23. Fujrthermore, Subhuti, self-indentical (sama) is that đharma, and nothing is there in at variance (vishama). Therefore is it called “utmost”, right (samyak) and perfect enlighten- ment. Self-indentical, through the absence of a self, a being, a soul, or a person, the utmost, right and perfect enlightenment, is fully known as the totality of all the wholesome dharmas. “Wholesome dharmas, wholesome dharmas”, Subhuti, - Yet as no-dharmas have they been taught by the Tathagata.

 Therefore are they called “wholesome dharmas”.

 

 22. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có pháp nào mà do đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không, không có pháp nào do đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Đức Phật dạy: Quả thế, này Tu-bồ-đề, quả thế ! Ngay cả pháp nhỏ nhiệm nhất cũng không có, không đắc. Cho nên được gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

 23. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, pháp ấy là bình đẳng, ở đó không có sự khác nhau. Cho nên được gọi là Chánh đẳng Chánh giác. Pháp bình đẳng do không có tướng tự ngã, tướng chúng sanh, tướng linh

 1. Một số thính chúng vẫn còn hồ nghi: Do công đức tu hành vô lượng kiếp, Thế Tôn mới chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Thế Tôn liền xác định: “Không có pháp nào nhờ đó mà Thế Tôn chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác”. Tại sao?

 Chúng ta đều biết rằng, quả vị giác ngộ ấy là quả vị thấy suốt thực tại vô ngã. Ở đó, tất cả đều bình đẳng trong vô ngã tướng: Không có sự khác biệt giữa người chứng và pháp chứng, cũng không có sự khác biệt hay tương quan nào giữa Như Lai và các pháp đặc biệt của Như Lai. Ở đó, vắng mặt tất cả sự tương quan giữa nhân và quả nên mới gọi là quả vị giác ngộ “Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác”.

 Nếu thính chúng loại bỏ tất cả tưởng về ngã tướng thì tâm sẽ tan biến mọi thắc mắc mà thấy rõ thật tướng của cảnh giới giác ngộ ấy.

 2. Lời dạy: “Tất cả thiện pháp là không-thiện pháp, cho nên được gọi là “tất cả thiện pháp” là lời dạy đưa thính chúng lại trở về với biện chứng