Kinh Tiểu Bộ 2015- Tập V
Tác giả: Hòa Thượng Thích Minh Châu. Dịch giả: Hòa Thượng Thích Minh Châu. Năm xuất bản: 2007. Số trang: 51.
Chương 103: Chương Hai Mươi- Phẩm Sáu Mươi Bài Kệ - Phần 1 (trang 722-728)
Ý kiến bạn đọc
PHẨM SÁU MƯƠI BÀI KỆ
529. CHUYỆN HIỀN GIẢ SONAKA
(TIỀN THÂN SONAKA)
Một ngàn đồng trẫm tặng cho người...
Câu chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc Ngài ngụ tại Kỳ Viên về Đại sự xuất thế viên mãn của Ngài.
Vào dịp này, bậc Chánh Giác ngồi ở Chánh pháp đường giữa các Tỷ-kheo trong lúc Tăng chúng đang tán thán công hạnh viên mãn của việc Ngài xuất thế, Ngài bảo:
- Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ bây giờ mà cả ngày xưa nữa, Như Lai đã thật sự thoát tục và làm Đại sự xuất thế.
Nói xong, Ngài kể câu chuyện quá khứ.
*
Ngày xưa, vua Magadha (Ma-kiệt-đà) cai trị tại thành Rājagaha (Vương Xá). Bồ-tát sinh làm con chánh hậu, vào ngày đặt tên, hoàng gia gọi ngài là vương tử Arindama. Chính ngày ngài ra đời, một cậu trai khác cũng ra đời tại nhà vị quốc sư, được cha mẹ đặt tên là Sonaka.
Hai cậu bé lớn lên, khi đến tuổi khôn lớn đều cực kỳ xinh đẹp lạ thường, hình dáng thật khó phân biệt nhau. Họ cùng đến Takkasilā, sau khi luyện tập xong đủ các học thuật, họ ra đi với ý định học các nghề thực dụng và xem các tập tục địa phương, dần dần đi du hành đến tận Ba-la-nại.
Tại đó, họ cư ngụ trong ngự viên và hôm sau đi vào kinh thành. Chính ngày hôm ấy, một số người dự định cúng dường thực phẩm cho các vị Bà-la-môn, đem ra món cháo và sắp đặt ghế sẵn; khi trông thấy hai vị nam tử này đến gần, liền mời họ vào nhà ngồi trên các ghế đã soạn ra. Trên ghế
Khi thấy điềm ấy, Sonaka hiểu ngay là ngày hôm ấy Arindama, bạn chàng sẽ lên ngôi vua tại Ba-la-nại và phong cho chàng chức đại tướng. Sau khi ăn xong, hai vị cùng trở về ngự viên. Lúc bấy giờ, đã đến ngày thứ bảy từ khi vua Ba-la-nại băng hà và hoàng gia không có người kế vị. Vì thế, các quân sư cùng hoàng tộc sau khi tắm rửa đầu mình xong, tụ tập nhau lại và bảo:
- Các người hãy đến nhà người xứng đáng lên ngôi vua
Họ bắt đầu đánh xe hoa ra đi.
Khi rời thành, xe đi dần đến ngự viên và dừng tại cổng ngự viên, sẵn sàng đợi một người bước lên xe. Bồ-tát đang nằm nghỉ với y ngoài đắp cạnh. Khi nghe tiếng nhạc cụ, Sonaka nghĩ thầm: “Đây là xe hoa đến đón Arindama, hôm nay ngài sẽ lên ngôi vua và phong ta chức đại tướng. Song thật ra ta không muốn trị dân; khi ngài đi rồi, ta sẽ rời thế tục và làm ẩn sĩ khổ hạnh.”
Thế rồi, ngài đứng ẩn mình sang một bên. Vị quốc sư đi vào ngự viên thấy bậc Đại sĩ nằm đó, liền ra lệnh thổi kèn lên. Bậc Đại sĩ thức dậy quay mình nằm thêm một lát rồi ngồi xếp chân trên phiến đá. Lúc ấy, vị quốc sư giơ tay ra cầu khẩn ngài:
- Tâu Đại vương, quốc độ này thuộc quyền ngài.
- Sao thế, không có kẻ thừa kế ngai vàng ư?
- Quả vậy, tâu Đại vương.
Ngài bảo:
-Thế thì được.
Họ liền làm lễ quán đảnh (rảy nước thánh trên đầu) cho ngài lên ngôi vua ngay tại đó. Rồi để ngài lên xe hoa xong, họ rước ngài vào thành cùng đám tùy tùng rầm rộ. Sau lễ rước ngài thật trọng thể quanh kinh thành, ngài đi lên hoàng cung; trong cảnh đại huy hoàng vinh quang ấy, ngài quên bẳn người bạn trẻ Sonaka.
Nhưng khi vua đi rồi, Sonaka trở lại ngồi trên phiến đá, và chính một ngọn lá úa của cây sāla lìa cành rơi trước mặt ngài, khiến ngài trông thấy, liền kêu lên:
- Thân ta rồi cũng bị hư hoại như chiếc lá này!
- Ta không còn tái sinh vào đời sau nữa.
Trong khi thốt lên ý nguyện này, ngài khởi hành tiến về hang Nandamūla.
Còn bậc Đại sĩ sau bốn mươi năm trôi qua, chợt nhớ đến Sonaka và nói:
- Sonaka nay ở đâu trên đời này?
Dần dần mỗi khi nhớ lại thân bằng, vua không thấy ai báo cho ngài biết: “ Hạ thần có thấy vị ấy, hạ thần có nghe nói đến vị ấy.”
Khi lên ngồi xếp bằng trên ngai vàng đặt trên chiếc bệ nguy nga có đám nhạc công và vũ nữ ca kịch vây quanh, tận hưởng cảnh vinh hoa phú quý ấy, vua bảo:
-B ất kỳ ai nghe được có người nói Sonaka đang ở nơi này nơi nọ và báo tin cho trẫm, trẫm hứa sẽ ban tặng một trăm đồng tiền; còn ai thấy chàng tận mắt và báo cho trẫm, trẫm hứa tặng một ngàn đồng tiền.
Rồi để làm cho lời cảm khái này được linh động thêm thành một bài ca, ngài ngâm kệ đầu:
Một ngàn đồng, trẫm tặng cho người
Trông thấy thân bằng, bạn trẫm chơi,
Tặng một trăm đồng cho kẻ khác
Biết Sonaka ấy chút tăm hơi.
Lúc ấy, một vũ nữ bắt được điệu hát từ miệng vua, liền hát lên khúc ca ấy rồi dần dần một người khác, rồi một người nữa hát lên cho đến khi khắp cả hậu cung cho rằng đó là điệu hát được vua ưa chuộng, nên đồng hát lên.
Dần dần, dân chúng khắp thị thành đến thôn quê đều hát bài ấy và chính vua cũng thường hát bài ấy. Sau năm mươi năm, vua đã sinh hạ nhiều vương tử và công chúa, vị thái tử tên là Dīghāvu.
Vào lúc ấy, vị Độc Giác Phật nghĩ thầm: “Vua Arindama rất nóng lòng gặp lại ta. Vậy ta muốn đi giải thích cho ngài hiểu nỗi khổ đau của tham dục và công đức của việc xuất gia, ta sẽ chỉ cho ngài con đường tu hành ẩn sĩ.”
Rồi nhờ thần lực, Ngài đến đó ngay và an tọa trong ngự viên. Lúc bấy giờ, một đứa bé lên bảy để tóc năm chòm, được mẹ sai đến đây vừa lượm
- Này con, sao con cứ hát mãi bài ấy mà chẳng hề hát bài nào khác, con không biết bài nào khác hay sao?
- Thưa Tôn giả, con biết nhiều bài khác, nhưng bài này đức vua yêu thích lắm, vì thế con cứ hát hoài.
- Thế có ai hát điệp khúc của bài này không?
- Thưa Tôn giả, không.
- Vậy ta muốn dạy conn một điệp khúc rồi con đi về hát cho đức vua nghe.
- Thưa vâng.
Thế là Ngài dạy cậu bé điệp khúc “Một ngàn đồng” và cả đoạn sau, đến khi cậu bé hát thật thông thạo, Ngài để cậu bé về và bảo:
-Này con, con hãy đi về hát điệp khúc này trước đức vua, ngài sẽ ban cho con nhiều quyền thế. Con cần gì phải lượm củi khô nữa? Thôi hãy đi về hết sức nhanh lên.
- Thế thì tốt lắm.
Cậu bé đáp sau khi đã thông thạo khúc hát, liền từ tạ Tôn giả Sonaka:
-Thưa Tôn giả xin Ngài ngồi lại đây cho đến khi con thỉnh đức vua đến.
Nói xong, cậu vội vàng chạy thật nhanh về gặp mẹ và bảo:
-Mẹ hãy tắm rửa cho con và mặc áo quần vào thật đẹp, hôm nay mẹ con ta sẽ thoát cảnh nghèo hèn.
Sau khi cậu đã tắm rửa, ăn mặc lịch sự xong, cậu đến cửa cung bảo:
-Này ông lão canh cổng, xin hãy đi trình Đại vương biết: “Có một cậu bé đến đây, đang đứng ở cửa, chuẩn bị ca một bài dâng lên Thánh thượng.”
Người giữ cổng vội phi báo với vua. Vua triệu cậu bé vào yết kiến và bảo:
-Này hiền hữu, muốn hát đối cùng trẫm chăng?
-Tâu Đại vương, đúng thế.
-Vậy thì hát đi.
-Tâu Đại vương, con không muốn hát ở đây, mà con muốn xin cho tiếng trống đánh lên khắp kinh thành báo hiệu dân chúng tụ tập tại đây, con mong muốn hát trước mặt dân chúng.
Vua ra lệnh làm như vậy, rồi ngự giữa bảo tọa dưới một ngôi đình thật lỗng lẫy và dành một chỗ ngồi xứng đáng cho cậu bé, ngài bảo:
- Bây giờ hãy hát đi.
Cậu bé đáp:
Vua liền hát trước tiên vần kệ này:
1. Một ngàn đồng, trẫm tặng cho người
Trông thấy thân bằng, bạn trẫm chơi,
Tặng một trăm đồng cho kẻ khác
Biết Sonaka ấy chút tăm hơi.
*
Lúc ấy, bậc Đạo sư muốn làm sáng tỏ việc cậu bé còn để tóc năm chòm này ca điệp khúc do vua khởi xướng và với trí tuệ tối thắng, Ngài ngâm hai vần kệ:
2.Rồi cậu bé kia bỗng nói rằng,
Trên đầu còn để tóc năm chòm,
Ngàn đồng xin tặng cho con thấy,
Và đã nghe xin tặng một trăm,
Con sẽ đưa tin Tôn giả ấy,
Bạn thân ngày trước của minh quân.
*
Các vần kệ sau đây được hiểu theo tương quan diễn biến của câu chuyện:
Đức vua:
3.Thành thị, thôn quê, quốc độ gì
Mà con lê mãi bước chân đi,
Thấy đâu hiền hữu Sonaka ấy,
Con hãy vui lòng nói trẫm nghe?
Tiểu nhi:
4.Trong quốc độ này, chính ngự viên,
Nhiều sāla lớn mọc đua chen,
Xanh tươi cành lá, thân cao vút,
Phong cảnh đẹp sao trước mắt nhìn.
5. Cành lá giao nhau, kết thật dày,
Vươn lên trời tựa các vầng mây,
Sonaka nằm dưới gốc, thiền định,
Bậc Đạo sư:
6-7. Vua liền khởi sự quyết lên đàng,
Rẽ lối tiến ngay, thật vội vàng
Đến chốn Sonaka trú ngụ,
Quẩn quanh vườn ngự rộng thênh thang,
Thân bằng, Ngài thấy đà ly dục,
Thánh hạnh an nhiên hỷ lạc tràn.
Vua không đảnh lễ Ngài, mà chỉ ngồi xuống một bên và bởi lẽ bản thân vua đã đắm mình vào ác dục, nên cứ tưởng vị cố bằng hữu này là một kẻ khốn khổ bần hàn lắm, liền ngâm kệ bảo bạn:
8.Trọc đầu, mất cả mẹ cùng cha,
Trẫm thấy người kia khoác áo đà,
Kẻ khó tu hành đang nhập định,
Trải mình đây, dưới gốc sāla.
9.Nghe thế, Sonaka bảo rằng:
“Chẳng là khốn khổ, tấu Vương quân,
Kẻ nào biết rõ trong hành động
Luôn hướng về điều phải, lẽ chân.”
10. Khốn hèn là kẻ bỏ điều chân,
Và lại thực hành chuyện bất nhân,
Với kẻ ác kia, ngài phải biết,
Khổ đau, mạt vận để dành phần.
Ngài đã khiển trách Bồ-tát như vậy. Còn vua giả vờ không biết mình bị khiển trách, cứ làm vẻ thân hữu trò chuyện cùng Ngài, nêu rõ danh tánh, gia tộc qua vần kệ:
11. Vua Kāsi nọ chính là ta,
Ta mệnh danh là Arindama,
Từ lúc đến đây, thưa Thánh giả,
Có điều chi đáng để phiền hà?
Vị Độc Giác Phật liền đáp:
- Không chỉ khi an trú nơi đây mà bất cứ ở nơi nào khác, ta cũng không gặp điều gì phiền phức cả.
Rồi Ngài bắt đầu ngâm kệ nêu lên các niềm phước lạc của bậc tu hành:
Được bao phước lạc, kể đầu tiên,
Trong bình hay vựa, không tồn trữ,
Chỉ muốn vật thừa, sống thản nhiên.
13-14. Phước lạc tiếp theo, đáng tán đồng,
Vị này thọ thực chẳng sai lầm,
Thứ ba, hạnh phúc hằng ngày được
Thọ thực an vui, chẳng mếch lòng.
15-16. Phước lạc thứ tư, chốn đến đi,
Thong dong chẳng biết luyến lưu gì,
Thứ năm ví thử thành kia cháy,
Người chẳng thiệt thòi chẳng mất chi.
17. Thứ sáu là điều hạnh phúc đây,
Người tu tính để phận riêng tây,
Ví dù quốc độ điêu tàn cả,
Người ấy chẳng hề thiệt mảy may.
18. Thứ bảy là điều hạnh phúc kia,
Vì chưng nghèo khó chẳng còn gì,
Dù bầy cướp chặn đường vây hãm,
Cừu địch dù bao kẻ hiểm nguy,
Bình bát, hoàng y, người phạm hạnh
Bình an vẫn cứ bước chân đi.
19. Còn đây là hạnh phúc sau cùng,
Vị ấy lang thang khắp mọi vùng,
Không cửa, không nhà và khốn khó,
Lên đường chẳng luyến tiếc, băn khoăn.
Như thế, vị Độc Giác Phật Sonaka đã nêu lên tám phước lạc của một tu sĩ, rồi hơn thế nữa, Ngài có thể kể cả trăm cả ngàn vô lượng phước lạc, nhưng vì vua đang tham đắm dục lạc nên vội ngắt ngang lời Ngài, bảo:
- Trẫm không màng các phước lạc của đời tu hành kia.
Và để làm sáng tỏ việc mình mê đắm dục lạc ra sao, vua ngâm kệ:
20-21. Phước lạc ngài ca, trẫm chẳng màng,
Trẫm truy tầm lạc thú trần gian,
Nhân, thiên lạc, trẫm đều yêu thích,