát cho cá nhân mà thôi, chứ không như lý tưởng xã hội của Tịnh độ. Đại thừa có thệ nguyện trên cầu Bồ-đề, dưới hóa độ chúng sanh, lý tưởng cùng thành Phật đạo, ở đây nêu toàn thể xã hội là lý tưởng hóa quốc gia, cho nên mới kết luận rằng: Đại thừa chắc chắn có lý tưởng Tịnh độ.
Vả lại lý tưởng của Tịnh độ, một mặt không chỉ siêu việt hiện thực mà là mục tiêu giải thoát; mặt khác là mục đích xây dựng cho thế giới hoàn thiện viên mãn. Đó mới là giải thoát và đó cũng chính là xây dựng một nước lý tưởng. Nhưng về Tịnh độ cũng có nhiều quan điểm khác nhau, có quan điểm phủ định đời sống hiện tại, khuynh hướng về Tịnh độ quan từ xưa tới nay rất rõ ràng, nhưng trong Phật giáo nếu nói rộng thì vẫn muốn thế giới này như thật, tức kiến thiết Tịnh độ ngay trong thế giới hiện thực; tôi cũng lấy đó làm trung tâm, tường thuật ngắn gọn về Tịnh độ quan.
Quan niệm về Tịnh độ của Phật giáo, đại thể tôi chia làm ba phần:
1. Quán chiếu Tịnh độ; 2. Tha phương Tịnh độ; 3. Tịnh độ tương lai.