Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

“Thiên sơn bắc lộ” làm căn cứ, các nước vùng “Thiên sơn nam lộ” thường làm nô dịch cho họ.
II. ĐỊA THẾ VÀ TÌNH HÌNH CÁC NƯỚC TÂY VỰC
Vào cuối đời Hán, các nước Tây Vực phân chia hơn 50 nước. Đến thời Ngụy Tấn trở về sau, từ Tam quốc phân tranh, ngũ Hồ loạn Hoa, rồi cuộc đối đầu Nam-Bắc Triều, thẳng đến đời Tuỳ, các nước Tây Vực lớn nhỏ công phạt thôn tính lẫn nhau, tình huống rối loạn cũng giống như Trung Nguyên. Căn cứ trong “Ngụy lược”,49 “Tấn thư”,50 “Bắc sử”, “Nam sử”51 ghi chép chung về tình hình các nước, xin lược thuật lại như sau:
Nước Thiện Thiện: Thủ đô là Hãn Nê thành, là nước Lâu Lan xưa, sau nước ấy có các nước Thả-mạt,52 Tiểu Uyển,53 Tinh Tuyệt54 v.v…, địa khu bao quát có Nặc Khương,55 Thả-mạt và Đông bắc bộ Vu-điền ngày nay, ở phía Đông Tarim đại (sa mạc) Qua-bích.56

49 Ngụy lược: Xem cht. 68. tr. 71.

50 Tấn thư: Xem cht. 44, tr. 32.

51 Nam sử 南史: Bộ sách sử gồm 80 quyển, do Lý Diên Thọ soạn thời Đường; ghi lại lịch sử thời Nam Triều, từ đời Tống đến đời Trần, 170 năm.

52 Thả-mạt 且末: Hiện nay trong sa mạc Gobi, phía Bắc huyện Thả-mạt tỉnh Tân Cương.

53 Tiểu Uyển 小宛: Vị trí hiện nay trong sa mạc, biên giới huyện Thả-mạt tỉnh Tân Cương.

54 Tinh Tuyệt 精絕: Phía Đông huyện Hòa-điền tỉnh Tân Cương ngày nay.

55 Nặc Khương 諾羌: Nay là huyện Nặc Khương tỉnh Tân Cương.

56 Tarim đại Qua-bích, Hán: Tháp-lý-mộc đại Qua-bích 塔里木大戈壁: 1- Tarim là thung lũng nội lục rộng nhất Trung Quốc, vây quanh giữa núi Thiên Sơn và Côn Lôn, trong có sa mạc Qua-bích (Gobi) (xem cht. 32, tr. 163). 2- Tarim cũng là tên con sông (xem thêm cht. 15, tr. 51).

Nước Vu-điền: Rộng cả ngàn dặm, núi liền lớp lớp. Sau Vu-điền có Nhung Lư,57 Hãn Nhĩ (?), Cừ Lặc,58 Bì Sơn59 (Bì Quỹ, Bồ Sơn) v.v…, bao gồm khu vực Vu-điền, Bì Sơn, Hoà-điền (Khotan) ngày nay v.v... Đô thành nước ấy vuông 8, 9 dặm. Bên trong có 5 đại thành và vài mươi thành nhỏ. Ba mươi dặm về phía Đông thành có sông Thủ Bạt (tức là sông Hoà-điền) sản xuất ngọc thạch. Đất thích hợp với ngũ cốc, cây dâu tằm, cây gai, nhiều ngọc đẹp, có ngựa tốt, lạc đà, lừa. Hình pháp nước ấy hễ giết người là xử tử, còn các tội khác tuỳ theo nặng nhẹ mà trừng phạt. Phong tục, vật sản đại lược giống Qui-tư. Truyền thống tôn trọng Tam bảo; chùa tháp, Tăng ni rất nhiều. Vua rất kính tín, ngày nào thiết lập trai đàn, nhà vua đích thân quét dọn, dâng cúng thực phẩm. Năm mươi dặm về phía Nam thành có chùa Tán-ma, tức là chỗ La-hán Tỳ-kheo Lô-chiên vì vua nước ấy tạo tháp hình bát úp. Trên đá có chỗ đi chân không của vị Bích-chi Phật mà hai dấu chân vẫn còn. Năm trăm dặm về phía Tây Vu-điền có chùa Tỷ-ma, là chỗ Lão Tử hoá Hồ thành Phật.60 Phong tục

57 Nhung Lư 戎盧: Trong sa mạc Gobi, phía Đông huyện Lạc Phố tỉnh Tân Cương ngày nay.

58 Cừ Lặc 渠勒: Vị trí hiện nay trong sa mạc, biên giới huyện Lạc Phố tỉnh Tân Cương.

59 Bì Sơn: Xem cht. 32, tr. 131.

60 Lão Tử hoá Hồ thành Phật: Truyền thuyết Lão Tử vào Ấn Độ giáo hoá Phật, hoặc Lão Tử chuyển sanh thành Phật, là do Phật giáo và Đạo giáo chống nhau nên phát sanh ra thuyết đặc dị này. Căn cứ Hậu Hán thư Liệt truyện quyển 20, hạ, Tương Giai truyện ghi: Lão Tử vào Di Địch làm Phù-đồ (Phật). Tam quốc chí Ngụy thư, Bùi Chú dẫn, truyện Tây Nhung trong Ngụy lược ghi: Lão Tử xuất Quan (Quan Trung) đi về Tây, qua Tây Vực vào Thiên Trúc giáo hoá người Hồ, Phù-đồ cũng là đệ tử ngài v.v… Sự phát sinh thuyết Lão Tử hoá Hồ làm Phật cũng có nguyên do: 1- Đồ chúng Đạo giáo muốn đề cao địa vị Đạo giáo trên Phật giáo; 2- Đồ chúng Phật giáo muốn tông giáo ngoại lai này là có nguồn gốc từ Trung Quốc nên dựng lên thuyết này.

không có lễ nghĩa, nhiều đạo tặc, dâm dục phóng túng. Người của các nước từ Cao Xương trở về phía Tây đều mắt sâu mũi cao, chỉ có người nước này là rất giống người Hoa Hạ.
Nước Đại Nguyệt Thị:61 Thủ đô là thành Thứng-giám-thị,62 đương thời Ký-đa-la63 hưng binh vượt qua phía Nam núi Đại Sơn (núi Hindu Kush),64 xâm lược Bắc Thiên Trúc, năm nước từ Kiền-đà-la trở ra phía Bắc đều thần phục Đại Nguyệt Thị. Bấy giờ Kế Tân, Đại Hạ, Cao-phụ, và cả Thiên trúc đều lệ thuộc Đại Nguyệt Thị.
Những nước nêu trên đều ở hướng Nam (Tây Vực).
Nước Yên Kỳ:65 Thủ đô là thành Viên Cừ, đô thành rộng hai dặm vuông, trong nước gồm có 9 thành. Không có kỷ cương pháp lệnh, binh lính trang bị đao, cung, giáp, giáo dài. Về hôn nhân đại lược giống với Hoa Hạ. Người tử vong đều thiêu đốt rồi mới chôn. Chế phục (để tang) của nước ấy đủ

61 Nước Đại Nguyệt Thị: Vị trí hiện nay là một dải Đông tỉnh Thanh Hải và Tây Trung bộ tỉnh Cam Túc.

62 Theo Phật quang đại từ điển: Đại Nguyệt Thị sau khi chủ định, thủ đô là thành Lam Tử (nay phía Bắc Afghanistan), Bắc (sông) Qui Thủy. Từ Hải (từ điển) v.v…: Thủ đô là thành Bạc La.

63 Ký-đa-la, tức là Wema Kudphises (Diêm-cao-trân) vào thời Tấn Mẫn đế, đã từ Bộc Đạt vượt qua Đại Tuyết Sơn, vượt qua sông Ấn Độ chinh phục vương quốc Ô-đức-cổ-phổ-bồi, chiếm hai vùng Bắc và Trung Ấn Độ. Lúc đó biên giới quốc gia Đông, Tây, Nam, Bắc đều ba, bốn ngàn dặm, đổi hiệu là Áp-đạt, kiến lập đô thành ở sông Oxus, phía Nam gọi là Bạt-đình-diên tức là thành Ba-nhĩ-khắc ở biên giới phía Bắc Afghanistan, tục gọi là Tiểu Thành Vương-xá. Nhưng vua ấy có thành quách mà chẳng ở, thường tuần qua vùng núi Thổ-hỏa-la (xem rõ ở truyện Áp-đạt của Ngụy thư và Lạc Dương già-lam ký). (cht. Tg)

64 Hindu Kush (Hưng-đô-khố-thập 興都庫什), dải núi lớn ở Trung Á.

65 Nước Yên Kỳ 焉耆國: Hiện nay huyện Yên Kỳ tỉnh Tân Cương.

bảy ngày mới trừ phục. Người lớn đều cắt tóc để làm đẹp đầu. Văn tự giống với văn tự Bà-la-môn. Tục thờ Thiên Thần (tức là Yêu giáo) và tôn sùng Phật pháp. Rất trọng ngày mùng 8 tháng 2, mùng 8 tháng 4, vào những ngày đó người nước ấy đều y theo Thích giáo (đạo Phật) mà trai giới hành đạo. Khí hậu lạnh, ruộng đất màu mỡ. Ngũ cốc có lúa nước, lúa tẻ, đậu, lúa mì; súc vật có lạc đà, ngựa, nuôi tằm chẳng để lấy tơ mà chỉ bổ sung cho sợi bông. Thường chuộng rượu nho, thích âm nhạc. Mười dặm về phía Nam có biển (tức là hồ Bosten), cá, muối, rau ráng dồi dào. Các vùng thuộc nước ấy có Úy Lê, Nguy Tu, Sơn Quốc (Sơn Vương) v.v…, bao gồm hai huyện Yên Kỳ và Uý Lê ngày nay.
Nước Qui-tư:66 Thủ đô là thành Diên, nước cũ đời Hán. Thành vuông năm, sáu dặm, có ba lớp. Ở giữa có hàng ngàn tháp miếu Phật. Nhân dân lấy việc ruộng nương, chăn nuôi làm nghề nghiệp. Trai gái đều cắt tóc trên đỉnh đầu. Vua nước ấy đầu buộc dải lụa ngũ sắc, ngồi giường sư tử vàng. Hình pháp nước ấy là “giết người đền mạng”, trộm cướp thì xử chặt một cánh tay và một chân. Thuế má lấy đất làm tiêu chuẩn; về thuế ruộng, người không ruộng thì đóng thuế bằng bạc. Phong tục, hôn nhân, ma chay, sản vật đại lược giống Yên Kỳ. Khí hậu có phần ôn hoà. Lại sản xuất các thứ dạ mịn, nhiều thép, sắt, chì, da hươu, thảm đệm dệt bằng lông, muối hạt, phẩm xanh, thư hoàng,67 hồ phấn,68 hương An

66 Nước Qui Tư 龜玆國: Hiện nay nằm giữa hai huyện Sa Nhã và Khố Xa tỉnh Tân Cương.

67 Thư hoàng 雌黃: E. orpiment, tên khoáng vật, thành phần hoá học là AS₂S₃, dùng chế thuốc nhuộm màu vàng.

68 Hồ phấn 胡粉: Thời xưa người ta dùng “diên phấn” (phấn nấu từ chì) và “yên chi” (son, phấn sáp) hoà lại, tạo thành một loại phấn trang sức bôi mặt.

Tức,69 và có nhiều ngựa, trâu rừng, công. Chư hầu nước ấy có Cô Mặc, Ôn Túc, Uý Đầu và các vùng phía Đông đến Luân Đài, phía Tây đến Bắc Ô Thập (thuộc tỉnh Tân Cương ngày nay).
Nước Sơ-lặc:70 Ở phía tây Cô Mặc, hơn trăm dặm phía Nam núi Bạch Sơn, nước cũ thời Hán. Đô thành nước ấy vuông năm dặm, trong nước có 12 ngôi thành lớn, vài mươi ngôi thành nhỏ, chân tay đều sáu ngón, người sinh con không có sáu ngón thì không nuôi, binh lực hùnh mạnh hai ngàn người. Thổ sản: nhiều lúa nước, lúa tẻ, đay (gai), đồng, sắt, thiếc, thư hoàng. Chư hầu nước Sơ-lặc có Trinh Trung (truyện Ban Siêu trong Hậu Hán thư gọi là thành Tổn Trung, chú thích là Đốn Trung), Sa-xa, Kiệt Thạch (nay là Kāshgar), Cừ Sa (Bắc sử gọi là Cừ Sa, ở thành Sa-xa cũ, phía Tây bắc Tử Hợp), Tây Dạ (nước Tất-cư-bán, một tên là Tử Hợp), Y Nại,71 Mãn Lê (Bồ Lê),72 Ức Nhược (Hậu Hán thư gọi là Đức Nhược),73 Du Linh (Tiền, Hậu Hán thư đều không có tên nước này), Quyên Độc,74 Hưu Tu (Hưu Tuần),75 Cầm Quốc (Tiền, Hậu Hán thư đều không có nước này), bao gồm vùng rộng lớn từ phía Đông đến Ba Sở,76 phía

69 Hương An Tức 安息香: Cây hương An Tức, Skt. guggula, dịch âm Quật-cụ-la. Cây này sinh trưởng ở Ấn Độ, Ba-tư v.v… Từ cây này người ta có thể chế ra một loại hương liệu. Hương liệu này do thương nhân nước An Tức đem vào Trung Quốc đầu tiên nên gọi hương An Tức.

70 Nước Sơ-lặc: Xem cht. 9, tr. 19.

71 Y Nại: Xem cht. 28, tr. 130.

72 Bồ Lê: Xem cht. 27, tr. 130.

73 Đức Nhược 德若: Nay vùng huyện Diệp Thành tỉnh Tân Cương.

74 Quyên Độc 捐毒: Phía Tây bắc huyện Ô Kháp, tỉnh Tân Cương ngày nay.

75 Hưu Tuần 休循: Nay thuộc vùng đất A Lại Cốc phía Bắc cao nguyên Pamir, cũng là phía Tây Thông Lĩnh ngày nay.

76 Ba Sở 巴楚: Phía Đông huyện Già Sư tỉnh Tân Cương ngày nay.

Tây đến Thông Lĩnh, phía Nam đến Bồ Lê, phía Đông đến Diệp Thành.77 Về phía Tây là nước Đại Uyển,78 An Tức,79 Điều Chi,80 Ô Dặc Sơn Li81 v.v… những nước đó không thêm bớt.
Những nước nêu trên ở Trung đạo (Tây Vực).
Xa Sư Hậu Bộ:82 Thời Hậu Ngụy thuộc về Nha Nhiên Bộ. Chư hầu nước ấy có Đông, Tây Thả Di,83 Đan Hoàn,84 Tất Lục (Ty Lục),85 Bồ Lục (Bồ Loại),86 Ô Tham (Ô Tham Tí Li).87 Phía Tây bắc là Ô Tôn,88 Khương Cư,89 những nước đó không thêm bớt.

77 Diệp Thành: Xem cht. 25, tr. 129.

78 Đại Uyển 大宛: Nay thuộc một phần nước Cộng hòa Uzbekskaja, Trung Á.

79 An Tức 安息: Tên nước Ba-tư thời xưa, gọi là Parthia, vị trí ở cao nguyên Iran.

80 Điều Chi 條支: Vương quốc cổ đại ở Tây Vực thời Hán, phía Tây nước An Tức, bị La-mã tiêu diệt vào năm 65 trước Tl..

81 Ô Dặc Sơn Li 烏弋山離: Hoặc gọi Ô Dặc, một dải Nam bộ Iran và Baluchistan ngày nay.

82 Xa Sư Hậu Bộ: Xem Xa Sư Tiền Bộ, cht. 77, tr. 74.

83 Thả Di 且彌: Thời Hán, Thả Di phân làm hai nước Đông, Tây, sau hợp lại thành một. Nay thuộc vùng đất hai huyện Tuy Lai và Xương Cát tỉnh Tân Cương.

84 Đan Hoàn 單桓: Nay thuộc vùng Ô Lỗ Mộc Tề tỉnh Tân Cương.

85 Ty Lục 卑陸: Nay là vùng đất của hai huyện Phu Viễn và Phụ Khang tỉnh Tân Cương.

86 Bồ Loại 蒲類: Nay là huyện Trấn Tây tỉnh Tân Cương.

87 Ô Tham Tí Li 烏貪訾離: Nay là huyện Tuy Lai tỉnh Tân Cương.

88 Ô Tôn: Tên quốc gia cũng là tên một bộ tộc (xem cht. 12 trước). Vị trí hiện nay từ huyện Ôn Túc về phía Bắc, huyện Y Ninh về hướng Nam tỉnh Tân Cương đều thuộc đất của Ô Tôn.

89 Khương Cư: Xem cht. 31, tr. 56.

Những nước nêu trên là các nước ở Bắc tân đạo.Trong truyện Tây Nhung sách “Ngụy lược” gọi là: “Các nước Tây Vực, đầu thời Hán lập ra 36 đạo90, sau phân hơn 50. Từ niên hiệu Kiến Võ trở lại, họ thôn tính tiêu diệt lẫn nhau, tới nay còn có 20. Về vị trí trước có hai đạo, nay có ba đạo”. Đó là Nam, Trung, Bắc tân đạo. Nói 20 nước là những nước theo sau nước lớn hùng mạnh. Tại “Thiên sơn nam lộ” còn có nước Cao Xương mới thành lập (xem bài sau sẽ rõ). Trừ các nước nói trên, còn có các nước trong vùng Thông Lĩnh và bên ngoài Thông Lĩnh, tóm lược những nước ấy trong biểu đồ sau:

Tên nước	Đô thành	Đặc sản	Tên đất ngày nay	Bị chú
Quyền-ư-ma			Ô-tạp-đề của vùng Khảm-cự-đề91	Tức nước Ô Trạ92 thời xưa
Duyệt Bát		Thạch lưu hoàng	Đông bắc hồ Balkhash, Tây bắc Ô Tôn
Giả-chí-bạt	Giả-chí-bạt	Sắt tốt và sư tử	Phía Tây Sơ-lặc
Mê Mật	Mê Mật	Vàng, ngọc, nhiều sắt	Phía Tây Giả-chí-bạt
Tất-vạn-cân	Tất-vạn-cân	Sư tử	Vùng Samarkand

90 Đạo 道: Xem cht. 3, tr 172.

91 Khảm-cự-đề 坎巨提: Ở phía Bắc Kashmir, Tây nam huyện Bồ Lê tỉnh Tân Cương.

92 Ô Trạ: Xem cht. 33, tr. 134.

Nữu Mật	Nữu Mật		Bukhara (Bokhara)
Lạc Na	Quí Sơn	Ngựa Hãn huyết93	Fergana	Nước Đại Uyển tức nước Phá-lạc-na trong Đổng Uyển thông bắc sử Tây Vực truyện
Túc-đặc		Ngựa, nho, rượu	Túc-đặc trong Hậu Hán thư, nay là núi Caucasus, phía Bắc Lý Hải	Còn gọi là Yêm-sái, tên khác Ôn-na-sa
Ba-tư	Túc Lợi	Vàng, san hô, đồng, sắt, hổ phách, mã não, chân châu, lưu ly, ngựa, lừa, voi trắng, sư tử	Một dải Syrian	Xưa là nước Điều Chi
Phục-lô-ni	Phục-lô-ni	Đà điểu, bạc, san hô, hổ phách, sư tử, ngũ quả	Bắc Ba-tư
Già-sắc-ni	Già-sắc-ni	Muối đen, nhiều ngũ quả	Nam Tất-vạn-cân tức Nam Samarkand
Bạc Tri	Bạc Lý	Ngũ quả	Phía Nam nước Già-sắc-ni, tức Nam Samarkand

93 Hán: Hãn huyết mã 汗血馬: Tên một loại tuấn mã ở Đại Uyển. Loại ngựa này sau khi phi nước đại, mồ hôi thấm trên lông, đỏ giống như chảy máu.

Mâu Tri	Mâu Tri	Cầm thú, thảo mộc cùng loại với Trung Quốc	Phía Tây Nữu Mật, tức Tây Bukhara
A-phất-thái- hãn	A-phất-thái-hãn	Đất bằng, nhiều ngũ quả	Phía Tây Nữu Mật, tức Tây Bukhara
Hô-tư-mật	Hô-tư-mật	Bạc, sư tử, hổ phách, nhiều ngũ quả	Phía Tây A-phất-thái-hãn, Bắc sông Amu Darya
Nặc-sắc-ba-la	Ba-la	Lúa nước, lúa mạch, nhiều ngũ quả	Phía Nam Nữu Mật, tức Nam Bukhara
Tảo-già-chí	Tảo-già-chí	Ít ruộng, lấy lúa và lúa mạch ở lân quốc, có ngũ quả	Phía Tây Nữu Mật, Bắc sông Amu Darya
Già-bất-đan	Già-bất-đan	Lúa nước, lúa mạch, ngũ quả	Phía Tây bắc Tất-vạn-cân, tức Tây bắc Samarkand
Giả Thiệt			Phía Tây bắc Phá Lạc, nay là Tashkent	Nước Khương Cư xưa
Già Bội	Hòa Mặc	Cư trú hang núi	Wakhan núi Badakh	Xưa là Hấp hầu94 Hưu Mật, cũng là Hộ Mật
Thành Chiết- bệ-mạc-tôn	Song Mĩ	Cư trú hang núi	Đất La-lỗ-thiện bộ	Xưa là Hấp hầu Song Mĩ

94 Hấp hầu: Xem cht. 26, tr. 23.

Kiềm Đôn	Hộ Tháo	Cư trú hang núi	Đất Nhã-khắc-ba trong núi Tạp-thập-đông (một thuyết nói là ở Tây Sa-xa)	Xưa là Hấp hầu Quí Sương
Phất-địch-sa	Bạt-mao	Cư trú hang núi	Núi Badakh	Xưa là Hấp hầu Hật Đốn
Diêm-phù-yết	Cao-phụ	Cư trú hang núi	Một dải Bukhara	Xưa là Hấp hầu Cao-phụ
An Tức	Uý Sưu	Cư trú hang núi	Một dải Đông nam Iran	Có thuyết nói là An Quốc, tức Bokhara
Đại Nguyệt Thị	Thứng-giám- thị	Đất đai nóng ẩm, sư tử, tê giác, Trâu lớn, Khổng tước (công), Đại tước (đà điểu)	Một dải Bắc Ấn Pakistan đến Kashmir
Điều Chi			Một dải Syrian
Đại Tần	An Đô	Ngũ cốc, dâu tằm, đay (gai), minh châu, ngọc bích dạ quang	La-mã
A-câu-khương		Ngũ cốc, các thứ trái cây, tiền tệ, binh khí, vàng, ngọc	Ở Đông nam Kỷ-nhĩ-kỷ-đặc

Ba Lộ		Có thục mã (?), sản vật và phong tục quốc gia giống A-câu-khương	Kỷ-nhĩ-kỷ-đặc
Tiểu Nguyệt Thị	Phú-lâu-sa	Tiền, vàng, bạc là hàng hoá trao đổi, theo súc vật đến vùng có nước, cỏ, có tháp Phật	Ở Tây nam Kỷ-nhĩ-kỷ-đặc, tức một dải Bắc Ấn
Kế Tân	Thiện Kiến	Ngũ cốc, văn khắc, dệt len, vàng, bạc, đồng, thiết	Kashmir
Thổ-hô-la	Bạt-đề	Ngũ cốc, ngựa hay, lạc đà, lừa	Phía Nam sông Amu Darya	Đất Đại Hạ xưa
Phó Hoá	Phó Hoá	Ngũ cốc, nho, ngựa, lạc đà, lừa
Nam Thiên Trúc	Phục-xú	Ngọc Ma-ni, san hô, hoàng kim, bạch ngân	Nam bộ Ấn Độ
Điệp-phục-la		Ngũ cốc, vải, muối
Bạt-đậu		Vàng, bạc, nhiều loại báu vật, voi trắng, trâu nước, ngũ cốc v.v…

Áp-đạt	Bạt-để-diên		Từ sông Amu Darya trở về Nam đến Ấn Độ	Theo Bắc sử thuộc tộc Đại Nguyệt Thị
Châu Cư		Lúa mạch, trái cây, thờ Phật, ngôn ngữ giống Vu-điền	Tây Vu-trí
Khát-bàn-đà			Một dải Bồ Lê
Bát Hoà		Lúa mạch, rượu, gia súc	Wakhan Pamir	Tức Hộ Mật
Ba Tri			Tây nam Wakhan Pamir
Xa Di			Nam Ba Tri, Bắc Ô-trường
Càn Đà			Bắc Ấn hoặc một dải Afghanistan
Khương quốc		Gia súc, vàng, lỗ sa,95 da hươu, rượu nho	Samarkand
An Quốc		Muối ngũ sắc	Một dải Bukhara
Thạch Quốc	Dược Sát Thuỷ	Lúa, lúa mạch, ngựa giỏi	Một dải sông Tích-nhĩ (Sir-Daria), Tashkent
Nữ quốc		Chu sa, xạ hương, bò rừng (Tây Tạng), ngựa, muối	Tại Nam Thông Lĩnh, một thuyết nói là sau Tây Tạng

95 Lỗ sa 磠砂: Khoáng vật Sal amoniac (NH4Cl), một chất đá như vỏ cây sinh ở bên núi lửa, dùng làm thuốc đánh màng mắt và rất cần dùng về điện.

Phạt Hãn			Fergana	Xưa là nước Cừ Sưu
Mê Quốc			Đông nam Samarkand
Ô-trường	Măng-yết-lợi	Nhiều trái cây rừng, dẫn nước tưới ruộng, nhiều lúa, lúa mì	Phía Tây Kỷ-nhĩ-kỷ-đặc
Sử Quốc			Thành Kiệt Thạch
Tào Quốc			Ở khoảng giữa Fergana và Samarkand
Hà Quốc			Tây bắc Samarkand
Ô-na-át			Ban Hắc
Mục Quốc			Thành Mộc Lộc
Tào Quốc		Lúa mì, trâu lớn, voi, ngựa, vàng, bạc, thảm lông, hương An Tức,96 muối đen v.v…	Kashmir
Chú: Việc ghi chép trong Bắc sử và Tùy thư về các nước Tây Vực có tăng giảm, lược bớt có sai khác, biểu đồ này theo sự liệt kê của Bắc sử. Tuỳ thư ghi nước Khương ở phía Tây Thông Lĩnh rất mạnh, gồm các nước: Mễ, Sử, Tào, Hà, An, Tiểu An, Na-sắc-ba, Ô-na-át, Mục, Ấp-đát v.v…

96 Hương An Tức: Xem cht. 69 trước.