1. Nguyên văn bản Phạn văn không có đề cập đến “độ nhất thiết khổ ách”, theo bản dịch của Conze.

2. Gambhìram: Có hai nghĩa:

- Sâu xa (tĩnh từ)

- Sự sâu (danh từ), có thể dùng đối cách như trạng từ (trong trường hợp là trạng từ thì nó đứng trước động từ; ở đây gambhìram đứng trước danh từ Bát-nhã.

          Conze dịch theo nghĩa tĩnh từ.

          Caramàno: Có hai nghĩa: di chuyển, đi thực hành.

          Conze dịch nghĩa: di chuyển, đi. Nhưng ở phần ghi chú, Conze vẫn giải thích câu “moving in the deep course of the wisdom which has gone beyond” có nghĩa là: “Was engaged in the practice of Ferfect wisdom”. Do đó, chúng tôi ổn định dịch ra Việt văn rằng: Khi thực hành Trí tuệ Ba-la-mật.

          Avalolayati: Có nghĩa là nhìn kỹ, xem xét hay nhìn khắp mọi phương (look down from on hight).

3. Avalokitesvara có nghĩa là Quán Tự Tại, là tên của Bồ-tát Quan Thế Âm, vị Bồ-tát đã giác ngộ nhưng chưa quyết định nhập Vô dư y Niết-bàn, ở lại sinh tử để cứu độ chúng sanh khỏi các khổ ách

 Qua Trí tuệ Ba-la-mật, Bồ-tát thấy chỉ có Năm uẩn mà không thật có cái ngã con người do Năm uẩn sinh. Và Năm uẩn cũng không thật mà chỉ là do duyên sinh, rỗng không không có tự ngã. Nhờ thấy như vậy, Bồ-tát bèn chỉ cho chúng sanh thấy con đường ra khỏi khổ lụy.

 Chúng sanh rơi vào khổ lụy do vì thấy lầm có tự ngã, chấp Năm uẩn là mình, là của mình, là tự ngã của mình. Vì lẽ này, bản dịch chữ Hán có thêm phần “độ nhất thế khổ ách”, nếu thấy rõ Năm uẩn là không tự ngã.

 4. Thấy Năm uẩn là vô ngã (hay không có tự ngã): Cái gọi là chúng sanh chỉ là sự tập hợp của Năm uẩn do cái nhìn khái niệm dựng lên. Chúng sanh ấy, do đó, chỉ là sự có mặt của một mớ khái niệm mà không có thực thể.

 Cái gọi là Sắc uẩn, Thọ uẩn... và Thức uẩn cũng thế, chúng chỉ là khái niệm mà không phải thực thể. Chúng là rỗng không, không có tự ngã, do các duyên phối hợp thành. Bồ-tát nhìn bằng con mắt Duyên khởi (pháp nhãn) nên thấy không thật có các pháp. Đây là cái nhìn trí tuệ do công phu tu tập mà có, chứ không phải là cái nhìn của tư

 5. Với giáo lý Bát-nhã, vấn đề được đặt ra cho chúng ta là chứng ngộ thực tại, đoạn trừ chấp thủ các tự ngã (self), mà không phải là vấn đề tư duy hiểu biết về thực tại. Khi tất cả các ngã tưởng được loại trừ thì chấp thủ đó; bây giờ Trí tuệ Ba-la-mật hiển lộ cùng với thực tại như thực.

 

 

Here, O Sàriputra, form is emptiness and the very emptiness is form; emptiness does not differ from form, form does not differ from emptiness; whatever is form, that is emptiness; whatever is emptiness, that is form, the same is true of feelings, perceptions, impulses and consciousness.

 

 Ở đây, này Xá-lợi-phất, sắc là “không” (rỗng không) và chính “không” là sắc; “không” không khác gì sắc, sắc không khác “không”, bất cứ cái gì là sắc cái ấy là “không”; bất cứ cái gì là “không” cái ấy là sắc; thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy.

2. Chữ ở đây (here), đầu câu trên, chỉ cấp độ thực chứng thực tại vô ngã của Bồ-tát Quán Tự Tại, hoặc giả của Bồ-tát Bát địa trở lên.

 Chính phải ở cấp độ giải thoát ấy mới thực thấy sắc là “không”, “không” là sắc v.v...

 Khi đã chứng đắc vô ngã, thì sắc, không đều vô ngã, nên sắc không khác gì “không”, và “không” không khác sắc, sắc tức là “không”, “không” tức là sắc.

  Các uẩn còn lại cũng giống như vậy.

3. Khi Bát-nhã nói sắc tức là “không” là phủ nhận tự ngã của tất cả pháp, cái tự ngã vốn là sản phẩm của khái niệm, của chấp thủ. Khi Bát-nhã nói “không” tức là sắc là thành lập lại tất cả các pháp, nhưng chỉ thành lập ở tâm thức để loại bỏ hết chấp thủ (từ Bát địa đến Thập địa Bồ-tát).

 Như thế, Bát-nhã không dừng lại ở sự phủ định ngã tướng, cũng không nắm giữ ngã tướng. Đây là một lối biện chứng gọi là biện chứng của thực tại, hay biện chứng của “Không tánh”, hoặc là biện chứng của trung đạo, mà không phải là loại biện chứng logic của tư duy thuần lý.

 Nói “không” tức sắc, là ý nghĩa của hiện hữu.

 Thực tại của Bát-nhã là thực tại sinh động của duyên sinh vô ngã, mà không phải là một thực tại không-ngơ, không-chết. Đấy là thực tại vắng bóng tất cả tự ngã, vắng bóng tâm chấp thủ tự ngã.

 Để thấy rõ thực tại đó, hay để thể nhập thực tại đó, hành giả phải loại bỏ hoàn toàn chấp thủ tướng.

 Đây là những gì của tu tập giải thoát mà không phải của ngôn từ.

 Câu tiếp theo ở trên là mở đầu phần khai mở rộng tinh yếu của Bát-nhã ở cấp độ đầu, đấy là phần bàn về việc phá đổ chấp thủ các pháp hữu vi (điển hình là Ngũ uẩn).

 Các câu Kinh tiếp theo sau nữa là mở rộng phần bàn luận trên.

 

-SECOND STAGE

 Here, Sàriputra, all dharmas are marked with emptiness; they are not produced or stopped, not defiled or immaculate, not difficient or complete.

 

-CẤP ĐỘ THỨ HAI

 Ở đây, này Xá-lợi-phất, tất cả pháp là không tướng, chúng không bị sanh, không bị diệt, không cấu, không tịnh, không bất toàn, không toàn thiện.

 1. Nếu ở câu (III) bàn về các pháp hữu vi, thì ở đây bàn đến các pháp vô vi, như giải thoát, Niết-bàn. ở đây nói lên, như Nikàya và Kim Cương Bát-nhã đều nói, hết thảy các pháp là vô ngã.

 Thông thường, các pháp hữu vi được hiểu là các pháp sinh diệt (bị sinh), là cấu pháp, là pháp

 

  Therefore, o Sàriputra, in emptiness there is no form nor feeling, nor perception, nor impuise, nor consciousness; no eye, ear, nose, tongue, body, mind; no sight-organ elements, and so forth, until we come to: no mind- consciousness elements; there is no ignorance, no extinction of ignorance, and so forth, until we come to: there is no decay and death, no extinction of decay and death. There is no suffering, no originating, no stopping, no path. There is no cognition, no attainment and no non-attainment.

 

-CẤP ĐỘ THỨ BA

 Cho nên, này Xá-lợi-phất, trong ‘‘Không tánh” (hay trong Không tướng) không có sắc, không có thọ, không có tưởng, không có hành, không có thức;

 1. Văn mạch đoạn Kinh này nói lên rõ ràng là đoạn kết thúc phần trình bày về các biện chứng của “Không tánh”.

 Đoạn IV xác định tất cả pháp là “Không tướng” (hay Không tánh). Đoạn này triển khai thêm rằng: Do tất cả là “Không tướng” nên vắng mặt hoàn toàn tất cả tướng, tất cả khái niệm về hữu vi và vô vi, bao gồm:

 a/ Hữu vi: Năm uẩn, sáu căn, sáu trần, sáu thức, mười hai nhân duyên, khổ đế, tập đế, đạo đế, trí, chứng đắc.

 b/ Vô vi: Diệt đế, Niết-bàn, sự vận hành dập tắt mười hai chi phần nhân duyên, không đắc, không-không đắc. Tất cả tướng của khái niệm về hữu vi và vô vi ấy có mặt là do sự có mặt của vô minh, chấp thủ. Do vô minh, chấp thủ nhận lầm các pháp có tự ngã (self) mà sinh tham ái, sân hận, sầu, bi, khổ ưu, não. Nếu giác tỉnh các pháp là vô ngã, thì ái diệt, thủ diệt và vô minh đi đến đoạn diệt, thực tại như tính hiển bày. Đó là thực tại

 

 Therefore, o Sàriputra, it is because of his non-attainment that a Bodhisattva, through having relied on the perfection of wisdom, dwells without thought-coverings. In the absence of thought-coverings he has not been made to tremble, he has overcome what can upset, and in the end he attains Nirvana.

 

 Cho nên, này Xá-lợi-phất, chính do vì không chứng đắc, vị Bồ-tát nương vào Trí tuệ Ba-la-mật mà trú không bị chướng ngại. Do không bị chướng ngại, Bồ-tát không run sợ, vượt qua tất cả những gì gây rối loạn, cuối cùng Bồ-tát chứng đắc Niết-bàn.

 Với chư Bồ-tát từ Sơ địa đến Thất địa, chưa tận trừ chấp thủ pháp, cũng có thể trú trong chánh niệm vô ngã để thoát ly dần tập khí chấp thủ, hướng đến Niết-bàn vô chấp thủ. Do nhờ xả bỏ chấp ngã và chấp pháp, chư vị Bồ-tát này có điều kiện đưa tất cả cấu uế của tâm đến chỗ hoại diệt. Cuối đường hoại diệt này là Trí tuệ Ba-la-mật làm hiển lộ Niết-bàn.

Trên đây là kết quả thiết thực của an trú “Không tánh”.

 Do vậy, ngôn ngữ diễn đạt và sự diễn đạt cuối cùng vẫn phải dừng lại ở một nơi nào đó để nhường bước cho sự chứng nghiệm thực tại.

 3. “Không-chứng đắc” mà Bát-nhã trình bày không phải là một lập luận thuần lý của logic mà là thực kiện của thực tại có tác dụng đưa hành giả ra khỏi các vướng mắc, các sợ hãi khổ đau.

 “Không-chứng đắc” có mặt như là sự có mặt của dòng điện, thực sự có thể dùng để chạy máy, thắp sáng mà không phải là dòng điện của ngôn ngữ trên trang sách, hay trong tư duy không có một tác dụng thực tế nào cả. Chính với điểm tác dụng trên thực tế đó, “Không tánh” mới giúp hành giả đốt cháy hết thảy các lậu hoặc đưa đến chứng ngộ Niết-bàn.

 

OF BUDDHAHOOD

  All those who appear as Buddhas in . the three dods of time fully awake to the utmost, right and perfect enlightenment because they have relied on the perfection of wisdom.

 Tất cả chư Phật trong ba đời đều nương vào Trí tuệ Ba-la-mật này mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

 1. Bồ-tát vốn nương vào Trí tuệ Ba-la-mật mà hoàn thành bổn nguyện độ sinh và thành Phật. Do đó, quả vị Phật hay Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác của chư Phật trong ba đời (quá khứ, hiện tại và vị lai) đều có nền tảng là “Không tánh”. “Không tánh” ấy là thực tại, nên là chân lý muôn thuở, không bao giờ đổi khác qua các thời gian khác nhau của quá khứ, hiện tại và tương lai.

2. Như đã được trình bày ở Kinh Kim Cương, quả vị Phật hay A-la-hán Chánh Đẳng Giác chỉ khác với quả vị A-la-hán, Bồ-tát, Bích Chi Phật ở khả năng và vai trò giáo chủ, vai trò khai mở con đường dẫn đến giác ngộ tối thượng. Ngoài điểm khác biệt tối thượng ấy, chúng ta không nên đi vào so sánh các quả vị giải thoát trên, bởi vì cảnh giới của tất cả quả giải thoát ấy ở ngoài phạm trù của tỷ giảo, của khác biệt. Ở đó, tất cả ngã tướng đều đã được dập tắt.

 Nếu cố một sự sai biệt nào đó giữa các quả giải thoát trên, thì đấy chỉ là sự sai biệt của tri

 Thành Phật là trở về (hay thể nhập) với thực tại “Không tánh”; ở đó, Phật, không tánh, và Trí tuệ Ba-la-mật là một, là cứu cánh Niết-bàn.

 Therefore one should know the praj àparamita as the great spell, the spell of great knowledge, the utmost spell, the unequalled spell, allayer of all suffering, in truth for what could go wrong? By the prajiiàparamita has this spell been delivered. It runs like this: Gone, gone, gone beyond, gone altogether beyond, o what an awakening, all hail- This completes the Heart of perfect wisdom.

 

 Cho nên cần phải hiểu biết rằng Trí tuệ Ba-la-mật là một thần chú lớn, là một minh chú lớn, là chú không gì cao hơn, là chú không gì sánh bằng, là khả năng loại trừ tất cả khổ đau, là Sự thật bởi vì không hư dối. Nên, do Trí tuệ Ba-la-mật, bài chú này được nói lên. Nói rằng: Đã qua rồi, đã qua rồi, hoàn toàn đã qua rồi. Ôi giải thoát! (reo vui) Câu mật chú - sự thật này kết thúc bài Kinh Trái tim của Trí tuệ Ba-la-mật.

 1. Edward Conze dịch chữ satyam (Pàli: iaccam) là in truth (trạng từ). Thật ra satyam (Phạn) hay saccam (Pàli) đều là biến cách thứ nhất (chủ cách) cùng cách với chủ từ Trí tuệ Ba-la-mật làm bổ túc từ cho chủ từ ấy do đó nên dịch satyam (hay saccam) là truth (sự thật).

2. Trước khi tìm hiểu ý nghĩa của câu chú cuối bài Bát-nhã Tâm Kinh, thiết tưởng chúng ta cần có một vài nhận định về giáo lý Bát-nhã.

a/ Toàn tạng Bát-nhã không có một bài thần chú nào cả, và cũng không đề cập đến thân chú.

 Kinh Kim Cương cũng không nói đến một câu thần chú nào, đã kết thúc với bài kệ thiền quán về tính vô thường và hư ảo của các pháp mà thôi.

b/ Do vì tạng Bát-nhã không nói đến thần chú, nên câu Kinh cuối bài Bát-nhã Tâm Kinh: “Nên hiểu rằng Trí tuệ Ba-la-mật là một thần chú lớn...” cần được hiểu là Trí tuệ Ba-la-mật vốn không phải là thần chú, mà chỉ được ví công năng của nó vớí công năng của một thần chú, để người tu tập dễ lãnh hội: Như thần chú lớn có hiệu năng bạt trừ được bệnh tật, tai nạn, khổ ách, cũng vậy, Trí tuệ Ba-la-mật có hiệu năng bạt trừ khổ đau sinh tử, đoạn trừ hết thảy các lậu hoặc.  Ý nghĩa này tương tự như ý nghĩa về: “Giáo lý như chiếc bè”, hay “giáo lý là chiếc bè”. Đấy là một ảnh dụ. Do vậy, chúng ta

c/ Câu praj àparamitàyam ukto mantrah

 Praj àparamitàyam là ở biến cách thứ bảy (locative) có nghĩa là nơi Trí tuệ Ba-la-mật, trong Trí tuệ Ba-la-mật. Câu trên được dịch là “ở nơi Trí tuệ Ba-la-mật, thần chú này được nói lên”.

 Như thế xác định thần chú như là tiếng nói của Trí tuệ Ba-la-mật; từ nơi đó, thần chú được nói lên: Tiếng nói đó là: “Đã qua rồi, đã qua rồi, hoàn toàn đã qua rồi, ôi, giác ngộ !”

 Đấy là tiếng reo vui giác ngộ của chính Trí tuệ Ba-la-mật ấy (bây giờ tiếng nói của trí tuệ ấy và người có trí tuệ ấy là một) phù hợp với ý nghĩa diễn đạt của chữ Gate (biến cách thứ bảy nói lên chính người nói reo vui ấy chứng nghiệm giác ngộ song hành). ,

3. Có quan điểm cho rằng cứ tụng đọc nhiều lần câu thần chú kia thì Trí tuệ Ba-la-mật sẽ đến với người trì tụng như là một ân điển được ban phát từ một quyền năng nào đó. Hiểu như thế là hoàn toàn trái ngược với truyền thống giáo lý của Bát-nhã và của Nikàya.

 Câu thần chú trên chỉ là tiếng reo giải thoát mà không giải thoát cho ai. Nếu thần chú có thể đem lại giải thoát cho con người thì Thế Tôn đã không phải nhọc công thuyết pháp trong 45 năm ở đời.

 4. Thần chú (mantra) có ảnh hưởng rất lớn trong xã hội Ấn Độ dưới thời Thế Tôn, cũng như trong thời văn học Bát-nhã ra đời, do đó, để nói lên một cách cụ thể, dễ hiểu, cho người nghe dễ cảm nhận về tác dụng của Trí tuệ Ba-la-mật, các nhà văn học Bát-nhã đã ví trí tuệ ấy như là một thần chú lớn, một minh chú lớn, một thần chú vô thượng, vô song. Nếu trong thực tế thần chú có thể giúp con người thoát khỏi bệnh tật, ách nạn, thì Trí tuệ Ba-la-mật còn có diệu lực hơn thế, như là một thần chú lớn nhất (vĩ đại nhất) có thể loại trừ ra khỏi con người tất cả lậu hoặc vô minh (minh chú), tất cả khổ đau của sinh tử. Diễn đạt Bát-nhã như thế này thì người nghe- những người phàm- dễ cảm nhận hơn là cách diễn đạt “Không tánh” một cách quá trừu tượng như ở các phần trước của bài Tâm Kinh.

 Bát-nhã Tâm Kinh cũng thế, Trí tuệ Ba-la-mật, hay “Không tánh” cũng thế, đó không phải là đối tượng để tìm hiểu mà là của tu tập chứng ngộ.

 Các đoạn đầu của bài Tâm Kinh là nỗ lực trình bày gián tiếp về “Không tánh” và về Trí tuệ Ba-la-mật. Phần kết thúc của sự trình bày ấy phải là phần đóng cửa tư duy, đóng cửa thế giới ý nghĩa lại để đưa hành giả trở về với thực tế của việc đoạn trừ tham ái, và chấp thủ. Đó là vấn đề tu tập thiền định, tu tập các Ba-la-mật đoạn trừ các ngã tưởng.

 Tiếng reo vui giải thoát sau cùng của bài Tâm Kinh như là tiếng nói xác chứng sự có mặt sinh động và rất thực của cảnh giới giác ngộ, giải thoát, tiếng nói ở bên kia bờ xa lìa các ngã tưởng, các dục vọng và các sầu, bi, khổ, ưu, não.