Tìm Hiểu Đạo Phật

Chương 15: Cảnh Giới nhận thức (Trang 76 - 82)

chỉ có những quá tình hoạt động, những quá trình đi tới và tự chúng phát triển. Vị trí của con người cũng tương tự như thế nếu con người, chỉ cần một chút khiêm tốn, sẽ thấy điều đó. Những quá trình không ngừng thay đổi, phản ứng, thay đổi ...
Cảnh giới nhận thức
Sau khi lược bàn về tái sinh và người ta tái sinh như thế nào, còn có hai câu hỏi nữa cần phải được giải đáp. Sự tái sinh này xảy ra ở đâu? Và tại sao người ta lại tái sinh vào những cảnh giới như thế?
Trước khi trả lời những câu hỏi này, có vài điểm cần phải được xét đến. Cần chú ý rằng: câu hỏi thứ nhất liên hệ tới vị trí không gian khi hỏi " Ở đâu?" . Điều quan trọng nhất là hiểu cái " ở đâu" này một cách đúng đắn
Trước hết nếu chúng ta đặt câu hỏi: " Bây giờ tôi đang sống ở đâu?", thì lời giải đáp cho vấn đề tái sinh trở nên dễ dàng hơn. Giả định rằng sự thật tương đối của khái niệm " Ngã" hay " tự ngã" tập trung vào bây giờ - đang - sống - ở - đâu thì câu trả lời có thể là: Ở cảnh giới con người của cái tâm liên hệ với thân, cả hai bị trói buộc với nhau bởi những hành động tác ý ( nghiệp) của quá khứ. Thế nên tôi được gọi là con người và tự cho mình như thế.
Trong đời tôi, nhiều lúc tôi có thể trở nên cái gì

khác con người. Khi tôi cuồng giận, tri giác thuộc về người của tôi hoàn toàn rối loạn và rất có thể người ta nói về cái tôi giận dữ ấy như sau: " Anh có trông thấy mặt của nó không? Như cái mặt con quỷ!" Tình trạng còn xấu hơn đối với cái tôi hư hỏng, cái tôi thấy những cảnh kinh hoàng đáng sợ nhất và chịu đau khổ khốc liệt. Thế thì tôi đang sống ở đâu nếu không phải một tong những địa ngục?
Có thể có những đọa lạc khỏi cảnh giới người. Nhục dục có thể lái tôi đến một hành động như một con thú hay tệ hơn một con thú. Cái ngã thích thú dâm dật, dù có nỗ lực chứng minh cách nào đi nữa, vẫn là cái ngã thú vật. Lại nữa, những người hèn hạ cư xử giống như những con ma đói ( ngạ quỷ) ngay cả trong cuộc đời này, trong khi đó những người khác ó thể ví như các A Tu La. Các vị thần và chư thiên cũng không ngoài phạm vi của tâm thức. Trong cuộc đời này đây ta có thấy được những vị được tôn kính bằng nhiều danh xưng như Thánh, Tiên ... mà các trạng thái linh thiêng được biểu hiện trong các vị ấy.
Tất cả các cảnh giới ấy - Ở đâu? - phải được hiểu như là những khả tính của tâm thức. Tất cả những cảnh giới đó từ trú xứ cao nhất của Phạm Thiên đến những tầng sâu thẳm khủng khiếp nhất của địa ngục, không thể hiện hữu ở ngoài cái nghiệp là thứ sản sinh ra kinh nghiệm về chúng.

Như vậy tái sinh vào các cảnh giới khác nhau có thể nhìn theo hai cách: hoặc lả tái sinh vào lúc cuối đời này mà ý tưởng về nó ta khá quen thuộc, hoặc là tái sinh tiếp theo sau cái chết xảy ra từng giây phút khiến chúng ta ngay tong chính cuộc đời này ngày lại ngày, có thể xếp chúng bằng các trạng thái của tâm tương đương với các cõi trời hay bị kéo xuống các hố địa ngục.
Vì tâm thức (hay nói đúng hơn là sự tương tục của các tâm thức), giống như một dòng suối của những sức mạnh thực sự hay tiềm tàng, mà sự tiến hóa hay thoái hóa của nó xảy ra trong một cuộc sống nào vậy, nó không dừng nghỉ khi các căn vật lý chết đi mà tiếp tục chảy trôi theo những con kênh ( hay những khuôn mẫu tư tưởng) được tạo ra trong hiện tại.
Trong Phật giáo thường có năm cảnh giới hiện hữu khác nahu có thể diễn tả là những giới vức, dù những cảnh giới ấy không hề xây dựng nên một hệ thống có tính cách giáo điều hay cứng nhắc, vì những kinh nghiệm trong cảnh giới thay đổi rất nhiều, thay đổi tùy theo nghiệp quá khứ cảu chúng sanh đang sống trong các cảnh giới đó. Trong các cảnh giới ấy, chỉ có hai cảnh giới của loài người là thông thường để nhận thức đối với con người. Trước khi chúng ta nhúng vai về sự hiện hữu của chúng sanh không thể thấy được trong những

trạng thái mà chúng ta không biết (1), chúng ta cần chú ý một điểm: tính tương đối của nhận thức.
Chúng ta chỉ nhận thức thế giới trong phạm vi đặc biệt của kinh nghiệm là cái phạm vi mà con người bị hạn chế. Người ta là một con người bởi các hành động có tác ý trong quá khứ ( nghiệp) và người ta có các quan năng ( hay căn, kể cà ý thức) của con người cũng vì lý do ấy. Đấy là kết quả của các hành động trước kia.
Thông thường người ta cho rằng cái thế giới "đang lộ ra đấy" hiện hữu đúng như người ta nhận thức nó ( nhờ vào mắt, tai, mũi, lưỡi, và sự tiếp xúc vật lý - nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân). Nhưng nếu quan sát

(1) Đây cũng giống như một người có một radio transistor công suất nhỏ nhất, chỉ có thể bắt các đài ở Thái Lan, khi nghe nói đến các đài ở Úc, Anh hay Mỹ thì bậc cười mà tuyên bố rằng cái radio nhỏ của anh có thể thu được tất cả các đài phát. Một người có một radio công suất thật mạnh, biết rằng anh kia là sai. Con người, quá tự hào về khả năng tâm thức của mình, hiếm khi chấp nhận rằng khả năng ấy lại có thể bị giới hạn: vị thiền giả thiện xảo kinh nghiệm rõ hơn rất nhiều về lĩnh vực thực sự của hiện hữu, biết rằng tầm mức của một kẻ không thực hành thiền quá nhỏ bé, nhưng thay vì xem những kẻ như thế là ngu si, vị ấy thương sót cho cái nhìn hẹp hòi của họ mà muốn rằng ít ra họ cũng cần phải biết đến nhiều khả hữu khác nhau của hiện hữu.
Thái độ của người ta đối với các cảnh giới này vào lúc không nhận thức trực tiếp được chúng, cần phải có cái tâm mở rộng. Người ta không đóng cửa lòng tin để mà cắt đoạn cái khả năng kinh nghiệm các cảnh giới này, giáo lý Phật giáo cũng không đòi hỏi người ta phải chấp nhận chúng mà không chấp vấn; cho đến khi nào các cảnh giới ấy trở thành một phần thuộc kinh nghiệm của người ta thì người ta mới giữ cái tâm mở rộng mà nhìn chúng.

các căn này thì hẳn chúng ta phải thấy rõ ràng cái thế giới " đang lộ ra đấy" quả thực tùy thuộc vào các thể cách nhận thức riêng biệt của chúng ta. Ví dụ con mắt của con người, bằng cấu trúc của nó, giới hạn và đặt điều kiện cho những vật thể làm ta có thể nhìn thấy được. Người ta biết rõ rằng một con ong có thể nhìn thấy tia tử ngoại như là màu sắc, còn chúng ta không có ý niệm rằng màu sắc đó như thế nào, dĩ nhiên, chúng ta cũng không tìm được từ ngữ nào để diễn tả nó. Do đó nếu các căn của chúng ta được cấu tạo bằng một cách khác thì cái thế giới " đang lộ ra" ấy của chúng ta sẽ được cấu tạo hoàn toàn khác đi.
Trong giáo ly nhà Phật, ý ( hay tâm) được xem là căn thứ sáu, có đối tượng là niệm ý và ký ức. " Ý thức", thực ra là những tập hợp quá trình tâm thức và cảm xúc, hoạt động trong trường hợp của chúng ta ở cảnh giới con người, đặt điều kiện cho tất cả những nhận thức của chúng ta từ một quan điểm của con người.
Như thế hiểu được tính cách tương đối của sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ( sự xúc chạm), ý, và tính cách tương đối của nhận thức thì cũng dễ hiểu rằng tất cả các cảnh giới bất kể là thực hay tiềm năng trong tình huống riêng của chúng ta, cũng có mặt ở đây -và- bây giờ, và đối với các chúng sanh ở các cảnh giới kia cũng vậy. Cái niệm về các cõi

trời trên bầu trời và các địa ngục ở dưới đất là ý niệm xem cái sự thực vốn thuộc tâm lý một cách nôm na và như là vũ trụ học. " Thăng " và " đọa" hay " cao" hay " thấp" chắc chắn là tùy theo những thể nghiệm của chúng sanh trong các cảnh giới khác nhau mà chúng ta sẽ đề cập tới trong mấy trang tiếp đây, nhưng sự thật là tất cả các cảnh giới ấy đều có, đều là những cảnh giới liên nhập chập chùng với nhau nay tại đây. Để giải thích đều đó, chúng ta hãy trích dẫn một bài kệ rất nổi tiếng của Phật giáo:

" Như là một bình nước
Được các chúng sanh nhận thức khác nhau.
Là rượu tiên đối với các chư Thiên,
Là nước uống đối với người,
Trong khi ấy với Ngạ quỷ
Có vẻ là một chất lỏng hôi thối của máu và mủ,
Đối với loài rồng và cá, đó là nơi để sống,
Trong khi đó lại là không gian đối với chư Thiên
Sống trong cảnh giới vô biên.
Như thế đối với bất cứ một đối tượng sống hay chết
Ở trong hay ở ngoài con người
Đều được chúng sanh thấy một cách khác nhau
Tùy theo nghiệp quả của mình."

Thế giới của chúng ta được nhìn dưới ánh sáng của lời dạy này bỗng thành rất bí mật. Chúng ta dù ở bất cứ nơi nào, cuộc sống thường nhật và cảnh huống của chúng ta ra làm sao, chung quanh chúng ta các chúng sanh khác hoặc đang thụ hưởng thiên lạc, hoặc đang sống vô hình trong cảnh giới thiền vô sắc, vô hạn hoặc có thể đang kêu la thống khổ vì muốn có thức ăn hoặc có thể đang nhận thức hay đang cảm thọ những sự tra tấn hải hùng của địa ngục. Nhận thức của các chúng sanh này là khác nhau và bị giới hạn bởi nghiệp như là nhận thức của chúng ta vậy, các chúng sanh ấy hiếm khi có thể thấy các chúng sanh khác đang sống trong những cảnh giới khác.
Tuy nhiên, có trường của vài người, tâm thức họ không quá bị giới hạn và họ có thể đi vào các cảnh giới khác. Con đường đúng đắn nhất để đi vào các cảnh giới khác là dùng cái tâm thức xảo diệu hóa trong những tập trung tư duy được kèm theo bằng sự tỉnh giác hay ĐỊNH, như các Phật tử thường nói; một người như thế khi muốn, có thể cảm nghiệm một số hay tất cả cảnh giới hiện hữu ấy, những cảnh giới ấy mà chúng ta sắp miêu tả. Một số ít cảnh giới hiện hữu thấp hơn cũng được mở ra cho các tiếp linh nhân (đồng cốt) của truyền thống tâm linh nhưng vì những thể nghiệm của những người ấy kèm theo những trạng thái tâm thức biếng nhác, cho

/55

CHÙA KHAI NGUYÊN

Xây dựng từ : 2010 - 2026, Ban Thông Tin - Truyền Thông Chùa Khai Nguyên.

Địa chỉ: Thôn Tây Ninh, Xã Đoài Phương, TP. Hà Nội