Edward Conze (Diamond sutra, tr.22) cho rằng Kinh Kim Cương được sáng tác vào thế kỷ thứ 7 hay 8 sau thời Tôn giả A-nan.

 Trong cuốn sách này, chúng tôi nhìn tư tưởng Kinh Kim Cương là tư tưởng truyền thống của Phật giáo, phù hợp Phật ý so với các kinh Nikàya. Do đó, khi trình bày về Kinh Kim Cương, chúng tôi muốn trình bày thêm phần liên hệ với tư tưởng Nikàya.

 Về tên Kinh, Kinh Kim Cương nói đủ là Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật, hay Năng Đoạn Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật. Từ Sanskrit viết là Vajrapra- j àparamità Sutra, hoặc Vajracchedika Praj àparamità Sutras, hay gọn hơn là Praj aparamità Sutras.

 Vajra là kim cương, một loại khoáng chất rất cứng có thể chặt đứt các thứ khác; Prajà  là Trí tuệ; param là ở bên ngoài, ở bên kia bờ, bên kia biên giới; ità là đã đi rồi, đã qua rồi.

 Như vậy, từ Praj àparamità có nghĩa là trí tuệ siêu việt, giải thoát ngoài các pháp bị tác thành, rời khỏi thế giới ngã tướng của khái niệm.

 Dù phương cách và ngôn ngữ trình bày có khác nhau giữa Nikàya và Kim Cương Bát-nhã, thì điểm gặp gỡ cơ sở nhất vẫn là: Thế Tôn giác ngộ từ giáo lý Duyên khởi; Niết-bàn được định nghĩa như là Ái diệt, Thủ diệt hay vọng tưởng Thức diệt.

 Từ nhận xét cơ bản này, chúng ta cần loại ra ngoài tư duy của mình các quan điểm cho rằng Tứ đế, Duyên khởi là pháp nhỏ (Tiểu thừa), hay Bát-nhã không phải là kinh Phật thuyết, Bát-nhã là giáo lý phi truyền thống, trước khi đi vào tìm hiểu chân xác hơn tư tưởng của Kim Cương.

 Bát-nhã diễn đạt thực tính của các pháp, vốn ở ngoài phạm trù diễn đạt của ngôn ngữ, chính vì thế mà ngôn ngữ diễn đạt của Bát-nhã có một sắc thái đặc thù đòi hỏi người đọc có căn bản định và tuệ mới lĩnh hội được. Hình thức diễn đạt phủ định của Bát-nhã, do vậy, cũng mang một ý nghĩa khác với ý nghĩa phủ định thông thường.

 Kinh Kim Cương cô kết ý tưởng của tạng Kinh Bát-nhã nên nội dung có các điểm chủ yếu này:

 (Nói lên Không tính của các pháp. Đó là Vô ngã tính hay Duyên khởi tính, phủ nhận hết thảy các ngã tính. Vì thế, ngôn ngữ diễn đạt phủ định

 (Nói lên rằng Không tính là thực tại tính như thực ở ngoài vòng chấp thủ tướng mà không phải là hoàn toàn ở ngoài thế giới này. Nói cách khác, thực tại là thế giới đang là được nhìn với trí tuệ lìa xa ngã tướng.

 Do đó, phủ định của Bát-nhã là phủ định các vọng niệm, vọng tưởng mà không phủ định toàn bộ thế giới đang là. Do không phủ nhận toàn bộ thế giới đang là, nên Bát-nhã giới thiệu Lục độ Ba-la-mật để Bồ-tát an trú. Bồ-tát vẫn làm các Phật sự độ sinh mà vẫn không lìa thực tướng.

 

*      *

 Hiểu như yậy để chúng ta nhận ra tính liên tục và thông suốt của Kinh Kim Cương qua các chuyển biến tâm lý và tư duy của thính chúng mà chúng ta cần hình dung ra xuyên qua các đoạn Kinh. Từ đây, chúng ta mới có thể cắt nghĩa các đoạn Kinh một cách nhất quán, không rời rạc hay cắt xén.

 Kinh Kim Cương đi vào các lập luận uẩn khúc và tế nhị: Vừa phủ định vừa khẳng định khiến người đọc ngỡ là những lập luận mơ hồ. Chúng ta cần cắt nghĩa một cách cẩn trọng thế nào để đạt đến kết quả chỉ phủ nhận tham ái và chấp thủ các pháp (cuộc đời), mà không phủ nhận chính các pháp (cuộc đời). Ngôn ngữ dùng ở đây là ngôn ngữ ly niệm. Hiểu được ngôn ngữ ly niệm ấy chúng ta mới hiểu được (ngộ) Bát-nhã.

 

*      *